Անի Պաքալեանի հաւաքածոյ - Նիւ Եորք

Այս նիւթերը մեզի տրամադրեց Անի Պաքալեան։ Անոնք կը բաղկանան Պաքալեան եւ Աշըգեան ընտանիքները, իրենց ազգականներն ու բարեկամները ներկայացնող լուսանկարներէ։ Անի թոռնիկն է Սարգիս Պաքալեանի (1878-1937), որ ծնած է Կեսարիա, բայց երիտասարդ տարիքին կը հաստատուի Ատանա եւ կը դառնայ քաղաքին յայտնի գործարարներէն մէկը։ Իր գործակիցներն էին Բարսեղ եւ Տիգրան Աշըգեան եղբայրները, նոյնպէս Կեսարիայէն։ Տիգրան ամուսինն էր Սարգիս Պաքալեանի քրոջ՝ Մարիին։ Յետագային ալ Սարգիս կ՚ամուսնանայ Բարսեղի երիցագոյն դստեր՝ Հայկուհիին հետ։ Աշըգեան-Պաքալեան հաստատութիւնը ունէր ալիւրի, բամպակի եւ սառի գործարաններ, ինչպէս նաեւ մեծ նպարավաճառատուն մը։ 1909-ի Ատանայի հակահայ ջարդերուն ընթացքին գործարանը ամբողջութեամբ կը հրկիզուի եւ կը քանդուի։ Նշենք որ անոնց հաստատութիւնը 1908-ին մեքենաներ ապսպրած էր Ցիւրիխի մէջ գտնուող «Տաւերօ, Հենրիսի եւ ընկերակցութիւն» ջաղացքաշինութեան մէջ մասնագիտացած ընկերութենէն։ Այնպէս որ արդիական-ելեկտրական ալիւրի գործարանը կը հաստատուի միայն ջարդերէն ետք։ Անիկա Ատանայի չորս արդի գործարաններէն մէկն էր եւ միակը որ հայու մը կը պատկանէր։ Այս գործարանը ճակատագրական դեր կ՚ունենայ Ցեղասպանութեան տարիներուն Աշըգեան եւ Պաքալեան ընտանիքներու վերապրումին մէջ։

Առաջին Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն, ալիւրի գործարանը օսմանեան իշխանութիւններուն կողմէ կը համարուի զինուորական եւ ռազմավարական կարեւորութիւն ներկայացնող հաստատութիւն մը։ Այս պատճառով ալ զայն բանեցնողները (Պաքալեաններն ու Աշըգեանները) յատուկ որոշումով զերծ կը կացուցանուին տարագրութենէ։ Բայց եւ այնպէս, Տիգրան Աշըգեանի ընտանիքը կը տարագրուի Հալէպ։ Բայց շնորհիւ Ճեմալ Փաշայի հետ ունեցած կապերուն, ընտանիքը կը յաջողի Հալէպ մնալ մինչեւ Զինադադարը (1918) եւ զերծ մնալ դէպի անապատ տարագրութենէ։ Երբ Կիլիկիոյ տարածքը կը գրաւուի ֆրանսական բանակներուն կողմէ, Տիգրան Աշըգեանն ու ընտանիքը կը վերադառնան Ատանա։

Հետագային, թուրք սպայի մը խորհուրդ անսալով, Սարգիս Պաքալեան իր կնոջ եւ զաւակներուն հետ 1919-ին կը գաղթէ նախ Կիպրոս, իսկ 1920-ականներու կէսերուն ալ վերջնականապէս կը հաստատուին Լիբանանի մէջ։ Այստեղ եւս, 1936-ի վերջը, Սարգիս Պաքալեան կը հիմնէ ալիւրի գործարան մը, Քարանթինայի մէջ (Պէյրութի նաւահանգիստին հիւսիսը)։ Ներկայիս, Պաքալեան ընտանիքէն չորրորդ սերունդին պատկանող քոյրեր կը վարեն սոյն գործարանը։

Սարգիս Պաքալեան ամուսնացած էր (1911-ին) Հայկուհի Աշըգեանի հետ (Ատանա 1892 - Պէյրութ 1966)։ Անոնք կ՚ունենան հինգ որդիներ՝ Թորգոմ (ծն. 1912, երեք տարեկանին կը մահանայ), Բագրատ (ծն. 1913 Մերսին, կը մահանայ Պէյրութի մէջ 1976-ին), Միհրան (կանխահաս կը մահանայ), Արա (կանխահաս կը մահանայ), Վազգէն (ծն. 1921 Լառնաքա, կը մահանայ Պէյրութի մէջ 2007-ին) եւ դուստր մը՝ Մամփիլ (ծն. Մերսին, 1919, կը մահանայ Նիւ Եորք 2000-ին)։

Լուսանկարներու սոյն հաւաքածոն ներկայիս կը պահուի Անի Պաքալեանի քով, Նիւ Եորք։ Ան դուստրն է Բագրատ եւ Սոնա (ծն. Ալլահվերտի) Պաքալեանի։ Այս էջով կը ներկայացնենք պատկերներէն հատուած մը։ Մնացեալները հետզհետէ պիտի տեղադրենք այս էջին վրայ։

Սիրան Աշըգեանի եւ կնոջ՝ Մարի Աշըգեանի (ծն. Պաքալեան) ընտանիքը։ Լուսանկարը առնուած է Հալէպի մէջ, մօտաւորապէս 1916-1917-ին։ Կեդրոնը, գետին նստած ֆէսով մարդը Տիգրան Աշըգեանն է, անոր աջին՝ Մարի Աշըգեան-Պաքալեան, Տիգրանի ձախին՝ թոռնիկը (ֆէսով)՝ Յարութիւն Գազանճեան։

Ատանա կամ Մերսին, 1915-էն առաջ։ Ամէնէն ձախին նստած եւ գիրկը երեխայ մը բռնած մարդը Սարգիս Պաքալեանն է։ Մնացեալներն ալ վստահաբար ընտանիքի անդամներ են։ Ետեւի շարք, ձախէն աջ՝ Տիրան Գազանճեան, ծունկերուն վրայ՝ Անահիտ Գազանճեան, Ատէլ Աշըգեան-Գազանճեան, Արփինէ Գազանճեան, Մուրատ Աշըգեան, Զարուհի Աշըգեան, Լուսածին Աշըգեան, Ցոլինէ Աշըգեան։

1.
2.
3.

1) Մերսին, 1911. Կարապետ Աշըգեան (1889 Ատանա - 1983 Մոնթրէալ), Հայկուհի Պաքալեանի (ծն. Աշըգեան, Սարգիս Պաքալեանի կինը) եղբայրը։
2) Մերսին, 1911. կեդրոնը՝ Կարապետ Աշըգեան, աջին նստողը զարմիկը՝ Մուրատ Աշըգեանն է (Տիգրան Աշըգեանի որդին)։ Ձախի տղան՝ Կարապետին եղբայրը՝ Յակոբ Աշըգեան (ծնած Ատանա, 1901, մահացած Լոս Անճելըս, 1991)։
3) Ձախին՝ Տիրուհի Աշըգեան (ծն. Իյնէճեան, 1868 Կեսարիա - 15 Յուլիս 1968 Պէյրութ)։ Տիրուհիին Ամուսինը Բարսեղ Աշըգեանն է (1848 Կեսարիա-1901 Ատանա)։ Իրենց դուստրը՝ Հայկուհին, յետագային կ՚ամուսնանայ Սարգիս Պաքալեանի հետ։ Աջին՝ Նեւրիկ Աշըգեան, Աշըգեան եօթ եղբայրներուն - որոնց շարքին Բարսեղն ու Տիգրանը - միակ քոյրը։ Ծնած է Կեսարիա 1870-ին, կ՚ամուսնանայ Ճիւան Թելալեանի հետ, կը մահանայ Պէյրութ, 1937-ին։ Զաւակ չունէր, ծանօթ էր նաեւ «Էմէ» անունով։

Անի Պաքալեանի հաւաքածոյին մէջ կան մէկէ աւելի պատկերներ, որոնք զուրկ են բացատրութիւններէ։ Այս մէկն ալ անոնցմէ է։ Շատ հաւանաբար Պաքալեան եւ Աշըգեան ընտանիքի անդամներ կամ ազգականներ են։ Պատկերէն կարելի է հետեւցնել որ 19-րդ դարու վերջաւորութեան լուսանկարուած է։

1.
2.

1) Սարգիս Պաքալեան, լուսանկարուած հաւանաբար Լարնաքա կամ Պէյրութ 1920-ականներու կէսերուն։

2) Սարգիս Պաքալեան իր ընտանիքին հետ։ Սարգիսի ձախին՝ կինը՝ Հայկուհի, Սարգիսի գիրկը՝ Վազգէն (ծնած Լարնաքա 1921-ին), Սարգիսի աջին կանգնած տղան՝ Բագրատ, Բագրատի առջեւ գետին նստած աղջնակը՝ Մամփիլէ։

Լուիզ Աշըգեան։ Լուսանկարը հաւանաբար քաշուած է Վիեննայի մէջ կամ լուսանկարիչը (Bern H. Wachtic) Վիեննայէն է։ Կ՚ենթադրենք որ զինուորական տարազը պարզապէս սթիւտիոյի համար ծպտում մըն է։ Լուիզ (ծնած Ատանա, 1909) Միհրան Աշըգեանի (ծնած Կեսարիա 1862, մահացած Ատանա, 1906, քաղցկեղի հետեւանքով) եւ Կիւլենիայի (Կեսարիայէն Կարապետ Փալամութեանի դուստրը) երկրորդ աղջիկն է։ Միհրան փոքր եղբայրն էր բարսեղ եւ Տիգրան Աշըգեաններու։ Լուիզ ամուրի էր, կ՚ապրի Պէյրութ քրոջ՝ Բարուհիի եւ անոր ընտաիքին հետ։

Պաքալեան ընտանիքի անդամներ Լիբանանի մէջ։

1.
2.

1) Հայկուհի Պաքալեան եւ բարեկամներ Լիբանանի մէջ։ Ճիշդ ետեւը՝ իր եղբօր աղջիկը՝ Սիրարփին (Մարինա եւ Պետրոս Աշըգեաններու դուստրը) եւ Հայկուհիի որդին՝ Վազգէն։ Լուսանկարին կեդրոնի աղջնակը՝ Մամփիլ (Հայկուհիի դուստրը)։

2) 1920-ական թուականներ։ Կեդրոնը նստած ճերմակ մօրուքով անձը՝ Պետրոս Արք. Սարաճեան (1870-1940), Կիլիկիոյ հայոց ապագայ Կաթողիկոսը, որ այս տարիներուն Կիպրոսի հայոց Առաջնորդն էր։ Աջին նստած կինը՝ Հայկուհի Պաքալեան։ Հայկուհիի ետեւ, ոտքի՝ Սարգիս Պաքալեան։ Կրօնաւորին ճիշդ ոտքերուն առջեւ նստած աղջնակը՝ Մամփիլ։ Սոյն լուսանկարը շատ հաւանաբար քաշուած է Կիպրոսի մէջ։

1.
2.
3.

1) եւ 2) Պաքալեան ընտանիքի դաշտագնացութիւնը Լիբանանի գիւղերէն Տուհըր Շուէյրի մէջ։
3) Լուսանկարը քաշուած է Գազանճեան լուսանկարչատան մէջ, Պանտըրմա, մօտաւորապէս 1908-ին։

Երեք լուսանկարներն ալ զուրկ են բացատրութենէ։ Անյայտ են այնտեղ երեւացող անձերուն ինքնութիւնները։

Վարի նկարը Ալլահվերտեան ընտանիքն է, 1901-ի շուրջ։ Լուսանկարուած Պանտըրմայի մէջ Գազանճեան լուսանկարչատան մէջ (այնպէս ինչպէս 1908-ի պատկերը)։

Նստած՝ ծնողները Դանիէլ եւ Նուարդ Ալլահվերտեան (ծնեալ Իյնէճեան)։ Յարութիւնը երէցն զաւակն է (ետեւը, ոտքի), Գէորգ՝ կանգնած, ծնողներուն միջեւ, Հռիփսիմէ կանգնած է հօրը ետին, իսկ Նուարդ՝ մօրը ետին։

Գէորգ Ալլահվերտի ծնած է Պանտըրմա 1891-ին (կը մահանայ Պոլիս 8 Մայիս 1870-ին)։ Արհեստ մը սորվելու համար կը ղրկուի մօրեղբօրը՝ Յովհաննէս Իյնէճեանի քով, Քասթամօնու։ Առաջին Համաշխարհային պատերազմին բռնկումէն առաջ, ան իր ծնողները կը փոխադրէ Քոսթանծա (Ռումանիա), ուր ազգականներ ունէին։ Զինադադարէն ետք, Գէորգ կը վերադառնայ Պոլիս, կը բանայ նպարավաճառի խանութ մը եւ 1921 կ՚ամուսնանայ Գոհար Քլէճեանի հետ (ծնած Կեսարիա 1894-ին, մահացած Պոլիս 8 Յուլիս 1997-ին)։ 1934-ին Գէորգն ու իր ընտանիքը իրենց մականունին «եան» վերջաւորութիւնը, «Մականուններու օրէնքին» հիմամբ, որ մաս կը կազմէր Աթաթիւրքին վարած թրքացումի քաղաքականութեան։ Կ՚ունենան դուստր մը՝ Սոնա, եւ երկու որդիներ՝ Դանիէլ եւ Սահակ։ Սոնա (ծնած Պոլիս 25 Մայիս 1922-ին, մահացած Նիւ Եորք 27 Մարտ 2006-ին) Անի Պաքալեանի մայրն է։

Նուարդ Ալլահվերտեան Պալթայեան (ծնած Պանտըրմա 1889, մահացած Պոլիս 1971) Մերսինի մէջ 1913։
1913-ին Նուարդ կ՚այցելէ Մերսին, ուր կ՚ապրէր իր մօրաքոյրը՝ Տիրուհի Աշըգեան, եւ զարմուհիները (տեսնել Սարգիս եւ Հայկուհի Պաքալեանի որդի՝ Թորգոմին լուսանկարը, 1912-1915)։

Մերսինի մէջ կը նշանուի Հարապետ Պալթայեանի հետ, որ Կեսարիայէն էր։ Այն ժամանակ Պանք Օթթոմանի տեղական մասնաճիւղին վարիչն էր։ Նշանուած զոյգը մտադիր էր ամուսնանալ աշնան, սակայն Առաջին Համաշխարհային պատերազմին բռնկումին պատճառով ընտանիքը փախուստ կու տայ Ռումանիա։ Զինադադարէն ետք, երբ Ալլահվերտեան ընտանիքը կը վերադառնայ Պոլիս, Նուարդ եւ Կարապետ կը պսակուին եւ կը հաստատուին Պոլսոյ մէջ։

Իրենց միակ որդին՝ Արա Պալթայեան (ծնած Պոլիս 6 Սեպտեմբեր 1920, մահացած Նիւ Հավըն, Քանեթիքըթ, 7 Օգոստոս 2015) կը յաճախէ Պեպեքի մէջ գտնուող Ռապըրթ գոլէճը, ուր կ՚ուսանի մեքենական եւ ելեկտրական ճարտարագիտութիւն։ Զինուորական ծառայութեան աւարտէն ետք, կը գաղթէ Միացեալ Նահանգներ։ Եէյլ համալսարանէն մագիստրոսի աստիճան կը ստանայ դարձեալ ճարտարագիտութեան մէջ։ Երկար տարիներ այս ճիւղին մէջ ուսումնասիրութիւններ կը վարէ։ Անոր մասնագիտութիւններէն էր փողոցային լոյսերու կատարելագործումը։

Արա կ՚ամուսնանայ Մարի Առաքելեանի հետ, որ ամերիկահայ երկրորդ սերունդի ներկայացուցիչ մըն էր եւ թրքախօս էր։ Անոր հայրը գորգավաճառութեան խանութ մը ունէր Նիւ Հավընի մէջ։ Կ՚ունենան երկու որդիներ եւ դուստր մը։ Արայի մօր ցաւն էր զաւակը կրկին չտեսնելը, ոչ ալ՝ իր թոռնիկները։