Խիզանի գաւառակ - Ժողովրդագրութիւն

Մինչեւ 1894-1896 թուականներու Համիտեան կոտորածները, Խիզան, որ կը կոչուէր նաեւ Խիզանց [1] կամ Հիզան, մեծապէս հայաբնակ գաւառակ մըն էր։ Ան կը գտնուէր Վանայ լիճէն հարաւ-արեւմուտք, Պիթլիսի վիլայէթի՝ հայոց մօտ յայտնի «Բաղէշ» անունով՝ հարաւ-արեւելեան հատուածին մէջ։ Որպէս քազա (գաւառակ)՝ Խիզանը ուշ Օսմանեան շրջանին մաս կը կազմէր Պիթլիսի սանճաքին (նոյնանուն վիլայէթին վարչատարածքներէն մէկը)։ Հարաւ-արեւմուտքէն Խիզան սահմանակից էր Պիթլիսի վիլայէթի Սղերդի (Siirt) սանճաքին, իսկ արեւմուտքէն՝ նոյն վիլայէթի նոյնանուն կեդրոնական (մէրքեզ) գաւառակին ։ Հիւսիսէն եւ արեւելքէն՝ Խիզանը սահմանակից էր Վանի վիլայէթի Կարճկան (Karçıkan) գաւառակին, որուն տարածքը հին ժամանակներուն համընկած է Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարհին մէջ գտնուող Ռշտունեաց (կամ Ռշտունիք) գաւառի արեւմտեան ծայրամասին հետ [2]։ Մեծ Հայքը հին հայկական թագաւորութիւն մըն էր, որ գոյութիւն ունեցած է Ք․Ա․ 4-րդ դարէն մինչեւ Ք․Ե․ 5-րդ դարը։ Մեծ մասամբ, Խիզանի տարածքը կը համընկնէր Մեծ Հայքի Մոկքի (Մոկս) աշխարհին Միւս Իշայր գաւառին հետ [3]:

Հինգերորդ դարէն սկսեալ՝ Միւս Իշայրը կը գտնուէր զանազան հայ իշխաններու տիրապետութեան տակ, իսկ 10-րդ դարուն դարձած էր Վասպուրականի թագաւոր Գագիկ Ա. Արծրունիի տիրապետութեան տակ գտնուող աւատապետական կալուածներէն մէկը։ 1021 թուականին, որպէս Վասպուրականի թագաւորութեան մէկ մասը, որուն կեդրոնը Վանայ լիճն էր, Խիզանը անցաւ Բիւզանդական կայսրութեան տիրապետութեան տակ։ 1514 թուականին, մօտաւորապէս երեք դար ետք, երբ օղուզական ճիւղի վաչկատուն թուրքմենական ցեղ մը՝ սելճուքներուն յաջորդողներէն, ներխուժեց Միջին Ասիոյ տափաստաներէն դէպի Փոքր Ասիա, Խիզանը մաս դարձաւ Վանի էյալէթին՝ իբրեւ փաշայութիւն (paşalık) մը, այսինքն՝ շրջան մը, որ կը կառավարուէր փաշայի մը կողմէ։ Այս շրջանը կը գտնուէր Շարաֆներու քրտական ցեղախումբի իշխանութեան տակ [4]։ Խիզանի նոյնանուն գլխաւոր գիւղաքաղաքը եղաւ նստավայրը Շարաֆխան Պիթլիսցիին՝ Պիթլիսի քիւրտ ամիրային։ Հայերէն ձեռագիր մը, գրուած 1476 թուականին, կը վկայէ, որ սելճուքները սկզբնական փորձ կատարեցին բռնի կերպով իսլամացնել Խիզանի հայ քրիստոնեայ բնակչութիւնը։ Հայերը ցուցաբերած են խիզախ դիմադրութիւն, սակայն ի վերջոյ զոհ դարձած են յաջորդող սպանդին [5]:

Յակուտ՝ 13-րդ դարու արաբ աշխարհագրագէտ եւ մատենագիր, նկարագրելով Խիզանը որպէս վայր մը, ուր արագահոս վտակներ կը հոսին դար ի վար, կը յիշէ զայն «Հայզան» անունով [6]։ Ղուկաս Ինճիճեան՝ 18-19-րդ դարերու հայ լեզուաբան եւ աշխարհագրագէտ մը, ենթադրած է, թէ «Խիզան» անունը աղաւաղուած ձեւ մըն է ծագումով պարսկերէն sehərxīzān բառին, որ բառացի կը թարգմանուի «արշալոյսին արթնցող» (հայերէն՝ կանխայարոյց) [7]։ Հայ լեզուաբան Գրիգոր Խալաթեանց, որ հեղինակն է «Հին Հայաստանի մի քանի աշխարհագրական անունների մասին» յօդուածին հրատարակուած 1900 թուականին Բանասէր հանդէսին մէջ, կ՚ապացուցէր, թէ գաւառակին անունը ծագում առած է Վանայ լիճէն հարաւ գտնուող «Քիրզան» կամ «Կուզան» տեղանուններէն, որ առաջին անգամ կը յիշուի ասորական արձանագրութիւններուն մէջ եւ աւելի ուշ որդեգրուած է հայ մատենագիրներու կողմէ իբրեւ «Խիզան» [8]:

Մինչեւ 1870-ական թուականները, Խիզան մաս կը կազմէր Վանի վիլայէթին։ Այնուհետեւ, 1880-ական թուականներէն սկսեալ, գաւառակը կ՚ընդգրկուէր Պիթլիսի վիլայէթին մէջ [9]։ 19-րդ դարու վերջաւորութեան եւ 20-րդ դարու սկիզբը, Պիթլիսի վիլայէթի նոյնանուն սանճաքի վարչական բաժանումը հիմնականին մէջ մնացած էր անփոփոխ։ Թուրք հեղինակ Դանիալ Թեքտալի եզրակացութիւններերուն համաձայն, ամփոփուած՝ «1888-1890 թուականներու Պիթլիսի նահանգի վարչական կառուցուածքի փոփոխութիւնները » աղիւսակին մէջ, որ կը ներկայացնէր Սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.ի ժամանակաշրջանին Պիթլիսի վիլայէթի վարչական եւ ընկերային կառուցուածքը, Խիզանը կը կազմէր Պիթլիսի սանճաքին մէկ մասը՝ Մոտկան (Mutki), Խլաթի (Ahlat), եւ Կարճկանի (Karçıkan) հետ միասին։ Իսկ «1894-1897 թուականներուն Պիթլիսի նահանգի վարչական կառուցուածքի փոփոխութիւնները » աղիւսակին մէջ, Խիզանը մաս կը կազմէր նոյն սանճաքի վերը յիշուած գաւառներու մեծ մասի հետ, ուր Կարճկանին փոխարէն այժմ կը յայտնուէր Պիթլիսը որպէս կեդրոնական (մէրքէզ) գաւառակ [10]։ 1904 թուականին՝ Կոստանդնուպոլսոյ մէջ հրատարակուած Սուրբ Փրկիչ Ազգային Հիւանդանոցի Տարեկան Օրացոյց-ին համաձայն, Պիթլիսի սանճաքը կը բաղկանար չորս գաւառակներէ՝ Պիթլիս, Խլաթ, Խիզան եւ Մոտկան [11]։ 1919 թուականին, ըստ Բրիտանական արտաքին գործոց նախարարութեան կազմած տեղեկագիրին, որ հիմնուած էր բազմազան աղբիւրներու եւ ոչ միայն թրքական անհաւաստի վիճակագրութիւններու վրայ, Պիթլիսի սանճաքին մէջ հայկական բնակչութիւնը 1914 թուականին կը կազմէր 71,000 մարդ՝ չհաշուած զգալի թիւով բռնի իսլամացուած հայերը Համիտեան կոտորածներու ընթացքին։ Բացի անկէ, 5,000 ասորիներ եւ քաղդէացիներ եւ 1,000 այլ ոչ իսլամներ բնակած էին սանճաքին մէջ, ինչ որ կը նշանակէր, որ քրիստոնեաները կը կազմէին յստակ մեծամասնութիւն քիւրտերուն եւ թուրքերուն համեմատ, որոնց ընդհանուր թիւը 73,000 էր [12]։

Խիզանի գլխաւոր բնակավայրը, ինչպէս վերը նշուեցաւ, կը կրէր նոյն անունը ինչպէս գաւառակը, եւ կը գտնուէր Պիթլիս քաղաքէն՝ վիլայէթի նոյնանուն մայրաքաղաքէն, 34 քմ. հարաւ-արեւելք։ Յակուտ, որ քաղաքը կը կոչէ «Հայզան», կը գրէր թէ ան եղած է «Արմինայի քաղաքներէն մէկը», ըստ երեւոյթին ակնարկելով, թէ իր գրութեան ժամանակ՝ 13-րդ դարուն, քաղաքը որոշակի նշանակութիւն մը ունեցած է։ Այս մէկը կը հաստատուի նաեւ 14-15-րդ դարերէն պահպանուած հայերէն ձեռագիրներու կողմէ, որոնք կը յիշեն Խիզան գիւղաքաղաքը որպէս պատմական Հայաստանի գրչութեան կեդրոններէն մէկը [13]։ Իր աճի գագաթնակէտին՝ հաւանաբար 18-19-րդ դարերու վերջաւորութեան, գիւղաքաղաքը եղած է ընդարձակ բնակավայր մը, ուր, ըստ հաղորդուած տեղեկութիւններու, բնակած են 4,000-5,000 հայ ընտանիքներ [14]։ Գիւղաքաղաքէն քիչ հեռու՝ Արեւելան Եփրատի հարկատու՝ Խիզանի գետին (Hizan Su) աջ ափի բարձունքին վրայ, կը գտնուէր տիրական դիրքով միջնադարեան բերդ մը [15]։ Սակայն, մօտաւորապէս 1860-ական թուականներէն սկսեալ, Խիզան գիւղաքաղաքը սկսած է տկարանալ եւ վերածուած է աննշան ու անխնամ բնակավայրի մը, որ դարձած էր գայմաքամի (սանճաքի կառավարիչի) նստավայր [16]։ Այդ ժամանակաշրջանին՝ Քարասու գիւղաքաղաքը փոխարինած էր Խիզանը՝ որպէս գաւառի գլխաւոր բնակավայր [17]։

Ամբողջ միջնադարուն, Խիզանի շրջանը խիտ հայաբնակ եղած է։ Սակայն, 15-17-րդ դարերու թուրք-պարսկական երկարատեւ պատերազմներուն, քրտական վաչկատուն ցեղերու ներխուժման եւ նստակեաց հայ բնակչութեան արտագաղթին հետեւանքով, շրջանի ժողովրդագրական պատկերը աղաւաղուեց։ Յատկապէս 1860-1880 թուականներուն ընթացքին, մեծ թիւով հայեր ստիպուած եղած էին հեռանալ իրենց պապենական բնակավայրերէն՝ փախչելով քրտական բռնութիւններէն [18]։ Որպէս ասոր արդիւնք, Խիզանի տարածքը «տուն» դարձած էր բազմաթիւ քրտական ցեղային խմբաւորումներու համար, որոնք ամրան կ՚օգտագործէին գաւառակի լեռնային արօտավայրերը, իսկ ձմեռները կ՚իջնէին ցածրադիր շրջաններ՝ գաւառակէն դուրս։ Ժամանակի ընթացքին, երբ այդ ցեղախումբերէն շատեր մշտական բնակութիւն հաստատեցին հայկական բնակավայրերուն մէջ կամ անոնց մօտ, անոնց զգալի մասը դարձաւ նստակեաց [19]։ Թէեւ տարածքին մէջ օտարականները աւելցած էին, այնուամենայնիւ՝ ըստ որոշ գնահատականներու, 18-րդ դարուն Խիզանի մէջ տակաւին կը գտնուէին 1,200-է աւելի հայկական ընտանիքներ [20]։

1830-1840-ականներուն՝ Օսմանեան կառավարութիւնը որդեգրած էր կայսրութեան ծայրամասերուն մէջ իշխանութեան կեդրոնացման քաղաքականութիւնը։ Այս կեդրոնացումը յատկապէս ծանր ազդեցութիւն ունեցաւ Խիզանի հայ բնակչութեան վրայ։ Քանի որ քրտական տեղական բէկերը դուրս մղուած էին եւ փոխարինուած օսմանեան ուղիղ կառավարմամբ, կառավարական այս նախաձեռնութիւնը տեղականիշխանութեան բացակայութիւն յառաջ բերած էր շրջանին մէջ։ Հէնց այդ անորոշութեան պայմաններուն մէջ էին, որ տեղի ունեցան 1853-1856 թուականներու Ղրիմի պատերազմը եւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը։ Միայն անոր համար, որ հայերը քրիստոնեայ էին, պատերազմի ընթացքը Օսմանեան իսլամներուն մէջ գրգռեց ատելութիւն ու թշնամութիւն հայերուն հանդէպ [21], հակառակ այն իրողութեան, որ հայերը մասնակցութիւն չէին ունեցած այս պատերազմներուն։ Չնայած նախորդ դարերու թուրք-պարսկական պատերազմներուն, հայերը տակաւին կը կազմէին զգալի թիւ մը Խիզանի տարածքին մէջ մինչեւ 1870-ականներու վերջաւորութիւնը [22]։ Ղեւոնդ վարդապետ, որ 1877 թուականին կը գտնուէր Մանչեսթըր, Անգլիա, հոն կազմեց «Վանայ հայ գիւղերի ցանկ»-ը, որուն մէջ կը նշէր Խիզանի չորս ենթագաւառակներուն՝ Խիզանի (Գաւառներ), Կարկառի, Սպարկերտի եւ Մամրտանքի մէջ գտնուող 109 հայկական բնակավայրեր[23]։ Իսկ 1879 թուականին Արեւելեան Մամուլ թերթին մէջ հրապարակուած՝ բնակչութիւն ըստ տուներու աղիւսակը՝ վերնագրուած Ցուցակ Վան-Տոսպ նահանգի բոլոր հայասեր ժողովրդոց, կը մատնանշէր 44 հայաբնակ վայր միայն Խիզանի երկու ենթագաւառակներուն մէջ՝ Գաւառներ եւ Շենաձոր [24]։ Այս ենթագաւառակները, կամ տարածքային միաւորները որոնք կը կազմէին գաւառակ մը, հայերէն կը կոչուէին ենթագաւառակ, իսկ թրքերէն՝ նահիէ։

1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմին եւ անոր յաջորդած սովին հետեւանքով, հայկական բնակչութեան թիւը նուազեցաւ, իսկ 1880-ական թուականներուն բազմաթիւ ընտանիքներ հեռացան Խիզանէն [25]։ Օգտուելով այս հնարաւորութենէն, քիւրտեր հաստատուեցան այն գիւղերուն մէջ, որոնք նախապէս բնակուած էին հայերով։ Ղ. Պ. Նահապետեանց՝ հեղինակը «Խիզան» յօդուածին, որ լոյս տեսած է 1884 թուականի Յունուար ամսուան Մասիսի համարին մէջ, կը գրէ, թէ հրապարակման ժամանակ Խիզան ունէր «աւելի քան 100 հայաբնակ եւ գրեթէ նոյնքան քրտաբնակ գիւղեր» [26]։ Սակայն ժամանակաշրջանի աղբիւրները կը վկայեն, թէ հայաբնակ գիւղերը աւելի մեծ էին քրտաբնակ գիւղերէն։ Հայոց Պատրիարքութեան Վանի առաջնորդարանին կողմէ՝ Բրիտանական փոխհիւպատոս Էմիլիուս Քլէյթընի խնդրանքով 1881 թուականին կազմուած ժողովրդագրական աղիւսակը՝ վերնագրուած «Ցուցակ Վանայ նահանգին ժողովրդեան», կը մատնանշէր Խիզանի (Գաւառներ) մէջ 6,415 հայ բնակիչ, Սպարկերտի մէջ՝ 3,568, եւ Կարկառի մէջ՝ 3,192։ Իսկ նորաբնակ քիւրտերու (գիւղաբնակ քիւրտք, ըստ գրութեան) թիւը կը կազմէր՝ Խիզանի (Գաւառներ) մէջ՝ 974, Սպարկերտի մէջ՝ 1,651 եւ Կարկառի մէջ՝ 530, ընդհանուրին մէջ կազմելով 3,155։ Համեմատութեան համար՝ ըստ Առաջնորդարանի տուեալներուն, Կարկառի մէջ ապրող ասորիներու թիւը կը հասնէր 4,999-ի [27]:

Հակառակ Ղրիմի եւ Ռուս-թրքական պատերազմներու կործանիչ հետեւանքներուն՝ 19-րդ դարու կիսուն եւ վերջաւորութեան, մինչեւ 1894 թուականին Համիտեան կոտորածների սկիզբը, Խիզանը էթնիկական առումով կը պահէր իր «հայկական նկարագիրը» [28], իսկ լեզուական առումով՝ տարածքի հայերէն խօսող բնակչութեան կողքին, կային նաեւ քրտախօս հայեր, որոնք կ՛ապրէին գաւառակի մի քանի գիւղերու մէջ [29]։ Նման գիւղերէն մէկը եղած է Կակոլանց [Çalışkanlar] [30], որ կը գտնուէր Խիզանի Նզար ենթագաւառակին մէջ (որ նաեւ ճանչցուած էր իր խօսակցական անուանումով՝ Նզարի Ազէն [31]` յայտնապէս քրտերէն Nîzarê Azê-էն)։ Համիտեան կոտորածներէն երեք տարի առաջ՝ 1891 թուականին, ֆրանսացի աշխարհագրագէտ Վիթալ Քիւինէ կը նշէր, թէ Խիզանի մէջ գոյութիւն ունէին ընդհանուր թիւով 173 բնակավայրեր [32]։ Աւելի քան տասնամեակ մը անց՝ 1904 թուականին, Սուրբ Փրկիչ Ազգային Հիւանդանոցի Տարեկան Օրացոյցը կը վկայէր, թէ Խիզանի մէջ բնակավայրերուն թիւը կը կազմէր 168 [33]։ Եթէ այս երկու տուեալներուն վրայ կիրառուի քսանը՝ ռուս գնդապետ Վլատիմիր Մայեւսքիի կողմէ առաջարկուած իւրաքանչիւր գիւղի համար տուներու միջին թիւը ՝ ապա կը նշանակէ, որ բնակավայրերուն ընդհանուր թիւը կը համապատասխանէ 3,460 ընտանիքներու՝ Քինէի հաշուարկով եւ 3,360 ընտանիքներու՝ Օրացոյցին հաշուարկով։

Խիզանի մէջ ապրող այլ էթնիկ խումբերէն եղած են քիւրտերը եւ ասորիները։ Իրականութեան մէջ՝ որոշ հայաբնակ գիւղեր, յատկապէս գաւառի հիւսիսային եւ հիւսիս-արեւմտեան կողմերուն մէջ, ունէին քիւրտ բնակիչներ։ [34] Ճասթըն Շիել՝ իռլանտացի բանակային սպայ եւ դիւանագէտ մը, 1836 թուականին իր ուղեւորութեան ընթացքին դէպի Սղերդ, կը հաղորդէ, թէ «Հազանի մէջ [․․․] կը բնակին քիւրտ բէկեր, որոնք կ՛ապրին անկարգութեան եւ բռնութեան մէջ» [35]։ Մասնագիտական գործունէութեան տեսանկիւնէն՝ հայերն ու ասորիները կը զբաղէին գիւղատնտեսութեամբ, անասնապահութեամբ եւ պարտիզպանութեամբ [36], ինչպէս նաեւ հագուստեղէնի արտադրութեամբ։ 1898 թուականին, Բրիտանական փոխհիւպատոս Ճէյմզ Հենրի Մոնահան, որ ճամբորդած էր դէպի Խիզանի մերձակայ հարաւ-արեւմտեան շրջանները, նշած է, թէ հայ եւ ասորի արտադրողներու հիմնական յաճախորդները եղած են իրենց քիւրտ դրացիները, որոնք կախեալ էին այս քրիստոնեայ խմբաւորումներէն, յատկապէս՝ հիւսուածքի արտադրանքներու գծով։ Մոնահան նշած է, թէ տեղի քիւրտերը, «բացառութեամբ իրենց կիներէն ոմանց, ընդհանրապէս անընդունակ են որեւէ բան արտադրելու» [37]։ 20-րդ դարու սկիզբը՝ հայ լեզուաբան Սուքիաս Եփրիկեան կը նշէ, թէ «Խիզանի տարբեր քրտաբնակ գիւղերու մէջ կը բնակէին յայտնի աղաներ, որոնց միակ զբաղումը աւազակութիւնն էր» [38]։

19-րդ դարու վերջաւորութեան, այն գլխաւոր իրադարձութիւնը, որ վերափոխեց Խիզանի մէջ հայերու ժողովրդագրական գերակշռութիւնը, եղան Համիտեան կոտորածները՝ Օսմանեան զօրքի, անօրինական զինեալ խումբերու, ցեղախումբերու եւ իսլամ զանգուածներու կողմէ գործուած համատարած սպանութիւններու շարքը, որոնք տեւեցին երեք տարի՝ սկսեալ 1894 թուականէն եւ խլեցին տասնեակ հազարաւոր հայերու կեանքը։ Խիզանի ենթագաւառակները (անոնց անունները ներկայացուած են ստորեւ) ծանրապէս տուժեցին այս սպանդներէն։ Ըստ Աղթամարի կաթողիկոս Խաչատուր Գ. Շիրոյեանի, 1895 թուականին քիւրտերը սպաննած էին 400 հայեր Խիզանի (ենթագաւառակ մը, որ աղբիւրներու մէջ կը յիշուի նաեւ իբրեւ Կարասու, Կաւառ, Գաւառներ կամ Գիաւռներ՝ տեղական հնչիւնով) 40 բնակավայրերու մէջ, 300 հայեր՝ Սպարկերտի 28 բնակավայրերուն մէջ, 160 հայեր՝ Մամրտանքի 20 բնակավայրերուն մէջ եւ 8 հայեր Ստորին Կարկառի 10 բնակավայրերուն մէջ։ Զինուած ոճրագործութիւններուն եւ սպանութիւններուն կողքին՝ բազմաթիւ հայեր, ներառեալ գիւղապետեր եւ քահանաներ, ենթարկուած էին բռնի իսլամացման։ Հայկական եկեղեցիներէն եւ վանքերէն որոշները կամ աւերուած էին, կամ կողոպտուած, կամ ալ վերածուած մզկիթներու [39]։ Քազայի հարաւային մասերէն յարձակումներ կատարող քրտական խումբերուն կողմէ շարունակաբար ոտնձգութիւններու ենթարկուելով՝ հայերուն մնացած էր միայն վերապրիլ եւ ենթարկուիլ տարածքը լքելու հարկադրանքին։ Կոտորածներուն ընթացքին, եւ նոյնիսկ 1897 թուականին բռնութիւններու նահանջէն ետք, բազմաթիւ հայ ընտանիքներ ընտրեցին փոխադրուիլ աւելի ապահով վայրեր։ Ժամանակակից աղբիւրներու համաձայն՝ այս արտագաղթը զգեցաւ զանգուածային բնոյթ [40], ներգործելով Խիզանի ժողովրդագրական պատկերի վրայ։

Քանի որ վիճակագրական աղբիւրները տարբեր կերպով կը գնահատեն հայկական ընտանիքներու միջին թիւը Օսմանեան կայսրութեան արեւելեան նահանգներուն մէջ, ուր հայերը կը կազմէին բնակչութեան զգալի թիւ մը, մանաւանդ Պիթլիսի, Վանի եւ Էրզրումի վիլայէթներուն մէջ, այս ուսումնասիրութեան մէջ ընդունուած է գիւղական շրջաններու մէջ մէկ ընտանիքը հաշուել միջինը 7 անձէ բաղկացած՝ հիմնուելով ժամանակակից դիտորդներ Թէոդորոս Լափճինչեանի (Թէոդիկի) [41] եւ Յովհաննէս Տէր-Մարտիրոսեանի (Ա-Դօ) [42] հաշուարկած իւրաքանչիւր ընտանիքի մեջ բնակիչների յարաբերակցութեան վրայ։ Այս առումով կ՛արժէ նշել, որ Վահան եպիսկոպոս Տէր-Մինասեան (Պարտիզակցի), որ 1860-70-ական թուականներուն եղած է Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքարանի (այսուհետեւ՝ Պատրիարքարան) պատուիրակը, յայտնած է, թէ Օսմանեան կայսրութեան գիւղական շրջաններուն մէջ միջին ընտանիք մը կը բաղկանար ութ անձերէ։ Ինչպէս Պարտիզակցին՝ Մայեւսքի այս շրջաններուն մէջ ընտանիքի մը միջին անդամակազմը կը ներկայացնէ ութն։ Տուներուն համար, իւրաքանչիւր գիւղի տան անդամներու միջին թիւը Պիթլիսի վիլայէթին համար օգտագործուած է քսան թիւը, ինչպէս առաջարկած է Մայեւսքի [44]:

Սոյն ուսումնասիրութեան մէջ օգտագործուած տուեալները առնուած են առաջնային աղբիւրներէ, որոնք կ՛ընդգրկեն 1878-1915 թուականներու՝ այսինքն՝ 37 տարիներու ժամանակաշրջան մը։ Քանի որ այս զանազան աղբիւրները տրամադրած են իրարու հակասող տուեալներ բնակչութեան եւ ընտանիքներու մասին, հնարաւոր չէ եղած ճշգրիտ կերպով որոշել Խիզանի հայերու իրական բնակչութեան թիւը։ Նման փորձը կը բախուի լուրջ դժուարութիւններու՝ քանզի տուեալներու մէջ տեղ գտած են մեծ անհամապատասխանութիւններ։ Այդուհանդերձ, սոյն ուսումնասիրութեան յայտնաբերումները կը թելադրեն, որ Համիտեան կոտորածներուն նախորդած շրջանին, հայերը կը կազմէին Խիզանի մէջ բնակչութեան մեծամասնութիւնը։ Առ 1913 թուականը, սակայն, քրտաբնակ բնակավայրերու թիւը աճած էր։ Ըստ Աղթամարի Կաթողիկոսութեան (այսուհետ՝ «Կաթողիկոսութիւն»)՝ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ ինքնիւրոյն աթոռ մը, որ գոյութիւն ունեցած է 12-րդ դարէն մինչեւ 19-րդ դարավերջ՝ Վանայ լիճի Աղթամար կղզիին վրայ գտնուող Սուրբ Խաչ եկեղեցւոյ մէջ, Խիզանի 180 բնակավայրերէն «80-ը հայաբնակ էին, իսկ մնացածը՝ քրտաբնակ» [45]։ Քրտաբնակ գիւղերու թիւի այս աճը մինչեւ 1913 թուականը, երբ քիւրտերը սովորաբար կը բնակեցնէին նախկին հայաբնակ գիւղերը, ուղղակիօրէն հետեւանք մըն էր բռնութեան, որ գործադրուած էր հայերու դէմ՝ նախորդ դարի վերջին տասնամեակներուն ընթացքին եւ անոնց արտագաղթին։

Վերոնշուածը կարելի է տեսնել նաեւ այն տուներու եւ բնակչութեան վերաբերող տուեալներուն մէջ, որոնք կը վերաբերին Խիզանի քրտաբնակ գիւղերուն եւ կը ներկայացուին Թէոդիկի կողմէ, որուն աշխատութիւնը, ի մէջ այլոց, ուսումնասիրած է Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութեան թուաքանակը՝ Ցեղասպանութեան նախորդող տարիներուն։ Խիզանի համար Թէոդիկ նշած է Կարկառի մէջ՝ 11 գիւղ, 178 տուն կամ 996 բնակիչ, Մամրտանքի մէջ՝ 14 գիւղ, 223 տուն կամ 1,234 բնակիչ, Խիզանի (Գաւառներ) մէջ՝ 22 գիւղ, 1,489 տուն կամ 8,694 բնակիչ, Սպարկերտի մէջ՝ 26 գիւղ, 423 տուն կամ 2,436 բնակիչ։ Սա Խիզանի չորս նահիէներուն մէջ քրտաբնակ գիւղերու ընդհանուր թիւը կը հասցնէ 73-ի, տուներու ընդհանուր թիւը՝ 2,313-ի, իսկ քիւրտ բնակչութեան ընդհանուր թիւը՝ 13,360-ի։ Նախաեղեռնեան շրջանին նոյն չորս նահիէներուն համար Թէոդիկի կողմէ նշուած հայաբնակ գիւղերու ընդհանուր թիւը 73 էր, տուներու թիւը՝ 1,435, իսկ հայ բնակչութեան ընդհանուր թիւը՝ 10,332 [46]:

Սակայն սոյն ուսումնասիրութեան մէջ օգտագործուած աղբիւրները կը վկայեն, որ Խիզանի հայերը Համիտեան կոտորածներուն նախորդած շրջանին ունեցած են զգալի թուական գերազանցութիւն։ 1881 թուականին՝ Վանի Առաջնորդարանին կողմէ կազմուած բնակչութեան ցանկը, որ տրամադրուեցաւ Բրիտանական փոխհիւպատոս Քլէյթընին, կը ներկայացնէ հետեւեալ թիւերը Խիզանի երեք ենթագաւառակներուն համար՝ Խիզան (Գաւառներ), Սպարկերտ եւ Կարկառ՝ 13,175 հայ բնակիչ [47]։ Իսկ «Թուրքաց Հայաստան» վերնագրով խմբագրական յօդուած մը՝ լոյս տեսած 1881 թուականի Յուլիսին՝ Մշակ թերթին մէջ, կը վկայէր, որ Վանայ լիճին հարաւ-արեւմտեան ափին մօտ գտնուող չորս ենթագաւառակներուն մէջ՝ Խիզան (Գաւառներ), Կարկառ, Կեչան (լիճին ծայր-արեւմտեան ափին մօտ) եւ Կարճկան, հայերու թիւը մօտաւորապէս հինգ անգամ աւելի եղած է քան քիւրտերու թիւը։ Այս չորս ենթագաւառակներուն բնակավայրերու ընդհանուր թիւը կը կազմէր 113։ Հայերու թիւը կը կազմէր 22,713, իսկ քիւրտերունը՝ 4,668 [48]։ Եթէ այս թիւերը բաժնուին կէսի՝ որպէսզի հանուի մօտաւոր թիւը այն բնակչութեան, որ կը գտնուէր Խիզան (Գաւառներ) եւ Կարկառ ենթագաւառակներուն մէջ՝ որոնք մաս կը կազմէին Խիզանին , կը ստացուի համապատասխանաբար 11,356 հայ եւ 2,334 քիւրտ։

Իր վիճակագրական գրքոյկին մէջ՝ «Վիճակագրութիւն բնակչութեան մասին» բաժնին տակ, Մայեւսքի ցանկագրած է մօտաւորապէս 60 գիւղ Խիզանի մէջ, որոնք առ 1904 թուականը (երբ իր աշխատութիւնը հրատարակուած էր), արդէն նշուած էին որպէս քրտաբնակ բնակավայրեր։ Սակայն անոնց անունները ցոյց կու տան, թէ այս բնակավայրերէն շատեր ժամանակին հայերով բնակուած եղած էին։ Այդ գիւղերու անունները ակնյայտ հայկական հնչողութիւն ունին, ասոնք են՝ Արտոք, Բարոժի թաղ, Բելքանս, Երնիկ, Գորանց [Erencik], Հեշաթ, Հեզ [İçlikaval], Կապաձոր [Topağaç], Կապարս [Çayırlı], Կաւարոկ, Կիշ, Կոչ [Uzuntaş], Օձու, Փանդիզ [Gelincik], Փսենց [Harmandöven], Վասուկանց եւ այլք [49]։ Այս բնակավայրերէն մօտ երկու տասնեակը՝ որոնց նախահամիտեան շրջանին հայաբնակ ըլլալը հաստատուած է սոյն ուսումնասիրութեան համար օգտագործած այլ աղբիւրներու կողմէ, ներառուած են ստորեւ ներկայացուած գիւղացանկին մէջ։

Խիզանի հայերու ժողովրդագրութեան ուսումնասիրութեան համար յատկապէս հետաքրքրական է հնագէտ եւ ազգագրագէտ Ալեքսանդր Միլլէրի գլխաւորած՝ Նորին Կայսերական Մեծութիւն Ալեքսանդր Գ․-ի անուան ռուսական թանգարանի Վան կատարած արշաւախումբին զեկոյցը (այսուհետ՝ «Միլլէրի զեկոյց»): Այս գիտարշաւը, որ տեղի ունեցած է 1916 թուականին՝ Վանի նահանգի մէջ, այն ժամանակ երբ հայերը կը կոտորուէին զանգուածաբար Ցեղասպանութեան ընթացքին, կազմած է տեղանուններու ցանկ մը, որ ներառած է Օսմանեան գաւառակներու, ենթագաւառակներու եւ բնակավայրերու անունները, ինչպէս նաեւ անոնց բնակչութեան էթնիկական կազմը։ Խիզանի պարագային՝ զեկոյցը կը նշէ հետեւեալ թիւերը՝ ըստ էթնիկական կազմին․

• Խորորս՝ 13 գիւղ (2 հայաբնակ, 1 նախկին հայաբնակ),
• Գաւառ (Գաւառներ)՝ 31 գիւղ (6 հայաբնակ, 2 խառն ազգաբնակչութեամբ, 6 նախկին հայաբնակ),
• Շենաձոր՝ 29 գիւղ (20 հայաբնակ, 4 խառն),
• Նզար՝ 11 գիւղ (1 հայաբնակ),
• Կարկառ՝ 16 գիւղ (10 հայաբնակ),
• Մամրտանք՝ 44 բնակավայր (18 հայաբնակ, 2 խառն, 7 նախկին հայաբնակ),
• Սպարկերտ՝ 58 բնակավայր (30 հայաբնակ, 9 նախկին հայաբնակ) [50]:

Միլլէրի զեկոյցին մէջ Խիզանի գիւղական ցանկը կազմուած է Պօղոս Մակինցեանի կողմէ, որ մասնակցած էր գիտարշաւին որպէս թարգմանիչ։ Այս ցանկէն կը հետեւի, որ Խիզանի մէջ, Ցեղասպանութեան նախօրեակին, հայաբնակ բնակավայրերու ընդհանուր թիւը եղած է 89, խառն բնակչութեամբ՝ 8, եւ նախկին հայաբնակ՝ 23։ Եթէ 89-ը գումարենք 4-ին (խառն բնակչութիւն ունեցող գիւղերուն թիւին կէսը), ընդհանուր թիւը կը կազմէ 93: Երբ հաշուարկներուն համար կիրառենք քսան տունի տուեալը մէկ գիւղի համար եւ եօթ թիւը՝ մէկ տան անդամներուն համար, ընդհանուր թիւը կը կազմէ մօտ 13,020 հայ բնակիչ մինչեւ 1915 թուականը: Զեկոյցը նաեւ կը նշէ, որ նախապէս հայկական 23 բնակավայրեր բնակեցուած եղած են հայերով 1916 թուականէն քառասուն, երեսունհինգ և քսան տարի առաջ: Այս թուականները կը համապատասխանեն 1870-ականներու վերջաւորութենէն մինչեւ 1880-ականներու սկիզբը երկարող ժամանակաշրջանին, երբ արձանագրուեցան քիւրտերու կողմէ հայերու դէմ բռնութեան բռնկումներուն առաջին դէպքերը եւ 1894 թուականին՝ Համիտեան կոտորածներու սկիզբը։

Եթէ այս 23 նախկին հայաբնակ գիւղերը աւելցուին 93-ին, որպէսզի վեր բերուի բնակավայրերուն թիւը մինչեւ 1870-80-ականներ եւ մինչեւ Համիտեան կոտորածները՝ 1890-ի կէսերուն, կը ստացուի 116։ Այս մէկը կը նշանակէ մօտ 2,320 ընտանիք՝ որ բազմապատկուելով 7-ով, կու տայ 16,240 բնակիչ՝ հիմք տալով ենթադրելու, որ 19-րդ դարու վերջաւորութեան հայերը կը կազմէին Խիզանի բնակչութեան մեծամասնութիւնը։ Բացի այն բնակավայրերէն որոնք ճանչցուած են որպէս նախկին հայաբնակ, Միլլէրի զեկոյցը կը յայտնէ նաեւ քանի մը գիւղական տեղանուններ, որոնք չեն յիշուած այլ աղբիւրներու մէջ, դրանք են՝ Բուսաքանց, Չումիձոր, Հարենգանց, Կռիկ, Սանամերիկ (Սենամերիկ), Շէգրենց, Ստոչին, Թազի, Տեռնանդ եւ Ոստինկ [51]։ Սկսած 1915 թուականէն՝ Խիզանի հայաբնակ գիւղերը պարպուեցան իրենց բնիկ բնակչութենէն՝ Օսմանեան պետութեան ցեղասպանական քաղաքականութեան հետեւանքով։ Միայն բնակչութեան մէկ հատուածը կրցաւ փախչիլ դէպի ռուսական յառաջապահ դիրքերը [52] եւ ապաստանեցաւ Ռուսական Հայաստանին կամ Պարսկաստանի Սալմաստ գաւառին մէջ [53]։

Սոյն ուսումնասիրութեան համար օգտագործուած հիմնական աղբիւրները, ըստ անոնց հրատարակութեան թուականներուն, տրուած են ստորեւ․

• Օսմանեան Կայսրութեան մէջ գտնուող շարք մը հայաբնակ շրջաններու, ներառեալ՝ Խիզանին, մասին գիրքը՝ հեղինակութեամբ Պօղոս ծայրագոյն վարդապետ Նաթանեանի, լոյս տեսած 1878 թուականին։
• «Աղթամարա հանգուցեալ Խաչատուր կաթողիկոսի վերջին թուղթն եւ տեղեկագիրը, 19 Դեկտեմբեր 1895», հրատարակուած 1896-ին՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Արարատ ամսագիրին մէջ։
• Պիթլիսի մէջ Բրիտանական փոխհիւպատոս Ճէյմզ Հենրի Մոնահանի ճամբորդական զեկոյցը՝ նուիրուած Պիթլիսի վիլայէթի Շիրվանի, Սղերդի եւ Երունի (Իրուն) գաւառակներուն, գրուած 1898 թուականին։
• Ռուսական Գլխաւոր սպայակոյտի գնդապետ Վլատիմիր Մայեւսքիի կողմէ 1904 թուականին հրատարակուած վիճակագրական գրքոյկը (գիւղերու ընտանիքներու ցանկերը կազմուած են 1899 թուականին)։
• Պատմական Հայաստանի աշխարհագրական բառարանը՝ կազմուած լեզուաբան Սուքիաս Եփրիկեանի կողմէ 1907 թուականին։
• Երկու տարբեր գրքոյկներ՝ առաջինը Վանի, Պիթլիսի եւ Էրզրումի վիլայէթներուն մասին՝ հրատարակուած 1912 թուականին, երկրորդը՝ Վասպուրականի մէջ 1914-1915 թուականներու իրադարձութիւններուն մասին՝ գրուած 1917 թուականին, հեղինակ՝ հայ վիճակագիր Յովհաննէս Տէր-Մարտիրոսեան (Ա-Դօ)։
• 1896-1908 թուականներուն Պոլսոյ հայոց պատրիարք Մաղաքիա արքեպիսկոպոս Օրմանեանի՝ Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան եւ առկայ վիճակին մասին գիրքը, որ հրատարակուած է 1913 թուականին։
• Խիզանի գաւառի վիճակագրական տեղեկագրի երկու տարբերակներ՝ «Վիճակացոյց-տեղեկագիր Խիզան գաւառի»՝ պատրաստուած Աղթամարի Կաթողիկոսութեան կողմէ, համապատասխանաբար 26 Յուլիս 1913-ին (թիւ 555) եւ 30 Սեպտեմբեր 1913-ին (թիւ 558)՝ առ ի պատրաստութիւն 1913-1914 թուականներու Պատրիարքական մարդահամարին, որոնք կը պարունակեն Խիզանի հայ բնակչութեան թիւերը։
• 1913-1914 թուականներու Պատրիարքարանի մարդահամարի թիւերը, որոնք վերարտադրուած են Գէորգեանի եւ Փափուճեանի համահեղինակած (1992) աշխատութեան մէջ՝ ներառելով նաեւ Պատրիարքարանի լրացուցիչ վիճակագրական տուեալները։
• Հայ գրող Թէոդորոս Լափճինչեանի (Թէոդիկ) գիրքը, հրատարակուած 1921-ին, նուիրուած Ցեղասպանութեան ընթացքին Հայ հոգեւորականութեան կրած տառապանքներուն։

Որոշ լրացուցիչ տեղեկութիւններու աղբիւրներ հանդիսացան վերը յիշուած Ղեւոնդ վարդապետ՝ «Վանայ հայ գիւղերու ցանկ»ին հեղինակը, Թադէւոս Յակոբեան, Ստեփան Մելիք-Բախշեան եւ Յովհաննէս Բարսեղեան՝ «Հայաստանի եւ յարակից շրջանների տեղանունների բառարան»-ի հեղինակները, Միլլէրի զեկոյցը (1916), Պոլսոյ եւ Թիֆլիսի մէջ հրատարակուած Մասիս եւ Մշակ հայկական թերթերը, ինչպէս նաեւ Զմիւռնիոյ, Փարիզի եւ Թիֆլիսի մէջ հրատարակուած հայերէն հանդէսները՝ Արեւելեան Մամուլ, Բանասէր եւ Լումա [54], Ցեղասպանութենէն փրկուած անձերու վկայութիւնները՝ հաւաքուած եւ խմբագրուած Ամատունի Վիրապեանի կողմէ՝ «Հայոց Ցեղասպանութիւնը Օսմանեան Թուրքիայում. Վերապրածների վկայութիւններ» վերնագրեալ ժողովածուին մէջ։

Վերոնշեալներէն՝ Մայեւսքի Խիզանի ըստ գիւղերի ընտանիքներու թիւերը ներկայացուցած է հիմնուելով 1899 թուականի այցելութեան ժամանակ հաւաքած տուեալներուն վրայ։ Հարկ է արձանագրել, որ իր գրքոյկին Վիճակագրութիւններ բնակչութեան մասին (Statisticheskie dannye o naselenii) բաժինին մէջ, Մայեւսքի Խիզանի շարք մը հայաբնակ գիւղեր՝ ինչպիսիք են Խարխոց, Խաքեւ, Մահմտենք, Մանտոյենց, Պռոշենց, Փախուր, Լի, Նամ, Խաւուզ, Անապատ, Եղանց եւ Նորշէն, նշած է, թերեւս սխալմամբ կամ դիտմամբ, որպէս քրտաբնակ բնակավայրեր։ Այս վրիպակին, ինչպէս նաեւ այն հանգամանքին, որ Մայեւսքիի կողմէ քիւրտ կամ խառն ազգաբնակչութեամբ յիշուած քանի մը գիւղեր կը գտնուէին Խիզանի վարչական սահմաններէն դուրս, հետեւանքն եղած է այն, որ ան այս աղիւսակի աւարտին կը հաշուէ 1,347 ընտանիք։ Այս սխալ գումարումը, իր հերթին, ազդած է գաւառի հայ եւ քիւրտ բնակչութեան տոկոսային յարաբերակցութեան վրայ՝ ըստ Մայեւսքիի կազմած գրքոյկին, կազմելով համապատասխանաբար՝ 43 տոկոս հայ եւ 57 տոկոս քիւրտ [55]։ Ստորեւ բերուած գիւղացանկին մէջ Մայեւսքիի կողմէ որպէս քրտական թուարկուած բնակավայրերու ընտանիքներու թիւերը ներկայացուած են որպէս հայկական, քանի որ միւս աղբիւրներու մեծ մասը ցոյց կու տայ, որ անոնք ամբողջութեամբ բնակեցուած էին հայերով։

Մայեւսքի կը նշէ, որ իր կազմած Խիզանի գիւղերու աղիւսակին մէջ զետեղուած թուային տուեալներէն «կէսէն աւելին», իր բառերով՝ «անառարկելի ճշգրտութիւն» ունին։  Այս տուեալները իրեն փոխանցած էր տեղացի հայ քահանայ մը, որ ոչ միայն յիշողութեամբ գիտէր բոլոր հայաբնակ գիւղերը, այլեւ իւրաքանչիւր գիւղի ընտանիքներու թիւը։ Առանց մէկ անգամ իսկ սայթաքելու, քահանան արտասանած էր Գաւառներ ենթագաւառակի 25, Սպարկերտի 30 եւ Մամրտանքի 19 հայկական բնակավայրերու անունները։ Երբ Մայեւսքին որոշ թիւեր կրկին հարցուցած էր՝ վաւերականութիւնը ստուգելու նպատակով, քահանան, նկատելով թերահաւատութեան շող մը Մայեւսքիի աչքերուն մէջ, հաճոյքով կրկին արտասանած էր բնակավայրերու անունները եւ ընտանիքներու թիւերը՝ առանց որեւէ սխալ գործելու։ [56] Քահանային փոխանցած տուեալներուն հիման վրայ կարելի է եզրակացնել, թէ Մայեւսքիի վիճակագրական գրքոյկին կազմութեան ժամանակ՝ 1904 թուականին, Խիզանի երեք ենթագաւառակներուն մէջ կար 74 ամբողջութեամբ հայաբնակ բնակավայր։ Եթէ կիրարկուի Մայեւսքիի՝ Պիթլիսի վիլայէթին համար որդեգրած 20 տուն իւրաքանչիւր գիւղին համար միջին չափանիշը, կը ստացուի 1,480 ընտանիք, այսինքն՝ 10,360 հայ բնակիչ։

Իր՝ «Վանի, Պիթլիսի եւ Էրզրումի վիլայէթներ» գրքոյկի՝ ըստ գիւղի ընտանիքներու  աղիւսակներուն վերաբերող ծանօթագրութիւններուն մէջ, Ա-Դօ կը նշէ, թէ իր տուեալները ստացած է Աղթամարի Կաթողիկոսութեան կողմէ պատրաստուած՝ անծանօթ վիճակագրական տեղեկագիրէ մը։ Քանի որ Ա-Դոյի այս գրքոյկը լոյս տեսած է 1912 թուականին, յստակ է, որ ան չէր կրնար օգտագործած ըլլալ Կաթողիկոսութեան կողմէ կազմուած այն տեղեկագիրը, որ կազմուած էր 1913 թուականին։ Առաջին իսկ հայեացքէն կ՚երեւի, թէ Ա-Դոյի ընտանիքներու հաշուարկները զգալիօրէն աւելի բարձր են, քան Կաթողիկոսութեան 1913 թուականի տեղեկագրին մէջ զետեղուած թիւերը [57]։ Այս հանգամանքը կը մատնանշէ, որ Ա-Դօ իր տուեալները հաւանաբար առած է աւելի հին տեղեկագիրէ մը՝ այնպիսին, որ կը վերաբերէր նախահամիտեան շրջանին։ Ահա այս համաթեսքթով է, որ Ա-Դոյի թիւերը պիտի դիտուին սոյն ուսումնասիրութեան մէջ։

Խիզանը կազմաւորող տարածքային միաւորներուն թիւը եւ անունները կը տարբերին տեղեկատու աղբիւներուն մէջ։ Օրինակ՝ Նաթանեան Խիզանին որպէս մաս կը ներկայացնէ երկու այդպիսի միաւորներ՝ Երուն և Ասորիք [58]։ Սակայն այլ աղբիւրներ ցոյց կու տան, որ Երունը Խիզանի յարակից Պիթլիսի վիլայէթին մէջ ենթագաւառակ էր, մինչդեռ Ասորիքը ենթադրաբար Երունի գիւղախումբ մըն էր, ուր կ՛ապրէին մեծաթիւն հայախօս ասորիներ։ Այստեղէն ալ կը ծագի Ասորիք անունը՝ հայերէն «ասորիներ» ցեղանունէն։ Նահապետեանցը նմանապէս Երունը համարած է մաս Խիզանին եւ Եղեգիսն ու Կարնեկը նոյնականուցած է որպէս առանձին տարածքային միաւորներ, որոնք կը կազմեն գաւառակը [59]։ Սակայն այլ աղբիւրներ ցոյց կու տան, որ Եղեգիսը Կարճկանի մէջ գտնուող բնակավայր մըն էր, մինչդեռ Կարնեկը (կամ Կարնին) ենթադրաբար Շիրվանի մէջ գտնուող բնակավայր մը կամ գիւղախումբ մըն էր, որ Պիթլիսի վիլայէթի սանճաք մըն էր, որ յարակից էր Խիզանին հարաւ-արեւմուտքէն։ Օսմանեան կառավարութեան տարածքային միաւորներու դասակարգման համաձայն, զոր տրամադրած էր Թէոդիկը, Խիզան բաղկացած էր Սպարկերտ, Նեմիրան եւ Բուն Խիզան նահիէներէն [60]։ Անոնցմէ Նեմիրան, հաւանաբար, Մամրտանքի որեւէ տարածքի կամ Մամրտանքի ամբողջ նահիէի քրտական անուանումի տարբերակն էր։

Նաթանեան կը նշէ եօթ ենթագաւառակներ՝ Խիզան, Շենաձոր, Սպայկերտ, Նզար, Մամրտանք, Երուն եւ Ասորիք տարածքի մը մէջ, զոր կը կոչէ «Բուն Խիզան» [61]։ Նահապետեանց կը յիշէ ինն ենթագաւառակներ՝ Կարկառ Ուքէեան, Եղեգիս, Կեդրոնական Խիզան, Երուն, Նզար, Շենաձոր, Սպահայութ (Սպարկերտ), Քարնեկ եւ Մամրտանք [62]։ Եփրիկեան կը յիշէ վեցը՝ Ստորին Կարկառ, Շենաձոր, Սպարկերտ, Մամրտանք, Նզար եւ Խորորս [63]։ Թէոդիկ կը հաստատէ Եփրիկեանի բաժանումը [64]։ Մայեւսքին գիւղերու բնակչութիւնը դասակարգած է չորս ենթագաւառակներու մէջ՝ Խիզան, Սպարկերտ, Մամրտանք եւ Ստորին Կարկառ [65]։ Ա-Դօ (1912) կը յիշէ երեք՝ Մամրտանք, Սպարկերտ եւ Խիզան՝ Կարկառը համարելով առանձին միաւոր՝ Պիթլիսի սանճաքի հարաւ-արեւմտեան ծայրին։ [66] Ա-Դոյի կողմէ Կարկառի ընտանիքներու եւ բնակչութեան թիւերը զետեղուած են իր 1917 թուականին հրատարակուած մէկ այլ գրքոյկին մէջ [67]։ Կաթողիկոսութիւնը կը նշէ եօթ ենթագաւառակ՝ Ստորին Կարկառ, Շենաձոր, Սպարկերտ, Մամրտանք, Նզար, Գաւառներ եւ Խորորս [68]։ Պատրիարքարանը կը մատնանշէ հետեւեալ եօթը՝ Քարասու (Խիզան կամ Գաւառներ), Շենաձոր, Ստորին Կարկառ, Սպարկերտ, Մամրտանք, Նզար եւ Խորորս [69]։ Միլլէրի զեկոյցը կը յիշէ յետեւեալ եօթը՝ Խորորս, Կաւառ, Շնիձոր, Նազար-Ազ, Կարկառ, Մամրտան եւ Սպարկերտ [70]։

Ուշադրութեան արժանի է, որ այն ենթագաւառակները, որոնք կը յիշուին թէ՛ Կաթողիկոսութեան եւ թէ՛ Պատրիարքարանի աղբիւրներուն մէջ, հետեւեալն են․

• Ստորին Կարկառ,
• Գաւառներ,
• Շենաձոր,
• Սպարկերտ,
• Մամրտանք,
• Նզար,
• Խորորս։

Ինչպէս վերը նշուեցաւ, Խիզանի բնակչութեան ամենահին հաշուարկումներէն մէկը այն ցանկն է, որ կազմուած էր Վանի առաջնորդարանի կողմէ, 1881 թուականին, Բրիտանական փոխհիւպատոս Քլէյթընի համար։ Այս աղբիւրին գնահատումով, Խիզանի երեք ենթագաւառակներուն մէջ կ՛ապրէին ընդհանուրը 13,175 հայեր [71]։ Այս թիւը կտրականապէս կը հակասէ Վիթալ Քիւինէի կողմէ տաս տարի ետք՝ 1891 թուականին ներկայացուած տուեալին, որ կը սահմանէ Խիզան գաւառակի ընդհանուր բնակչութիւնը 23,070, որոնցմէ 17,422 քիւրտ, 869 յակոբական սիրիացի, 475 եզիտի եւ ընդամենը 4,304 հայ [72]։ Ընդհանուր դիտարկումով՝ Քիւինէի թիւերը չեն կրնար ճշգրիտ արտացոլումը ըլլալ հայ բնակչութեան թուաքանակի Օսմանեան Կայսրութեան մէջ, քանի որ կը կարծուի, որ հեղինակը առատօրէն օգտուած է Օսմանեան սալնամէներէն՝ նահանգներու եւ մարզերու բնակչութեան վերաբերեալ վիճակագրական տուեալներ պարունակող կառավարական տարեկան հաշուետուութիւններ, որոնք կը միտէին աւելցնել իսլամ բնակչութեան թիւը եւ համապատասխանաբար նուազեցնել քրիստոնեայ բնակչութեան թիւը։

Այսպիսի սալնամէ մը, լոյս տեսած Պիթլիսի վիլայէթին համար՝ 1892 թուականին համար, կը նշէ, թէ 13,984 բնակիչներէն 8,264 իսլամ էին, իսկ 5,720՝ հայ [73]։ Այսպէս, ըստ Օսմանեան պաշտօնական աղբիւրին՝ հայերը կը կազմէին մօտ 41 տոկոսը ամբողջ գաւառակի բնակչութեան։ Հաշուի առնելով այն, որ Օսմանեան իշխանութիւնները յետ 1878 թուականի Պեռլինի դաշնագրին, որուն մէջ հայաբնակ նահանգները յատուկ կերպով յիշուած էին որպէս «նահանգներ՝ ուր կ՚ապրին հայերը»,  [74] սկսած էին վարչատարածքային եւ վիճակագրական խեղաթիւրումներ կատարել, մեծ հաւանականութեամբ Խիզանի հայ բնակչութեան իրական տոկոսը պէտք է աւելի բարձր եղած ըլլայ։ Նաթանեանի կողմէ 1878 թուականին հրատարակուած աշխատութեան վրայ հիմնուելով՝ Եփրիկեան, որ կը գրէր 1907 թուականին, կը նշէ, թէ 1880 թուականէն առաջ Խիզան ունէր մօտաւորապէս 1,200 հայկական ընտանիք։ [75] Եթէ այս թիւը բազմապատկուի 7-ով (ըստ ընդունուած միջինի), կը ստացուի մօտ 8,400 բնակիչ։ Եփրիկեան կը նշէ նաեւ, թէ մինչեւ 1907 թուականը՝ կոտորածներու եւ արտագաղթի հետեւանքով, ընտանիքներու թիւը մօտաւորապէս կիսով չափ նուազած էր եւ գնահատուած էր փոքր ինչ աւելի քան 600 ընտանիք՝ բաժնուած մօտաւորապէս 100 բնակավայրերու մէջ [76]։

Միւս կողմէ՝ Մաղաքիա Օրմանեան պատրիարք կը նշէ, որ 1912 թուականին Կաթողիկոսութեան Խիզանի թեմի իրաւասութեան տակ կը գտնուէին 25,000 հայ ծխականներ, որոնք կ՛ապրէին 64 բնակավայրերու մէջ [77]։ Դժուար է ըսել՝ արդեօք այս թիւը չափազանցուած է։ Հասկնալիօրէն, ծխականներու թիւը պարտադիր չէ, որ բնակչութեան իրական թիւին համապատասխանէր։ Սակայն Օրմանեանի կողմէ տրուած թիւը զգալիօրէն մօտ է Խիզանի թեմին կողմէ ներկայացուած այն հաշուարկումին, ըստ որուն, նախքան 1915 թուականին սկսած հայերու զանգուածային սպանութիւններն ու բռնի տեղահանութիւնները Օսմանեան պետութեան կողմէ, գաւառակին մէջ ապրած է 28,500 հայ։ Այս թիւը քաղուած է Բաղդատական վիճակագրութիւն հայ բնակչութեան Օսմանեան Կայսրութեան մէջ տեղահանութենէն առաջ եւ վերջ վերնագրով աղիւսակէն, որ կազմուած է 1 Ապրիլ 1921 թուականին եւ առաջին անգամ լոյս տեսած է Թէոդիկի «Ամէնուն Տարեցոյց»ի 16-րդ հատորին մէջ՝ 1922 թուականին [78]։

Ինչպէս վերը նշուեցաւ, Կաթողիկոսութեան վիճակագրական տեղեկագիրը կը նշէ, թէ 1913 թուականին «Խիզանի մէջ կար 180 բնակավայր, որոնցմէ 80-ը հայաբնակ էին, իսկ մնացածը՝ քրտաբնակ» [79]։ Սակայն ինչ որ պատճառով՝ այն աղիւսակին մէջ, ուր նշուած էին նահիէները, վիճակագիրները հաշուած են 75 հայաբնակ բնակավայրեր։ Այս 75 բնակավայրերէն՝ 10-ը Ստորին Կարկառի մէջ էին, 17-ը Շենաձորի մէջ, 26-ը Սպարկերտի մէջ, 11-ը՝ Մամրտանքի մէջ, երկուքը՝ Նզարի, 7-ը՝ Գաւառներու մէջ եւ երկուքը՝ Խորորսի մէջ։ Այստեղ հարկ է ընդգծել, որ հայկական բնակավայրերը, ուր նստակեաց կենցաղը սովորաբար գերիշխող եղած է, աւելի բազմամարդ եղած են ի տարբերութիւն այն գիւղերուն, ուր հետագային քիւրտերը բնակութիւն հաստատած են։ Բացի ատկէ, վիճակագիրները նշած են, թէ բազմաթիւ հայկական բնակավայրեր, որոնք այդ օրերուն բնակուած էին քիւրտերով, լքուած են հայ նախկին բնակիչներուն կողմէ՝ բռնութիւններու եւ կողոպուտներու պատճառով։ Ըստ Պատրիարքարանի 1913-1914 թուականներու մարդահամարին, որ, ինչպէս նշուեցաւ, օգտագործած էր Կաթողիկոսութեան տրամադրած տուեալները, Ցեղասպանութեան նախօրեակին Խիզանի մէջ եղած է «ոչ նուազ քան 76 հայկական բնակավայր՝ ընդհանուր 8,207 բնակչութեամբ» [80]։ Գէորգեան եւ Փափուճեան, որոնց աշխատութեան մէջ կարելի է գտնել Պատրիարքարանի մարդահամարին տուեալները, յայտնօրէն 75-ի փոխարէն կը նշեն 76 բնակավայր՝ օգտագործելով իրենց հասանելի լրացուցիչ տեղեկութիւնները։

Խիզանի համար Կաթողիկոսութեան 1913 թուականի վիճակագրական տեղեկագիրը մեզի հասած է երկու տարբերակով․ մէկը կազմուած է 26 Յուլիսին (թիւ 555), իսկ միւսը՝ 30 Սեպտեմբերին (թիւ 558)։ Արտաքնապէս, այս երկու տարբերակները կը նմանին իրարու, սակայն աւելի խոր դիտարկումը ի ցոյց կը հանէ, որ անոնց բովանդակութեան եւ բնակչութեան հաշուարկներուն մէջ կան մի շարք անհամապատասխանութիւններ։ Մասնաւորաբար, Սեպտեմբեր 30-ի տարբերակին մէջ բացակայ են Շենաձորի ենթագաւառակին համար ներկայացուած բնակավայր առ բնակավայր ընտանիքներու եւ բնակչութեան թիւերը։ Հետեւաբար, սոյն ուսումնասիրութեան գիւղացանկի բաժինին մէջ, այն պարագային երբ երկու տարբերակները տարբեր թիւեր կը նշեն գիւղի մը համար՝ թէ ընտանիքներու եւ թէ բնակչութեան հաշուով, աւելի ուշ տարբերակը՝ թիւ 558-ը, ընդունուած է որպէս հիմք։ Երկու տարբերակներուն մէջ ընտանիքներու եւ բնակչութեան ամփոփագրերը եւս կը պարունակեն որոշ անհամապատասխանութիւններ։ Օրինակ՝ 26 Յուլիսի տարբերակին մէջ ընտանիքներու ընդհանուր թիւը կը նշուի որպէս 981, մինչդեռ Սեպտեմբեր 30-ի տարբերակին մէջ՝ 990։ Առաջին տարբերակին մէջ՝ հայ բնակչութեան ընդհանուր թիւը կը հաշուարկուի 7,628 բնակիչ, իսկ երկրորդ տարբերակին մէջ՝ 8,178։

Ա-Դօ, որուն  ընտանիքներու ըստ գիւղի եւ տուներու ըստ բնակչութեան թիւերը քաղուած էին Կաթողիկոսութեան կողմէ կազմուած վիճակագրական տեղեկագրերէ մը, իր 1912 թուականի գրքոյկին մէջ կը յիշէ Խիզան (Գաւառներ), Մամրտանք, Սպարկերտ եւ Կարկառ ենթագաւառակներուն համար 87 հայկական գիւղեր, ուր ապրած է 1,700 ընտանիք կամ 11,900 բնակիչ։ Այս գրքոյկին մէջ, ընտանիքներու եւ բնակչութեան թիւերը ըստ չորս ենթագաւառակներու ներկայացուած են հետեւեալ ձեւով. Խիզան (Գաւառներ)՝ 23 գիւղ, 489 ընտանիք, 3,423 բնակիչ. Մամրտանք՝ 16 գիւղ, 208 ընտանիք, 1,456 բնակիչ. Սպարկերտ՝ 29 գիւղ, 533 ընտանիք, 3,731 բնակիչ. Կարկառ՝ 19 գիւղ, 470 ընտանիք, 3,290 բնակիչ [81]։

Ա-Դոյի նման՝ Թէոդիկ եւս օգտուած է Աղթամարի Կաթողիկոսութեան կողմէ կազմուած վիճակագրական տեղեկագիրէ մը՝ այն, որ պատրաստուած էր 1914 թուականին [82]։ Թէոդիկ կը նշէ, թէ Խիզանի մէջ կային «աւելի քան 80 հայաբնակ գիւղեր» [83], այս կերպով փաստօրէն համաձայնելով Կաթողիկոսութեան կողմէ յայտնած թիւերուն։ Սակայն, ինչ որ պատճառով, անոր գիրքին մէջ ներկայացուած թիւերը ամբողջովին չեն համապատասխաներ Կաթողիկոսութեան տեղեկագիրին մէջ եղող թիւերուն։ Թէոդիկի կողմէ Խիզան (Գաւառներ), Մամրտանք, Սպարկերտ, Շենաձոր եւ Կարկառ ենթագաւառակներուն համար յայտնած թիւերը հետեւեալն են՝ 90 հայկական եւ 16 խառն բնակչութեամբ բնակավայրեր, որոնք միասին ունէին 1,635 հայկական ընտանիք կամ 11,732 հայ բնակիչ։ Ըստ նահիէներու բաժանումը այսպիսին է․ Խիզան (Գաւառներ)՝ 16 հայկական բնակավայր, 12 խառն բնակավայր, 407 հայկական ընտանիք, 2,746 հայ բնակիչ․ Մամրտանք՝ 15 հայկական բնակավայր, խառն բնակավայրեր չկան, 255 ընտանիք, 1,820 բնակիչ։ Սպարկերտ՝ 26 հայկական բնակավայր, 2 խառն բնակավայր, 356 ընտանիք, 2,770 բնակիչ։ Շենաձոր՝ 17 հայկական բնակավայր, 200 ընտանիք, 1,400 բնակիչ։ Ստորին Կարկառ՝ 16 հայկական բնակավայր, 2 խառն բնակավայր, 417 ընտանիք, 2,996 բնակիչ [84]։ Իսկ Նզար եւ Խորորս նահիէներուն համար՝ Թէոդիկ կը յիշէ համապատասխանաբար 27 ընտանիք՝ Բաստ եւ Սորի գիւղերուն համար (Նզարի մէջ) եւ 60 ընտանիք՝ Շէն եւ Հայ Հէրիթ գիւղերուն համար (Խորորսի մէջ)։ Բացի այդ, ան կը մատնանշէ Խիզան (Գաւառներ) նահիէի Գաւառներ գիւղախումբին մէջ 7 բնակավայրեր, որոնք ունեցած են 98 հայկական ընտանիք։ Հաշուի առնելով այս յաւելումները, արդար է Թէոդիկի 90 բնակավայրի թիւը ուղղել դէպի 101, որոնք Ցեղասպանութեան նախորդող տարիներուն ունէին 1,820 ընտանիք կամ 13,027 բնակիչ։

1914 թուականի Օսմանեան մարդահամարին համաձայն, Խիզանի բնակչութեան 70 առ հարիւրը իսլամ էին եւ երեսուն առ հարիւրը՝ հայեր։ [85] Սակայն, թուրք Օսմանեան պետութեան «լաւագոյն» աւանդութիւններով, քազայի ոչ իսլամ բնակչութեան չափը, հաւանաբար, թերհաշուարկուած էր իշխանութիւններուն կողմէ եւ հայ բնակչութեան իրական համամասնութիւնը, հետեւաբար, կրնար ըլլալ 50 առ հարիւր կամ աւելի [86]։ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն առաջ Օսմանեան իշխանութիւններուն կողմէ կատարուած մարդահամարին համաձայն, Խիզանի մէջ իսլամներուն, հիմնականին մէջ՝ քիւրտեր, թիւը կը կազմէր 11,624, իսկ հայերուն թիւը՝ 5,023 [87]։ Այս վերջին թիւը, որ հիմք ընդունուեցաւ 14 Մայիսի 1914-ի Կոստանդնուպոլսոյ մէջ գտնուող բրիտանական գերագոյն յանձնակատարին կողմէ Լոնտոն՝ Արտաքին գործերու նախարարութեան ղրկուած հաղորդագրութեան մէջ, կը ներկայացնէ Օսմանեան կայսրութեան պաշտօնական վիճակագրութիւնը, որ յաճախ կը նկատուի թերի եւ անվստահելի [88]։ Եւ հակառակը, Կաթողիկոսութեան վիճակագրական տեղեկագիրին 30 Սեպտեմբերի տարբերակը (համար 558) կ՛ենթադրէր, որ 1913 թուականին Խիզանի մէջ կ՛ապրէր 8,178 հայ։ Աւելին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրէին Պատրիարքարանին կողմէ կատարուած մարդահամարը ցոյց կու տար 8,207 թիւը։ [89]

«Հայերու գործունէութիւնը արխիւային փաստաթուղթերու մէջ, 1914-1918» վերնագրով փաստաթուղթերու ժողովածուին մէջ յայտնաբերուած մէկ այլ օսմանեան աղբիւր կը նշէ, որ 1915-ին, թիւը Խիզանի հայերուն, որոնք պէտք է «տեղափոխուէին եւ փոխադրուէին», ինչպէս աղբիւրը կ՛անուանէր բռնի տեղահանութիւնները, կը կազմէր 4,980 մարդ՝ գրանցուած օսմանեան մատեաններուն մէջ [90]։ Թուրքիոյ գլխաւոր սպայակոյտին կողմէ հրապարակուած այս գրանցամատեանները կազմուեցան այն բանէն ետք, երբ օսմանեան կառավարութիւնը 31 Մայիսի 31 1915-ին «Հայերու վերաբնակեցումն ու տեղափոխումը անհրաժեշտ դարձնող հարկադրական քաղաքական հանգամանքները» վերնագրով՝ թիւ 326758/270 հրամանագիրը արձակեց՝ ռազմաճակատին մօտ գտնուող տարածքներուն մէջ բնակող հայերու «վերաբնակեցման եւ փոխադրութեան» մասին։ Իշխանութիւններուն կարծիքով՝ հայերը «կը վտանգէին օսմանեան բանակին ստորաբաժանումներու տեղաշարժերը» [91]։ Հակառակ որ Խիզանի հայ գիւղացիները չունէին բանակային ստորաբաժանումներու տեղաշարժերը «վտանգելու» հնարաւորութիւն, անոնցմէ շատերը պարտաւոր եղան միանալու դէպի հարաւային վիլայէթները մահուան երթերու մեկնող տեղահանուածներու շարասիւններուն կամ, ինչպէս կը բնութագրուէր հրամանագիրին մէջ, «յարմարաւետօրէն տեղափոխուիլ իրենց յատկացուած վայրերը [շեշտը մերն է]» [92]։ 1915 թուականին Խիզանէն մօտ 6,000 հայեր կրցան փախչիլ դէպի ռուսական ռազմական առաջնագիծերը [93]։ Այս թիւը կասկածի տակ կը դնէ Խիզանի հայերու ընդհանուր թիւին հաւաստիութիւնը, որ Օսմանեան նախապատերազմեան մարդահամարին տուեալներով 5,023 էր, իսկ 1915 թուականին Օսմանեան տեղահանութեան գրանցամատեանին տուեալներով՝ 4,980: Ըստ ցեղասպանութենէն փրկուած Թորոս Յովհաննիսեանին եւ Աւետիս Ումրոյանին (վերջինս Սպարկերտի Վերին Հիւրուկ գիւղի բնակիչ էր, որ, անոր պնդումով, ունէր 400 հայ բնակիչ), միայն Սպարկերտի մէջ կար ընդհանուրը 47 գիւղ, որոնցմէ 27-ը ամբողջութեամբ հայաբնակ էին [94]։ Սա Խիզանի նահիէներէն միայն մէկուն մէջ հայկական ընտանիքներուն թիւը կը հասցնէ 540-ի, իսկ բնակիչներուն թիւը՝ 3,780-ի։

Եթէ այլ կերպ չէ նշուած, ստորեւ բերուած՝ ըստ նահիէի գիւղերու ցանկին մէջ բոլոր ընտանիքները եւ/կամ բնակիչները աղբիւրներու կողմէ նշուած են որպէս հայկական կամ նախապէս հայկական։ Այն պարագաներուն, երբ երկու կամ աւելի առաջնային աղբիւրներ տրամադրած են գիւղի բնակչութեան վերաբերեալ նմանատիպ տուեալներ, կրկնութիւններէն խուսափելու համար պիտի ներկայացուի միայն մէկ աղբիւր (կամ աղբիւրներու համադրութիւնը) կամ, անոր բացակայութեան պարագային, պատահականօրէն ընտրուած երկրորդական աղբիւր մը։ Ստորեւ նշուած գիւղերու անուանումի տարբերակներէն բացի, կան նաեւ աւելի քիչ տարածուած խօսակցական տարբերակներ, որոնք զանց առնուած են ցանկէն։ Իրականութեան մէջ, ինչպէս կը պնդէ Եփրիկեան, «Խիզանի բազմաթիւ գիւղերու անուանումները ենթարկուեցան ուղղագրական փոփոխութիւններու 1858 թուականի մարդահամարէն ետք» [95]։ Քանի մը հայկական գիւղեր, յատկապէս անոնք, որոնց մօտ կը գտնուէին նշանաւոր վանքեր, ունէին մօտակայ ագարակներ, որոնք թրքերէնով կը կրէին մեզրա («գիւղակ»ի արաբերէն անուանումը) անուանումը կամ անոր տարբերակները՝ մեզրէ կամ մզրէն։

Ստորեւ թուարկուած են Խիզանի այն բնակավայրերը, որոնք կամ ամբողջութեամբ բնակեցուած էին հայերով, կամ ունէին մեծ թիւով հայկական ընտանիքներ, կամ նախապէս բնակեցուած էին հայերով․ փակագիծերուն մէջ նշուած են անոնց այժմու թրքացուած անունները։ Այն պարագաներուն, երբ նախկին գիւղերու անուններու համապատասխանութեան ստուգումը այժմու անուններուն հետ արդիւնք չէ տուած, ըստ հնարաւորութեան առաջարկուած են այլ յայտնի անուններ, անոնց շարքին՝ այն անունները, որոնք օգտագործուած են մինչեւ 1920-ական թուականներէն սկսած անոնց թրքացումը՝ որպէս Թուրքիոյ մէջ բնիկ հայկական տեղանուններու թրքացման պետականօրէն աջակցուող ծրագիրի մաս, ինչպէս նաեւ որոշ քրտական անուանումներու տարբերակներ։

Ալըս, Հալըս, Ալս, Հալս, Հայլս [Özlüce]

Հ.Լ․ 38°15'17.04", Ե.Ե. 42°40'11.73"

Ա-Դօ (1912)՝ 8 տուն: Ա-Դօ (1917)՝ 7 տուն կամ 60 բնակիչ: Եփրիկեան՝ 10 տուն 1858-ին: Արարատ՝ 8 տուն: Մայեւսքի՝ 4 տուն: Յակոբեան եւ այլք՝ 10 տուն կամ 31 բնակիչ 1850-ականներուն: Կաթողիկոսութիւն՝ 5 տուն կամ 45 բնակիչ: Պատրիարքարան՝ 7 տուն կամ 60 բնակիչ։

Առղու, Հառղու, Առգու, Արխու, Առղօ, Առգօ [ծանօթ այլ անունով՝ Էրկու, Ergü]

Մօտաւոր դիրքը՝ Հ.Լ. 38°15'20.23", Ե.Ե. 42°36'35.86"

Ա-Դօ (1912)՝ 13 տուն: Ա-Դօ (1917)՝ 8 տուն կամ 75 բնակիչ: Եփրիկեան՝ 12 տուն 1858-ին: Արարատ՝ 12 տուն: Մայեւսքի՝ 9 տուն: Կաթողիկոսութիւն՝ 8 տուն կամ 70 բնակիչ: Պատրիարքարան՝ 8 տուն կամ 75 բնակիչ: Ցեղասպանութենէն վերապրած Կոզալ՝ 33 տուն։

Բերդակ, Բերթակ, Պերտակ [İncirli]

Հ.Լ. 38°15'37.84", Ե.Ե. 42°36'16.60"

Յակոբեան եւ այլք՝ 10 տուն 19-րդ դարու վերջաւորութեան: Լումա՝ 2 տուն 1900-ին (10 տուն 1885-ին): Ա-Դօ (1912)՝ 5 տուն։

Բերկրի, Պերգրի [Kaymaklı]

Հ.Լ. 38°16'16.51", Ե.Ե. 42°39'18.75"

Ա-Դօ (1912)՝ 33 տուն: Ա-Դօ (1917)՝ 25 տուն կամ 200 բնակիչ: Եփրիկեան՝ 29 տուն 1858-ին, 19 տուն 1896-ին: Արարատ՝ 13 տուն: Մայեւսքի՝ 27 տուն: Յակոբեան եւ այլք՝ 29 տուն կամ 142 բնակիչ 1850-ականներուն: Կաթողիկոսութիւն՝ 16 տուն կամ 107 բնակիչ: Պատրիարքարան՝ 25 տուն կամ 200 բնակիչ: Թէոդիկ՝ 25 հայկական տուն։

Ճակռոնց, Ճարկրանց, Ճակրան [Çakırkaya, ծանօթ այլ անունով՝ Çakıran]

Հ.Լ. 38°15'7.60", Ե.Ե. 42°38'14.60"

Նախկին հայկական բնակչութիւն ունեցող վայր մին, որ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու միջնադար պահած էր իր հայ բնակչութիւնը։ Մայեւսքիի վկայութեամբ՝ 1899-ին արդէն բնակուած էր քիւրտերով։

Հարբոնց, Հարբենց, Հարբինց, Արբենց, Արպենս, Հարպենց, Հաբենց [ծանօթ այլ անունով՝ Arpinis, Arpanis]

Մօտաւոր դիրքը՝ Հ.Լ. 38°16'46.18", Ե.Ե. 42°38'18.56"

Ա-Դօ (1912)՝ 36 տուն: Ա-Դօ (1917)՝ 30 տուն կամ 282 բնակիչ: Եփրիկեան՝ 20 տուն 1858-ին: Արարատ՝ 32 տուն: Մայեւսքի՝ 27 տուն: Կաթողիկոսութիւն՝ 17 տուն կամ 160 բնակիչ: Պատրիարքարան՝ 30 տուն կամ 282 բնակիչ։

Հոկորձու, Հուկուրձու, Հուկուրծու, Հուգուրծու, Հուղուրծոյ, Հակուրցու, Հյուրկյուծու, Ուրկուրծու [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Հնարաւոր է, որ այս գիւղը յայտնի եղած է նաեւ Հորքուրկին, Հերքյուրկին, Հիւրքիւրկին անուններով։ Քանի որ սա հնարաւոր չէ հաւաստիօրէն ստուգել, երկու գիւղերուն անուններն ալ տեղ գտած են մէկ անուանակարգի մէջ։ Հոկորձուի տուներուն եւ բնակչութեան թիւին վերաբերեալ տուեալներ՝ Ա-Դօ (1917)՝ 9 տուն կամ 70 բնակիչ, Կաթողիկոսութիւն՝ 12 տուն կամ 90 բնակիչ, Պատրիարքարան՝ 9 տուն կամ 70 բնակիչ։ Հորքուրկինի տուներուն վերաբերեալ տուեալներ՝ Ա-Դօ (1912)՝ 15 տուն, Արարատ՝ 18 տուն։

Խնձորուտ [Tatlısu]

Հ.Լ.: 38°14'31.99", Ե.Ե.: 42°40'59.13"

Ա-Դօ (1912)՝ 13 տուն: Ա-Դօ (1917)՝ 20 տուն կամ 130 բնակիչ: Եփրիկեան՝ 18 տուն 1858 թուականին: Արարատ՝ 25 տուն: Մայեւսքի՝ 27 տուն: Կաթողիկոսութիւն՝ 15 տուն կամ 150 բնակիչ: Պատրիարքարան՝ 20 տուն կամ 130 բնակիչ: Թէոդիկ՝ 20 տուն հայ։

Կոնդոս, Գունդուս, Կոնդուս, Կուդիզ [Köklü]

Հ.Լ.: 38°15'31.36", Ե.Ե.: 42°37'25.25"

Նախապէս հայաբնակ բնակավայր մը, հնարաւոր է՝ մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը, որ 20-րդ դարու սկիզբին, ըստ Միլլէրի զեկոյցին, արդէն բնակեցուած էր քիւրտերով։

Կուրսի, Բուրսի, Կուրցի (այլ յայտնի անուն՝ Կորսի)

Մօտաւոր դիրքը՝ Հ.Լ.: 38°16'35.59", Ե.Ե.: 42°39'46.09"

Մայեւսքի՝ 11 տուն։

Նեռնիս, Ներնես, Լերնես, Լերնիս [Dağören] 

Հ.Լ.: 38°15'34.93", Ե.Ե.: 42°38'20.81"

Նախապէս հայաբնակ բնակավայր մը, հնարաւոր է՝ մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը, որ 20-րդ դարու սկիզբին, ըստ Միլլէրի զեկոյցին, արդէն բնակեցուած էր քիւրտերով։

Օֆս, Օվս, Օվըս, Հովս [Kayadeler]

Հ.Լ.: 38°15'20.97", Ե.Ե.: 42°37'44.51"

Նախապէս հայաբնակ բնակավայր մը, հնարաւոր է՝ մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը, որ 20-րդ դարու սկիզբին, ըստ Միլլէրի զեկոյցին, արդէն բնակեցուած էր քիւրտերով։

Թացու, Թացոն, Թոցու, Տացու, Տասու [Örgülü]

Հ.Լ.: 38°14'17.31", Ե.Ե.: 42°39'3.06"

Ա-Դօ (1912)՝ 59 տուն: Ա-Դօ (1917)՝ 64 տուն կամ 400 բնակիչ: Եփրիկեան՝ 33 տուն 1858-ին: Արարատ՝ 45 տուն: Մայեւսքի՝ 45 տուն: Կաթողիկոսութիւն՝ 40 տուն կամ 350 բնակիչ: Պատրիարքարան՝ 64 տուն կամ 400 բնակիչ: Թէոդիկ՝ 64 հայ տուն: Յակոբեան եւ միւսներ՝ 65 տուն 1915-ին։

Թիւնօ, Թիւն, Թում [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Մօտաւոր դիրքը՝ Հ.Լ.: 38°16'21.09", Ե.Ե.: 42°39'10.27"

Մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը հայաբնակ բնակավայր մը, որ 20-րդ դարու սկիզբին, ըստ Յակոբեանի եւ այլոց, արդէն բնակեցուած էր քիւրտերով։

Եղեգս, Եղեգնիս, Եղիկիս, Աղաքիս, Ախքիս [Çevrecik]

Հ.Լ.: 38°16'33.58", Ե.Ե.: 42°39'11.99"

Այս գիւղը Ստորին Կարկառ նահիէի վարչական կեդրոնն էր [96]։ Ա-Դօ (1912)՝ 65 տուն: Ա-Դօ (1917)՝ 56 տուն կամ 400 բնակիչ: Եփրիկեան՝ 48 տուն 1858-ին: Արարատ՝ 60 տուն: Մայեւսքի՝ 50 տուն: Կաթողիկոսութիւն՝ 40 տուն կամ 400 բնակիչ: Պատրիարքարան՝ 56 տուն կամ 400 բնակիչ: Թէոդիկ՝ 56 հայ տուն։

Ամփիս [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը ճշգրտօրէն յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 20 տուն 1858-ին, հայ բնակչութիւն չկար 1878-ին։

Անապատ, Անապադ [Tuğlu]

Հ.Լ. 38°12'17.63", Ե.Ե. 42°33'4.41"

Նաթանեան՝ 12 տուն 1858-ին, 4 տուն 1878-ին: Արեւելեան Մամուլ՝ 10 տուն կամ 95 բնակիչ: Ա-Դօ (1912)՝ 22 տուն: Մայեւսքի՝ 15 տուն: Կաթողիկոսութիւն՝ 12 տուն կամ 100 բնակիչ: Պատրիարքարան՝ 12 տուն կամ 130 բնակիչ։

Անդենց, Անդենս, Անտենց, Անդեաց, Անդիենց, Անղենս, Անտյանց, Անդյանց, Անտից, Անդեաց [Gökçe]

Հ.Լ. 38°13'36.26", Ե.Ե. 42°26'20.82"

Նաթանեան՝ 15 տուն 1858-ին, 8 տուն 1878-ին: Արեւելեան Մամուլ՝ 7 տուն կամ 54 բնակիչ: Եփրիկեան՝ 20 տուն 1895-ին: Ա-Դօ (1912)՝ 42 տուն: Մայեւսքի՝ 14 տուն: Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 8 տուն կամ 60 բնակիչ։

Բեթամին, Բեյթամ, Բեյթամի, Բեյթամին, Բեյթամուր, Բեդամին, Պեյթամի, Պեթամին, Պեյթամ [Gayda, ծանօթ այլ անունով՝ հնարաւոր է՝ Tekke]

Հ.Լ. 38°10'34.24", Ե.Ե. 42°23'30.01"

Նաթանեան՝ 10 տուն 1858-ին, հայ բնակչութիւն չկար 1878-ին: Արեւելեան Մամուլ՝ 11 տուն կամ 70 բնակիչ։

Բրունց, Բրունս, Պրունս, Պրյունս, Բրոնիս [Gökçimen]

Lat: 38°13'23.47"N, Lng: 42°22'39.85"E

Հ.Լ. 38°13'23.47", Ե.Ե. 42°22'39.85"

Նաթանեան՝ 16 տուն 1858-ին, 13 տուն 1878-ին: Արեւելեան Մամուլ՝ 19 տուն կամ 110 բնակիչ: Ա-Դօ (1912)՝ 34 տուն: Մայեւսքի՝ 15 տուն: Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 15 տուն կամ 150 բնակիչ։

Դարոնց, Դարոնիս, Դարենց, Դարոնից, Տարոնց, Տարոնիս, Տարունց, Դորոց [Altınoluk]

Հ.Լ. 38°13'23.91", Ե.Ե. 42°21'38.70"

Նաթանեան՝ 30 տուն 1858-ին, 18 տուն 1878-ին: Արեւելեան Մամուլ՝ 29 տուն կամ 229 բնակիչ: Ա-Դօ (1912)՝ 38 տուն: Մայեւսքի՝ 30 տուն: Յակոբեան եւ այլք՝ 38 տուն կամ 300 բնակիչ 20-րդ դարու սկիզբին: Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 30 տուն կամ 250 բնակիչ։

Էկու, Եկու, Էգու, Հեկու, Իգօ, Այգեձոր [Akbıyık]

Հ.Լ. 38°11'56.79", Ե.Ե. 42°20'37.73"

Նաթանեան՝ 20 տուն 1858-ին, 8 տուն 1878-ին: Արեւելեան Մամուլ՝ 12 տուն կամ 78 բնակիչ: Եփրիկեան՝ 20 տուն 1895-ին: Մայեւսքի՝ 9 տուն: Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 5 տուն կամ 30 բնակիչ։

Հեգին, Հեդին [Yolbaşı]

Հ.Լ. 38°11'2.92", Ե.Ե. 42°23'53.98"

Ա-Դօ (1912)՝ 21 տուն։

Կապան [ծանօթ այլ անունով՝ Գաբան]

Մօտաւոր դիրքը՝ Հ.Լ. 38°13'11.04", Ե.Ե. 42°23'31.91"

Այս գիւղը, հաւանաբար, ներառուած է այժմու Հիզան քաղաքի սահմաններուն մէջ (տե՛ս Քարասու Ներքին ստորեւ): Նաթանեան՝ 15 տուն 1858-ին, հայ բնակչութիւն չկար 1878-ին: Արեւելեան Մամուլ՝ 7 տուն կամ 31 բնակիչ: Յակոբեան եւ այլք՝ 20 տուն 20-րդ դարու սկիզբին։

Կարասու Վերին, Ղարասու Վերին, Կարասու, Վերին Կարասու, Վերին Գարասու [ծանօթ այլ անունով՝ Yukarıkarasu]

Մօտաւոր դիրքը՝ Հ.Լ. 38°13'16.66", Ե.Ե. 42°24'33.11"

Այս գիւղը հաւանաբար միացուած է այժմեան Խիզան քաղաքի սահմաններուն. 19-րդ դարու կէսերէն սկսեալ եղած է Գաւառներ ենթագաւառակին վարչական կեդրոնը։ [97] Նաթանեան՝ 40 տուն 1858-ին, 10 տուն 1878-ին։ Արեւելեան Մամուլ՝ 22 տուն կամ 128 բնակիչ: Ա-Դօ (1912)՝ 25 տուն: Եփրիկեան՝ 30 տուն 1895-ին: Մայեւսքի՝ 20 տուն: Յակոբեան եւ այլք՝ 50 տուն 1914-ին: Կաթողիկոսութիւն՝ 10 տուն կամ 110 բնակիչ: Պատրիարքարան՝ 20 տուն կամ 200 բնակիչ։

Կարասու Ներքին, Ղարասու Ներքին, Կարասու, Ներքին Կարասու, Ներքին Գարասու [Hizan, ծանօթ այլ անունով՝ Aşağıkarasu]

 Հ.Լ. 38°13'32.00", Ե.Ե. 42°25'38.23"

Նաթանեան կը յիշէ աւանդութիւն մը, ըստ որու գիւղը անցեալին ունեցած է 500 հայկական տուն [98], հաւանաբար 19-րդ դարու սկիզբէն առաջ։ Նաթանեան՝ 69 տուն 1858-ին, 5 տուն 1878-ին: Արեւելեան Մամուլ՝ 31 տուն կամ 196 բնակիչ: Ա-Դօ (1912)՝ 18 տուն (գիրքին մէջ մէկ այլ տեղ՝ 50 տուն): [99] Մայեւսքի՝ 12 տուն: Կաթողիկոսութիւն՝ 20 տուն կամ 200 բնակիչ: Պատրիարքարան՝ 10 տուն կամ 110 բնակիչ։

Քելաման, Քեմալան [Keklik]

Հ.Լ. 38°10'2.61", Ե.Ե. 42°20'55.14" 

Նաթանեան՝ 16 տուն 1858-ին: 1878-ին հայ բնակչութիւն չէր մնացած։

Խազուկոնց, Խազուքան, Խաղուկանց, Խաղուականց, Խաղըկանց, Խաղուքան, Խաչուկանց, Խաչքուրկան, Խաչուկ [Ağaçlı]

Հ.Լ. 38°10'20.67", Ե.Ե. 42°23'59.12"

Նաթանեան՝ 10 տուն 1858-ին: 1878-ին հայ բնակչութիւն չէր մնացած։ Արեւելեան Մամուլ՝ 5 տուն կամ 25 բնակիչ։

Խիզան, Հայզան, Հիզան [ծանօթ այլ անունով՝ Kayalar]

Հ.Լ. 38°10'3.53", Ե.Ե. 42°23'5.55"

Մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը, Խիզան քաղաքը Գաւառներ ենթագաւառակի վարչական կեդրոնն էր։[100] Յակոբեան եւ այլք՝ 2,000 բնակիչ 19-րդ դարու սկիզբը։ Նաթանեան՝ 50 տուն 1858-ին, 1 տուն 1878-ին։ Արեւելեան Մամուլ՝ 5 տուն կամ 25 բնակիչ։

Խուպ եւ Խոպան [Kaşıklı կամ Kaşıklar]

Խուպին համար՝ Հ.Լ. 38°12'48.20", Ե.Ե. 42°21'40.38"
Խոպանի համար՝ Հ․Լ․ 38°21'49.27", Ե․Ե․ 42°36'23.60"

Խուպ եւ Խոպան, հաւանաբար երկու մօտիկ գիւղերէ բաղկացած բնակավայր մըն էր։ Երկու գիւղերուն համար՝ Արեւելեան Մամուլ՝ 12 տուն կամ 75 բնակիչ։ Խուպ (Խուպ, Խոփ) անունով՝ Նաթանեան՝ 30 տուն 1858-ին, 3 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 9 տուն։ Եփրիկեան՝ 10 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի՝ 12 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 10 տուն կամ 65 բնակիչ։ Յակոբեան եւ այլք կը յիշեն թէ Խուպ աւելի մեծ եւ յայտնի եղած է անցեալին, եւ յայտնուած է որպէս Միջնադարեան ձեռագրագիր կենտրոն։[101] Խոպան (Խուպանց, Խոպանց) անունով՝ Նաթանեան՝ 10 տուն 1858-ին, 2 տուն 1878-ին։

Քոլմաս, Քորմաս [Durak]

Հ.Լ. 38° 9'29.85", Ե.Ե. 42°22'31.36"

Նաթանեան՝ 10 տուն 1858-ին. 1878-ին հայ բնակչութիւն չէր մնացած։

Միջթաղ, Միջթախ, Միշթաղ, Միջինթաղ, Միջին Թաղ [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 8 տուն 1858-ին: 1878-ին հայ բնակչութիւն չէր մնացած։ Արեւելեան Մամուլ՝ 3 տուն կամ 38 բնակիչ։ Յակոբեան եւ այլք՝ հայկական բնակչութիւն 1910-ականներուն։

Փալաձոր, Պալացոր, Փալասար, Փալասոր, Փալսոր, Փալսար, Բալասոր, Բալասուր, Պալասուր, Բարեձոր [Çiçekli]

Հ.Լ. 38°12'25.93", Ե.Ե. 42°22'49.00"

Նաթանեան՝ 100 տուն 1858-ին, 1 տուն 1878-ին։ Արեւելեան Մամուլ՝ 3 տուն կամ 24 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 8 տուն։ Եփրիկեան՝ 10 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի՝ 21 տուն։

Փարս, Բարս, Պարս [Ürünveren]

Հ.Լ. 38°11'4.67", Ե.Ե. 42°33'2.81"

Նաթանեան՝ 10 տուն 1858-ին, 1 տուն 1878-ին։ Արեւելեան Մամուլ՝ 8 տուն կամ 53 բնակիչ։ Եփրիկեան՝ 10 տուն 1895-ին։

Փաթեր, Փաթեար [Koçlu]

Հ.Լ. 38°11'17.00", Ե.Ե. 42°22'30.07"

Նաթանեան՝ 12 տուն 1858-ին: 1878-ին հայ բնակչութիւն չէր մնացած։

Թաղիկ, Թաղեք [Yazmalı]

Հ.Լ. 38°12'24.90", Ե.Ե. 42°23'3.10"

Մայեւսքի՝ 12 տուն։

Ծուղ, Չուխ, Սուղ [Akbaş]

Հ.Լ. 38°16'14.13", Ե.Ե. 42°27'33.96"

Անցեալին հայկական գիւղ մըն էր. կարծեալ մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը: 1899-ին Մայեւսքիի համաձայն, արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Աղեան [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Ա-Դօ (1912)՝ 3 տուն։ Պատրիարքարան՝ 3 տուն կամ 29 բնակիչ։

Ազգեր, Ազգոր, Ածկոր, Ագգոր, Աղզար, Աղզառ, Ագզար, Ախզար [Yığınkaya]

Հ.Լ. 38°14'22.60", Ե.Ե. 42°31'15.36"

Նաթանեան՝ 25 տուն 1858-ին, 4 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 6 տուն կամ 42 բնակիչ։

Բռնաշէն, Պրնաշէն [Akçevre]

Հ.Լ. 38°11'20.58", Ե.Ե. 42°34'48.43"

Նախկին հայաշատ գիւղ մըն էր՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Մայեւսքիի համաձայն՝ 1899-ին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Դի, Տի, Թղի, Տխի [Bağbaşı]

Հ.Լ. 38°12'4.40", Ե.Ե. 42°31'5.39"

Նաթանեան՝ 40 տուն 1858-ին, 26 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 39 տուն կամ 281 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 38 տուն։ Եփրիկեան՝ 60 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի՝ 28 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 29 տուն կամ 250 բնակիչ։

Համուքանց [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Միլլըրի հաղորդումին համաձայն՝ 20-րդ դարու սկզբներուն, գիւղը հայ և քիւրտ խառն բնակչութիւն ունէր։

Հիւրջուք, Հիւրճոնք, Հիւրճուք, Հուրճուկ, Հորճոնք, Հորջոնք, Հոջոնք, Հյուրջուկ, Հորճոք, Հերճոք [Verimli]

Հ.Լ. 38° 9'50.30", Ե.Ե. 42°29'40.32"

Նաթանեան՝ 15 տուն 1858-ին, 4 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 14 տուն կամ 103 բնակիչ։ Եփրիկեան՝ 5 տուն 1895-ին։ Կաթողիկոսութիւն՝ 5 տուն կամ 18 բնակիչ։ Պատրիարքարան՝ 5 տուն կամ 28 բնակիչ։

Կաքվանիս, Քավքանիս, Կակվանես, Կաքվանց, Կաքավանիս [Keçeli]

Հ.Լ. 38°10'42.82", Ե.Ե. 42°34'16.69"

Նաթանեան՝ 20 տուն 1858-ին, հայ բնակիչ չկայ 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 3 տուն կամ 21 բնակիչ։

Կասր, Ղասր, Քասր, Կասիր, Կասր գյուղ [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 8 տուն 1858-ին, 3 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 10 տուն կամ 60 բնակիչ։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 3 տուն կամ 15 բնակիչ։

Կատինոկ, Կատինոք, Կադինուկ [հաւանաբար Kilimli]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Արեւելեան մամուլ՝ 9 տուն կամ 60 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 18 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 10 տուն կամ 60 բնակիչ։

Խակեւ, Խակեւ, Խագեւ, Խարկեւ, Խաքիւ, Խաքի [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 30 տուն 1858-ին, 17 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 22 տուն կամ 186 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 36 տուն։ Եփրիկեան՝ 40 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի՝ 30 տուն։ Կաթողիկոսութիւն՝ 20 տուն կամ 215 բնակիչ։ Պատրիարքարան՝ 20 տուն կամ 250 բնակիչ։

Խավուս, Խածուս, Խաձուս, Հազուզ, Խածուր, Հազուր [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 22 տուն 1858-ին, 7 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 13 տուն կամ 92 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 12 տուն։ Եփրիկեան՝ 10 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի՝ 10 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 7 տուն կամ 50 բնակիչ։

Խարխոց, Խարխոնց, Խորխոց, Խարհոց, Հարհոց, Խարխոտ, Խորխոր [Yapağı]

Հ.Լ. 38°11'30.92", Ե.Ե. 42°35'37.75"

Նաթանեան՝ 50 տուն 1858-ին, 26 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 35 տուն կամ 236 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 24 տուն։ Մայեւսքի՝ 40 տուն։ Կաթողիկոսութիւն՝ 25 տուն կամ 210 բնակիչ։ Պատրիարքարան՝ 25 տուն կամ 200 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Տէր-Ներսէսեան՝ 42 տուն։

Լի, Լի գիւղ, Լճի [Akdik]

Հ.Լ. 38° 9'10.63", Ե.Ե. 42°29'5.03"

Նաթանեան՝ 100 տուն 1858-ին, 5 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 28 տուն կամ 146 բնակիչ։ Եփրիկեան՝ 10 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի՝ 12 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 7 տուն կամ 55 բնակիչ։

Մահմտենք, Մահմեդանց, Մահմըտենք, Մահմտանց, Մահմուդենց, Մահմուտենց, Մահմըդենց, Մամդենցգեղ [Mahmutlar]

Հ.Լ. 38°11'25.41", Ե.Ե. 42°34'42.80"

Նաթանեան՝ 20 տուն 1858-ին, 10 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 10 տուն կամ 98 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 30 տուն։ Մայեւսքի՝ 8 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 14 տուն կամ 87 բնակիչ։

Մանդոյենց, Մանտենց, Մանդենց, Մանտոենց [Örenbaşı]

Հ.Լ. 38°11'28.51", Ե.Ե. 42°35'12.84"

Նաթանեան՝ 10 տուն 1858-ին, 7 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 6 տուն կամ 54 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 22 տուն։ Եփրիկեան՝ 20 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի՝ 10 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 8 տուն կամ 70 բնակիչ։

Նամ, Նամ գիւղ, Նամ-Խածուս [Ballıca]

Հ.Լ. 38°10'41.38", Ե.Ե. 42°32'18.07"

Գիւղը բաղկացած էր երկու իրար մօտ գտնուող բնակավայրերէ՝ մէկը Նամ, միւսը՝ Խացուս (յայտնի են նաեւ Նան եւ Հարոզ անուններով)։ Արեւելեան մամուլ՝ 5 տուն կամ 62 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 9 տուն։ Մայեւսքի՝ 8 տուն։ Յակոբեան եւ այլք՝ 10 տուն 20-րդ դարու սկիզբը։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 8 տուն կամ 60 բնակիչ։

Նորշէն, Նորաշէն, Նոր շէն [Karakoyun]

Հ.Լ. 38°11'24.35", Ե.Ե. 42°33'50.21"

Նաթանեան՝ 20 տուն 1858-ին, 15 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 13 տուն կամ 110 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 10 տուն։ Եփրիկեան՝ 20 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի՝ 20 տուն։ Կաթողիկոսութիւն՝ 12 տուն կամ 110 բնակիչ։ Պատրիարքարան՝ 12 տուն կամ 120 բնակիչ։

Պախուր Վերին, Պախոր Վերին, Բախուր Վերին, Բախուր [Yukarıaksüt]

Հ.Լ. 38°10'2.63", Ե.Ե. 42°32'9.33"

Նաթանեան՝ 22 տուն 1858-ին, 8 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912) նշած է 17 տուն՝ առանց սահմանելու վերին թէ ներքին։ Եփրիկեան՝ 10 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի նշած է 25 տուն՝ առանց ճշդելու վերին թէ ներքին։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 12 տուն կամ 86 բնակիչ՝ առանց վերին կամ ներքին բնակավայրի յստակացութեան։

Պախուր Ներքին, Պախոր Ներքին, Բախուր Ներքին, Պախոր [Aşağıaksüt]

Հ.Լ. 38°10'35.81", Ե.Ե. 42°32'53.68"

Նաթանեան՝ 7 տուն 1858-ին, հայ բնակիչ չկայ 1878-ին։ Յակոբեան եւ այլք՝ 17 տուն 20-րդ դարու սկիզբը։ Արեւելեան մամուլ նշած է 14 տուն կամ 90 բնակիչ՝ առանց վերին կամ ներքին բնակավայրի յստակացութեան։

Պեսոյենք, Բեսոյենք, Պեսոյենց, Բեսոյենց [Ağılözü]

Հ.Լ. 38°11'22.60", Ե.Ե. 42°31'7.81"

Նաթանեան՝ 12 տուն 1858-ին, հայ բնակիչ չկայ 1878-ին։ Եփրիկեան՝ 50 տուն 1895-ին։

Պռոշենց, Բրոշենց, Պրոշենց [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Այս գիւղը եղած է Շենաձորի ենթագաւառակի վարչական կեդրոնը [102]:

Նաթանեան՝ 20 տուն 1858-ին, 7 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 19 տուն կամ 133 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 15 տուն։ Եփրիկեան՝ 20 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի՝ 22 տուն (ներկայացած է որպէս «Ռուսենց»)։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 10 տուն կամ 80 բնակիչ։

Շիրիզ, Շիրեզ [Akşar]

Հ.Լ. 38°10'4.20", Ե.Ե. 42°29'10.28"

Յակոբեան եւ այլք՝ 32 բնակիչ 1850-ականներուն։ Նաթանեան՝ 10 տուն 1858-ին, հայ բնակիչ չկայ 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 3 տուն կամ 32 բնակիչ։

Ստէն, Ստին [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Միլլըրի հաղորդումին համաձայն՝ 20-րդ դարու սկիզբին, այս գիւղը հայ և քիւրտ խառն բնակչութիւն ունէր։

Սուրբխաչ, Սուրբ Խաչ, Սուբխաչ, Սուպխաչ, Սուրպխաչ, Սուրբ Խաչ գիւղ [Bereket]

Հ.Լ. 38°12'50.49", Ե.Ե. 42°30'3.20"

Նաթանեան՝ 22 տուն 1858-ին, 15 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 27 տուն կամ 141 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 20 տուն։ Մայեւսքի՝ 23 տուն։ Յակոբեան եւ այլք՝ 30 տուն կամ 150 բնակիչ 20-րդ դարու սկիզբը։ Կաթողիկոսութիւն՝ 12 տուն կամ 80 բնակիչ։ Պատրիարքարան՝ 13 տուն կամ 100 բնակիչ։

Եղանց, Եղունս, Եղունձ, Եղունց, Եղոնց, Եզանց, Եղվանց [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 10 տուն 1858-ին, 6 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 12 տուն կամ 95 բնակիչ։ Եփրիկեան՝ 10 տուն 1895-ին։ Մայեւսքի՝ 5 տուն։ Յակոբեան եւ այլք՝ 5 տուն 20-րդ դարու սկիզբը։ Կաթողիկոսութիւն՝ 5 տուն կամ 45 բնակիչ։ Պատրիարքարան՝ 6 տուն կամ 60 բնակիչ։

Առնջիկ, Առնճիկ, Առնչիկ, Հառենչիկ, Հառնջիկ, Հանենճիք [Oğlaklı]

Հ.Լ. 38° 5'9.91", Ե.Ե. 42°35'20.10"

Յակոբեան եւ այլք՝ 63 տուն 20-րդ դարու սկիզբին։ Արարատ՝ 20 տուն։ Մայեւսքի՝ 21 տուն։ Լումա՝ 20 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 8 տուն կամ 90 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 25 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 9 տուն։

Արորս, Հուրորս, Հուր որս, Հորորս [այժմու անունը յայտնի չէ]

Հ.Լ. 38° 9'22.13", Ե.Ե. 42°38'24.58"

Յակոբեան եւ այլք՝ 10-12 հայկական տուն 1870-ականներուն։

Բադրանանց, Բադրանց, Բադրականս, Պատրանց, Պատրանս, Բատրանք [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Գիւղը հաւանաբար այլեւս գոյութիւն չունի։ Յակոբեան եւ այլք՝ 13 տուն 1895-ին։ Արարատ՝ 14 տուն։ Մայեւսքի՝ 13 տուն։ Լումա՝ 10 տուն։Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 15 տուն կամ 100 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 15 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 12 տուն։

Բազմենից, Բազենից, Բազենց, Բազոնից, Բաժենց, Պազենց, Բաղենց, Պաղենց [այժմու անունը յայտնի չէ]

Հ.Լ. 38° 7'39.61", Ե.Ե. 42°34'27.10"

Նաթանեան՝ 20 տուն 1858-ին, 18 տուն 1878-ին։ Եփրիկեան՝ 21 տուն 1895-ին։ Արարատ՝ 20 տուն։ Մայեւսքի՝ 24 տուն։ Լումա՝ 14 տուն։ Յակոբեան եւ այլք՝ 21 տուն 1910-ին։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 20 տուն կամ 120 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 80 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 17 տուն։

Բազենից վանք, Պազենից վանք, Պազնից վանք [այլ յայտնի անունը՝ Վանք]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Պազենից գիւղին մօտ գտնուող ագարակ, ուր կանգնած էր Սուրբ Աստուածածին վանքը։ Մայեւսքի՝ 25 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 4 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 3 տուն։

Բունս, Պունս, Պիւնս [Derince]

Հ.Լ. 38° 7'33.74", Ե.Ե. 42°37'14.41"

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Մայեւսքիի համաձայն՝ 1899-ին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Ճաժվան, Ճաճվան, Ժաժվանք, Ճաժզան, Ջաճվան, Ճաշվան, Ծածվանք [Koyunlu]

Հ.Լ. 38° 9'54.93", Ե.Ե. 42°40'5.81"

Ա-Դօ (1912)՝ 50 տուն։ Եփրիկեան՝ 50 տուն 1895-ին։ Արարատ՝ 30 տուն։ Մայեւսքի՝ 40 տուն։ Լումա՝ 40 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 35 տուն կամ 300 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 50 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 45 տուն։

Չորնան, Չորնանց, Չուրին, Չորինաս [Akça]

Հ.Լ. 38° 6'50.03", Ե.Ե. 42°37'38.28"

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Մայեւսքիի համաձայն՝ 1899-ին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Դալաս, Դալարս, Տալարս, Տալյարս [Elmacık]

Հ.Լ. 38°10'27.36", Ե.Ե. 42°36'52.41"

Ա-Դօ (1912)՝ 15 տուն։ Արարատ՝ 12 տուն։ Լումա՝ 40 տուն։ Յակոբեան եւ այլք՝ 21 տուն 1907-ին։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 12 տուն կամ 100 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 25 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 12 տուն։

Դաշտ, Տաշտ, Դաշտակ [այժմու անունը անյայտ է]

Հ.Լ. 38° 7'46.79", Ե.Ե. 42°38'5.27"

Այս գիւղը, հաւանաբար, ներառուած է ժամանակակից Քալքանլի գիւղին մէջ (տե՛ս յաջորդ գրառումը): Նաթանեան՝ 25 տուն 1858-ին, 6 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 13 տուն։ Եփրիկեան՝ 8 տուն 1895-ին։ Արարատ՝ 12 տուն։ Յակոբեան եւ այլք՝ 40 տուն 19-րդ դարու վերջաւորութեան։ Լումա՝ 10 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 10 տուն կամ 90 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 20 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 10 տուն։

Ջրաջահ, Ճըրաճախ, Ճրաճախ, Ճըրճաղ, Ճերճաղ [Kalkanlı]

Հ.Լ. 38° 7'42.98", Ե.Ե. 42°37'50.59"

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Մայեւսքիի համաձայն՝ 1899-ին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։ Յակոբեան եւ այլք կը կարծեն թէ գիւղանունը կը բազմանայ «ջուր» եւ «ճահ» բառերէն։ Տարածուած աւանդութիւն մը կը խօսի մի առաքինի հայ գիւղացւոյ մը մասին՝ որ կարող էր ջուրով կրակ վառել։

Ձմեն, Ծմեն, Մատաձմեն, Մատցմեն, Մատծմեն, Ցմեն, Մատակմեն [հաւանաբար Cevizli]

Հ․Լ․ 38°11'48.02", Ե․Ե․  42°64'82.64

Նաթանեան՝ 30 տուն 1858-ին, 16 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 20 տուն։ Եփրիկեան՝ 20 տուն 1895-ին։ Արարատ՝ 16 տուն։ Մայեւսքի՝ 13 տուն։ Լումա՝ 15 տուն 1900-ին (20-15 տուն 1870-ին): Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 7 տուն կամ 73 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 12 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 9 տուն։

Գեղիս, Կեղիս, Կիղիս, Գիւղիս, Կեղես [Çatakdeğirmen]

Հ.Լ. 38° 8'50.88", Ե.Ե. 42°35'44.15"

Յակոբեան եւ այլք կը նշեն թէ գիւղը աւելի մեծ ու մարդաշատ եղած է 19-րդ դարու սկիզբէն առաջ [103]։ Յակոբեան եւ այլք՝ 212 բնակիչ 1850-ականներուն։ Նաթանեան՝ 25 տուն 1858-ին, 3 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 9 տուն։ Արարատ՝ 13 տուն։ Մայեւսքի՝ 11 տուն։ Լումա՝ 5 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 2 տուն կամ 11 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 20 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 10 տուն։

Գեղիսվանք [possibly Mezre, Mzren]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Գեղիսի մօտակայ ագարակ մը, ուր կանգնած էր Սուրբ Կիրակոս (Սուրբ Կիրակոս) վանքը։ Մայեւսքի՝ 14 բնակիչ։

Գիրվիս, Գիվրիս, Գեվրես, Գերվես, Գվերս [Ekintepe]

Հ.Լ. 38° 8'38.08", Ե.Ե. 42°31'43.59"

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Մայեւսքիի համաձայն՝ 1899-ին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Հանդ, Անդ [Ortaca]

Հ.Լ. 38° 8'50.44", Ե.Ե. 42°37'5.24"

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Մայեւսքիի համաձայն՝ 1899-ին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Հանդի մեզրէ, Մեզրէ, Մզրէն [ճանչցուած այլ անունով մը՝ Մեզրէի Էնդ, Մեզրեյիենտ]

Հ.Լ. 38° 8'46.76", Ե.Ե. 42°36'45.95"

Հանդ գիւղէն հիւսիս-արեւմտք գտնուող ագարակ մըն էր։ Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Մայեւսքիի համաձայն՝ 1899-ին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Հարգին, Հարկին, Հարգենց, Հարգինց, Արագիլ, Խարզէն, Խարթ, Խարտ, Գորկի [Çavuşlar կամ Çavuşlu]

Հ.Լ. 38°10'5.80", Ե.Ե. 42°36'18.95"

Արարատ՝ 5 տուն։ Յակոբեան եւ այլք՝ 9 տուն 1850-ականներուն, 5 տուն 1909-ին։ Մայեւսքի՝ 6 տուն։ Լումա՝ 5 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 4 տուն կամ 32 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 12 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 5 տուն։

Հողանդ, Օղանդ, Հողանտ, Աղանդ, Ձողանդ, Իւղանտ [հաւանաբար Yoğurtlu]

Մօտաւոր դիրքը՝ Հ․Լ․ 38°18'14.98", Ե․Ե․ 42°66'67.02"

Յակոբեան եւ այլք՝ 14 տուն կամ 101 բնակիչ 1850-ականներուն։ Նաթանեան՝ 20 տուն 1858-ին, 7 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 11 տուն։ Արարատ՝ 13 տուն։ Մայեւսքի՝ 15 տուն։ Կաթողիկոսութիւն՝ 13 տուն կամ 40 բնակիչ։ Պատրիարքարան՝ 13 տուն կամ 90 բնակիչ։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Թորոս Յովհաննիսեան՝ 20 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրած Աւետիս Ումրոյեան՝ 11 տուն։

Հոծում, Օձում [Sürücüler]

Հ.Լ. 38° 5'17.41", Ե.Ե. 42°35'54.37"

Միլլըրի հաղորդումին համաձայն՝ գիւղը հայերով բնակուած էր մինչեւ 1880-ականները։

Ապարանք (այլ յայտնի անուններ՝ Վարաս, Վարազ, Վերազ, հաւանաբար՝ Վանք) [Kayaş]

Հ.Լ. 38° 1'29.09", Ե.Ե. 42°37'32.71"
Այս գիւղը հաւանաբար կոչուած է նաեւ Վարաս կամ Վանք։ Յակոբեան եւ այլք Վարասը կը նկատեն հայկական գիւղ մը՝ եկեղեցիով։ Ապարանք անունով գիւղին համար՝ Նաթանեան՝ 60 տուն 1858-ին, 3 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 18 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 9 տուն կամ 70 բնակիչ։ Վարաս անունով՝ Մայեւսքի՝ 5 տուն։

Արաթ, Հարաթ, Հարատ, Հարութ, Հերաթ, Հարիթ [Kuşluca]

Հ.Լ. 38° 3'48.01", Ե.Ե. 42°39'24.37"

Յակոբեան եւ այլք՝ 6 տուն կամ մօտաւորապէս 50 բնակիչ 1850-ականներուն։ Նաթանեան՝ 10 տուն 1858-ին, ոչ մէկ հայկական տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 9 տուն։ Մայեւսքի՝ 10 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 10 տուն կամ 70 բնակիչ։

Ավընդանք, Ավընդանց, Ավընդաց, Ավնդանց, Ավնդաց, Ավնդոնց, Հավնդաց, Հավնդանց, Հավնտանց, Հավթանց, Հավտանց, Հովնտանց, Հավենդօ [ծանօթ այլ անունով՝ Hevından]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 17 տուն 1858-ին, 1 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 6 տուն։ Մայեւսքի՝ 8 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 3 տուն կամ 20 բնակիչ։

Բվան, Պվան, Պովան [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 18 տուն 1858-ին, 1878-ին հայկական տուն չկայ։ Միլլըրի հաղորդումով՝ 20-րդ դարու սկիզբին հայկական բնակչութեամբ։

Դիմանց, Դիմաց, Տիմանս, Թեմանց [Göktepe, ծանօթ այլ անուններով՝ Tivos, Tivas]

Հ.Լ. 38° 0'31.25", Ե.Ե. 42°34'49.85"

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Մայեւսքիի համաձայն՝ 1899-ին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Գառնոց, Կառնոց, Կառնա, Գառնա, Կառնօ [Aybattı]

Հ.Լ. 38° 3'16.62", Ե.Ե. 42°37'43.50"

Նաթանեան՝ 25 տուն 1858-ին, 1 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 15 տուն։ Մայեւսքի՝ 26 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 11 տուն կամ 75 բնակիչ։

Գոմեր, Կոմեր, Գիւմիր [Arapağa]

Հ.Լ. 38° 1'55.53", Ե.Ե. 42°37'24.92"

Արեւելեան մամուլ՝ 29 տուն կամ 185 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 6 տուն։

Գթանց, Կթանց, Քթանց, Գիտանց [Akçakonak]

Հ.Լ. 38° 1'14.49", Ե.Ե. 42°36'7.93"

Նաթանեան՝ 30 տուն 1858-ին, 1878-ին հայկական տուն չկայ։ Ա-Դօ (1912)՝ 4 տուն։

Գուզենց, Գուգենց, Գուղենց, Կուզենց, Գեզանց, Կեզանց [Yurtiçi]

Հ.Լ. 38° 4'29.77", Ե.Ե. 42°39'51.36"

Նաթանեան՝ 12 տուն 1858-ին, 1878-ին հայկական տուն չկայ։ Ա-Դօ (1912)՝ 12 տուն։ Մայեւսքի՝ 8 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 6 տուն կամ 70 բնակիչ։

Հարաք [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։ Հաւանաբար Ապարանք (Վարաս) գիւղին մօտ։

Միլլըրի հաղորդումով՝ 20-րդ դարու սկիզբին գիւղը հայկական բնակչութիւն ունեցած է։

Հարմուս, Հարամուս, Հորամուս [Koşluca]

Հ.Լ. 38° 3'31.21", Ե.Ե. 42°39'8.32"

Ա-Դօ (1912)՝ 1 տուն։

Հարսմող [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 18 տուն 1858-ին, 1878-ին հայկական տուն չկայ։

Հաւախոս, Հաւախուս, Հախավուս, Հախանց [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 12 տուն 1858-ին, 1878-ին հայկական տուն չկայ։ Միլլըրի հաղորդումով՝ 20-րդ դարու սկիզբին գիւղը հայկական բնակչութիւն ունեցած է։

Հետինս, Հետենց, Էնդիսա, Ենդիսա, Ենդիաս [Sarpkaya]

Հ.Լ. 38° 4'29.63", Ե.Ե. 42°37'34.36"

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Մայեւսքիի համաձայն՝ 1899-ին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Հոպուն, Հոպոն [Döküktaş]

Հ.Լ. 37°59'48.95", Ե.Ե. 42°37'58.58"

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Միլլըրի հաղորդումով՝ 20-րդ դարու սկիզբին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Հզմիկ, Հեզմիք, Իզմիկ, Հիզժիկ, Խիզժիկ [Yenicik]

Հ.Լ. 38° 2'5.57", Ե.Ե. 42°34'34.28"

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Միլլըրի հաղորդումով՝ 20-րդ դարու սկիզբին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Քոջք, Քոչկ [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Մայեւսքիի համաձայն՝ 1899-ին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։ Մայեւսքի նշած է, թէ գիւղը բաղկացած էր վերին եւ վարի բնակավայրներէ։ [107]

Կոնես, Կոնիս, Գոնիս, Կունես [Konak կամ Konuk]

Հ.Լ. 38° 4'46.01", Ե.Ե. 42°40'13.10"

Նաթանեան՝ 15 տուն 1858-ին, 1878-ին հայկական տուն չկայ։ Ա-Դօ (1912)՝ 10 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 5 տուն կամ 35 բնակիչ։

Մայդան, Մեդան [Meydan]

Հ.Լ. 38° 2'44.24", Ե.Ե. 42°37'28.68"

Նախկին հայկական բնակչութեամբ գիւղ մը՝ հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը։ Միլլըրի հաղորդումով՝ 20-րդ դարու սկիզբին արդէն քիւրտերով բնակեցուած էր։

Միջա, Մեշա, Միշա, Մեչա, Միճա, Միջագեղ [Besili]

Մօտաւոր վայրը՝  Հ.Լ. 38° 3'50.79", Ե.Ե. 42°37'46.74"

Յակոբեան եւ այլք՝ 107 բնակիչ 1850-ականներուն։ Նաթանեան՝ 40 տուն 1858-ին, 2 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 11 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 6 տուն կամ 40 բնակիչ։
 

Մութ, Մուտ, Մուդ, Մոտ, Մութ գիւղ [Mut]

Հ.Լ. 38° 4'16.98", Ե.Ե. 42°39'33.13"

Նաթանեան՝ 20 տուն 1858-ին, 1878-ին հայկական տուն չկայ։ Յակոբեան եւ այլք՝ 16 տուն կամ 106 բնակիչ 1850-ականներուն, 8–10 տուն 1915-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 10 տուն։ Մայեւսքի՝ 7 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 6 տուն կամ 40 բնակիչ։

Նախանձ, Նարանց, Նարգինց [Konaklar]

Հ.Լ. 38°6'38.75", Ե.Ե. 42°34'52.79"

Ա-Դօ (1912)՝ 1 տուն։ Յակոբեան եւ այլք կը յայտնեն, որ այս գիւղը մինչեւ 1915ը բնակուած էր հայերով։

Օվ, Ով, Օվա, Ովա, Հով, Հուվէ [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Հ.Լ. 38°1'48.17", Ե.Ե. 42°32'29.75"

Նաթանեան՝ 30 տուն 1858-ին, 3 տուն 1878-ին։ Յակոբեան եւ այլք՝ 22 տուն 1850-ականներուն։ Ա-Դօ (1912)՝ 30 տուն։ Մաեւսկի՝ 6 տուն։

Պարկանց, Բարկան, Բարկանց, Բարգանց [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Հ.Լ. 38°1'48.59", Ե.Ե. 42°37'46.58"

Նաթանեան՝ 30 տուն 1858-ին, 2 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912)՝ 10 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 3 տուն կամ 10 բնակիչ։

Սեղ, Սեզ, Սեխ, Ծեղ, Ցեղ, Ցեգ [այժմու անունը ծանօթ չէ]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 60 տուն 1858-ին, 4 տուն 1878-ին։ Ա-Դօ (1912) ՝ 40 տուն։ Մաեւսկի՝ 31 տուն։ Յակոբեան եւ այլք՝ 60 տուն 20-րդ դարու սկիզբը։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 22 տուն կամ 110 բնակիչ։

Բաստ, Պաստ, Բաղտ [Oymapınar]

Հ.Լ. 38°5'27.39", Ե.Ե. 42°29'55.31"

Յակոբեան եւ այլք կը յայտնեն, որ այս հայաշատ գիւղը եղած է Նզարի ենթագավառակին մեծագոյն բնակավայրը։ [108] Յակոբեան եւ այլք՝ 60-100 տուն 20-րդ դարու սկիզբը։ Նաթանեան՝ 120 տուն 1858-ին, 25 տուն 1878-ին։ Լումա՝ 60 տուն։ Ա-Դօ (1912)՝ 60 տուն։ Արարատ՝ 60 տուն։ Կաթողիկոսութիւն եւ Պատրիարքարան՝ 20 տուն կամ 185 բնակիչ։ Թէոդիկ՝ 27 տուն Բաստ եւ Սորի գիւղերուն համար։ Ցեղասպանութենէն վերապրող Թորոս Յովհաննիսեան՝ 60 տուն։

Բերդաղ, Պերդախ, Պերթաղ [Akyazı]

Գիւղին տեղադրութիւնը յայտնի չէ։

Նաթանեան՝ 12 տուն 1858-ին, 2 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 6 տուն կամ 37 բնակիչ։ Եփրիկեան՝ 10 տուն 1895-ին։ Ցեղասպանութենէն վերապրող Թորոս Յովհաննիսեան՝ 18 տուն։

Կակոլանց, Կակուլա, Կյակուլա [Çalışkanlar]

 Հ.Լ. 38°7'34.57", Ե.Ե. 42°28'19.67"

Յակոբեան եւ այլք կը նշեն, որ երկու նոյնանուն գիւղեր կային միմիանց մօտ։ [109] Նմանպէս՝ 1916ի ռուսական ռազմական տեղագրական քարտէս մը ցոյց կու տայ երկու բնակավայր «Կյակուլա» անունով։ [110]

Յակոբեան եւ այլք՝ 15 տուն 20-րդ դարու սկիզբը։

Խոչապուր, Խոլապուր, Խալապուր, Խլորպունգ [Yolbilen]

Հ.Լ. 38°7'8.32", Ե.Ե. 42°28'53.32"

Նախկին հայաշատ գիւղ մըն էր, հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը, որ 1899-ին, ըստ Մաեւսկիի, արդէն բնակեցուած էր քիւրտերով։

Մազրա Ազ [Deliklitaş, հաւանաբար Deliktaş]

Հ.Լ. 38°8'2.83", Ե.Ե. 42°25'43.53"

Նզար կամ Ազ գիւղին ստորին բնակավայրը (տես յաջորդ գիւղը)։

Նզար, Նըզարի ազեն, Ազ [Ekinli]

Հ.Լ. 38°8'6.68", Ե.Ե. 42°25'1.88"

Այս գիւղը Նզարի ենթագավառակին վարչական կեդրոնն էր։ [111] Մաեւսկի կը յիշէ «Նազար» (այս ձեւով ուղղագրուած) գիւղը որպէս բաղկացած վերին եւ ստորին բնակավայրերէ։ [112] Միլլերի զեկուցումին մէջ նոյնպէս յիշատակուած են «Ազ» եւ «Մազրէ Ազ» երկու բնակավայրերը։ Յակոբեան եւ այլք՝ 60 տուն 19-րդ դարու վերջաւորութեան։

Սորի, Սավրա, Սորիկ, Սորի գիւղ, Սորու, Սուրեմ, Սուրիկ, Սուրին, Սովորի, Սաուրի, Սուորի [Gedik]

Հ.Լ. 38°6'8.78", Ե.Ե. 42°32'4.30"

Նաթանեան՝ 50 տուն 1858-ին, 6 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 34 տուն կամ 195 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 12 տուն։ Եփրիկեան՝ 25 տուն 1895-ին։ Արարատ՝ 10 տուն։ Մայեւսքի՝ 15 տուն։ Լումա՝ 6 տուն 1900-ին (50 տուն 1870-1800-ականներուն): Կաթողիկոսութիւն՝ 7 տուն կամ 30 բնակիչ։ Պատրիարքարան՝ 27 տուն կամ 215 բնակիչ։ Թէոդիկ՝ 27 տուն Սորի եւ Բաստ գիւղերուն համար։ Ցեղասպանութենէն վերապրող Թորոս Յովհաննիսեան՝ 40 տուն։ Ցեղասպանութենէն վերապրող Աւետիս Ումրոյեան՝ 10 տուն։

Սորիի վանք, Սորօ վանք, Սորոյվանք [հաւանաբար Mezre, Mzren]

Մօտաւոր դիրքը՝ Հ.Լ. 38°6'29.18", Ե.Ե. 42°29'58.13" 

Սորի գիւղին մօտ ագարակ մը, ուր կը գտնուէր Սորիի Սուրբ Աստուածածին (Հըզարու Սուրբ Աստուածածին) վանքը։ Մայեւսքի՝ 18 բնակիչ։

Աղոր, Ագոր, Ախոր, Ագուր [Yoğurtlu]

Հ.Լ. 38°16'18.26", Ե.Ե. 42°27'1.56"

Նախկին հայաշատ բնակավայր մըն էր, հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը, որ 1899-ին, ըստ Մաեւսկիի, արդէն բնակեցուած էր քիւրտերով։

Գովպիկ, Գուլպիկ, Ղուլփիկ, Քուլպիկ [Süttaşı]

Հ.Լ. 38°15'33.32", Ե.Ե. 42°25'59.23"

Նախկին հայաշատ բնակավայր մըն էր, հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը, որ 1899-ին, ըստ Մեւեսքիի, արդէն բնակեցուած էր քիւրտերով։

Հայ Հըրիթ, Հայ Հրիթ, Հրիթ, Ըրիթ, Խարիթ, Խարիթեանց, Խարիթեանց, Խորիդ, Խորատ [Çökekyazı]

Հ.Լ. 38°16'14.14", Ե.Ե. 42°22'31.89"

Գիւղի մօտակայքին կար քիւրտերով բնակեցուած ուրիշ գիւղ մը։ Տարբերակելու համար՝ հայ գիւղը կը կոչուէր «Հրիթ քրիստոնեայ», իսկ քիւրտականը՝ «Հրիթ իսլամ»։

Նաթանեան՝ 100 տուն 1858-ին, 20 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 49 տուն կամ 305 բնակիչ։ Մեւեսքի՝ 50 տուն։ Կաթողիկոսութիւն՝ 25 տուն կամ 200 բնակիչ։ Թէոդիկ՝ 60 տուն Հայ Հըրիթ եւ Շեն գիւղերուն համար։

Խորորս, Խորոս, Խորոզ, Հորոզ [Hկամozdere]

Հ.Լ. 38°15'21.57", Ե.Ե. 42°27'6.16"

Նախկին հայաշատ բնակավայր մըն էր, հաւանաբար մինչեւ 19-րդ դարու կէսերը, որ 1899-ին, ըստ Մեւեսքիի, արդէն բնակեցուած էր քիւրտերով։

Շէն, Շէն, Շէն գիւղ [Aladana]

Հ.Լ. 38°17'48.04", Ե.Ե. 42°24'25.43"
Նաթանեան՝ 80 տուն 1858-ին, 12 տուն 1878-ին։ Արեւելեան մամուլ՝ 42 տուն կամ 296 բնակիչ։ Ա-Դօ (1912)՝ 18 տուն։ Կաթողիկոսութիւն՝ 35 տուն կամ 300 բնակիչ։ Թէոդիկ՝ 60 տուն Շեն եւ Հայ Հըրիթ գիւղերուն համար։ Ցեղասպանութենէն վերապրող Գէորգ Ամիրխան՝ 60 տուն կամ 447 բնակիչ։

Յուշամատեանը շնորհակալութիւն կը յայտնէ Եէլլէ Վերհէյի Խիզանի շրջանի գիւղերու ժամանակակից լուսանկարներ տրամադրելուն համար։ Աւելի մանրամասնութիւններ կարելի է տեսնել անոր կայքէջին մէջ՝ https://www.jelleverheij.net/

• [1] Հայերէն չիմացող ընթերցողները պէտք է նկատի առնեն, որ այս ուսումնասիրութեան մէջ՝ գիւղանուններուն մէջ երեւցող «Ց ց» տառը՝ փոխադրուած լատինատառ «C c»-ի, պէտք է արտասանուի «Ց» հնչիւնով, ինչպէս գերմաներէն «Zeitung» բառին մէջ, եւ ոչ թէ «S» կամ «K» հնչիւններով, ինչպէս անգլերէն բառերուն մէջ։
• [2] Միրախորեան Մանուէլ, Նկարագրական ուղեւորութիւն ի հայաբնակ գաւառս Արեւելեան Տաճկաստանի (Կ. Պոլիս՝ Մ․Ք․ Սարեան հրատարակչատուն, 1884), հատոր Ա, էջ 97։
• [3] Յակոբեան Թադէոս, Հայաստանի պատմական աշխարհագրութիւն (Երեւան՝ ԵՊՀ հրատարակչութիւն, 1984), էջ 228։
• [4] Ռէյմոնտ Գէորգեան եւ Փօլ Փապուճեան, Հայերը Օսմանեան կայսրութեան մէջ ցեղասպանութեան նախօրէին (Փարիզ՝ ARHIS, 1992), էջ 475։
• [5] Յակոբեան Թադէոս, Ստեփան Մելիք-Բախշեան եւ Յովհաննէս Բարսեղեան, Հայաստանի եւ յարակից շրջանների տեղանունների բառարան, 5 հատոր (Երեւան՝ ԵՊՀ հրատարակչութիւն, 1986), հատոր Բ, էջեր 730-731։
• [6] Նոյնը, հատոր Բ, էջ 730։
• [7] Ինճիճեան Ղուկաս, Աշխարհագրութիւն չորիս մասանց աշխարհի (Վենետիկ, Սուրբ Ղազար կղզի, 1806), հատոր Ա, էջ 179։
• [8] Բանասէր, 1900, հատոր Բ, էջ 284։
• [9] Հայկական Հարց Հանրագիտարան (Երեւան՝ Հայկական հանրագիտարանի հրատարակչութիւն, 1991), էջ 169։
• [10] Դեքտալ Տանիալ, Պիթլիսի վիլայէթը Ապտիւլհամիտ Բ․ի շրջանին (վարչական եւ ընկերային կառուցուածք) (Դոկտորական ատենախօսութիւն, Pamukkale Üniversitesi, 2018), էջեր 35, 38։
• [11] Ընդարձակ Օրացոյց Սուրբ Փրկչեան հիւանդանոցի Հայոց, 1904 (Կ. Պոլիս՝ Հ․ Մատթէոսեան Հրատարակչատուն, 1904), էջ 228։
• [12] Յաւելուած Բ.՝ Օսմանեան Կայսրութեան ժողովրդագրական վիճակագրութիւն, 1919։ Տես՝ Զամիր Մէյիր, “Population Statistics of the Ottoman Empire in 1914 and 1919”, Middle Eastern Studies 17, թիւ. 1 (1981), էջ 104։
• [13] Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Երեւան՝ Հայկական ԽՍՀ Գիտութիւններու Ակադեմիայի հրատարակչութիւն, 1974-1986), հատոր Ե․, էջ 51։
• [14] Նաթանեան Պօղոս, Արտօսր Հայաստանի, կամ, Տեղեկագիր Բալուայ, Խարբերդու, Չարսանճագի, Ճապաղ Ջուրի եւ Երզնկայու (յաւելուած՝ ըստ խնդրանաց ազգասիրաց Խիզան գաւառի) (Կ. Պոլիս՝ անյայտ հրատարակիչ, 1878), էջ 187։
• [15] Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր Ե․, էջ 51։
• [16] Փըրսի Ըրլ, Ասիական Թուրքիոյ բարձրաւանդակները (Highlands of Asiatic Turkey), (Լոնտոն՝ Edward Arnold, 1901), էջ 150։
• [17] Յակոբեան եւ այլք, Հայաստանի եւ յարակից շրջանների …, հատոր Բ․, էջ 731։
• [18] Եփրիկեան Սուքիաս, Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան (Վենետիկ՝ Սուրբ Ղազարի Տպարանը, 1907), հատոր Բ․, էջ 170։
• [19] Վերհէյ Եէլլէ, «“Ֆերմանի Տարին”. 1895ի կոտորածները Խիզանի եւ Շիրվանի մէջ (Պիթլիսի վիլայէթ)», Études arméniennes contemporaines 10 (2018), էջ 129։
• [20] Հայկական Սովետական Հանրագիտարան, հատոր Ե․, էջ 51։
• [21] Վերհէյ, Ֆերմանի Տարին …, էջ 131։
• [22] Հայկական Հարց Հանրագիտարան, էջ 169։
• [23] Տես՝ յաւելուած 171, Դիւան Հայոց Պատմութեան. Հարստահարութիւններ Տաճկաստանում, հատոր ԺԳ (Թիֆլիս՝ Գիւտ Աղայեանց հրատարակչատուն, 1915), էջեր 544-548։
• [24] Արեւելեան Մամուլ, թիւ 6, Յունիս 1879, էջեր 67-68։
• [25] Վերհէյ, Ֆերմանի Տարին …, էջ 133։
• [26] Մասիս, թիւ 3596, 27 Յանուար 1884։
• [27] Վիճակագրութիւնք Արմէնօ-Քիւրտաստանի նահանգաց՝ Վասպուրական, Մասիս, թիւ 3012, 9 (21) Հոկտեմբեր 1881։
• [28] Վերհէյ, Ֆերմանի Տարին …, էջ 129։
• [29] Երանեան Գոռ, Էջեր հայ-քրդական պատմութիւնից, մաս Ա․ (Երեւան՝ Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարան, 2024), հատոր Ա․, էջ 336։
• [30] Յակոբեան եւ այլք, Հայաստանի եւ յարակից շրջանների …, հատոր Բ․, էջ 906։
• [31] Նոյնը, հատոր Գ․, էջ 983, եւ Նաթանեան, Արտօսր Հայաստանի …, էջ 189։
• [32] Քիւինէ Վիթալ, La Turquie d’Asie: géographie administrative, statistique, descriptive et raisonée de chaque province de l’Asie-Mineure (Փարիզ՝ Ernest Leroux, 1891), հատոր Բ․, էջ 566։
• [33] Ընդարձակ Օրացոյց Սուրբ Փրկչեան հիւանդանոցի …, էջ 228։
• [34] Վերհէյ, Ֆերմանի Տարին …, էջեր 151-152։
• [35] Շիէլ Ճասթըն, Notes on a journey from Tabríz, through Kurdistán, via Ván, Bitlis, Se’ert and Erbil, to Suleïmániyeh, in July and August, 1836 (Լոնտոն՝ Journal of the Royal Geographical Society of London, 1838), էջ 77։
• [36] Վերհէյ, Ֆերմանի Տարին …, էջ 131։
• [37] Մոնահան Ճէյմզ Հենրի, Report on a Journey in the Cazas Sherwan, Sairt, and Aroh, May and June 1898 (Լոնտոն՝ The National Archives of the United Kingdom, բաց մուտք), էջեր 162, 165։
• [38] Եփրիկեան, Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հատոր Բ․, էջ 173։
• [39] Աղթամարայ հանգուցեալ Խաչատուր կաթողիկոսի վերջին թուղթն եւ տեղեկագիրը, 19 Դեկտեմբեր 1895, Արարատ, թիւ 29, 5 Մայիս 1896, էջ 246։
• [40] Վերհէյ, Ֆերմանի Տարին …, էջեր 151-152։
• [41] Թէոդիկ, Գողգոթա թրքահայ հոգեւորականութեան եւ իր հօտին աղէտալի 1915 տարին (Թեհրան՝ S.N., 2014), էջ 62։
• [42] Ա-Դօ,Վանի, Պիթլիսի եւ Էրզրումի Վիլայէթները (Երեւան՝ Կուլտուրա, 1912), էջ 157։
• [43] Մասիս, թիւ 2813, 5 (17) Փետրուար 1881։
• [44] Մայեւսքի Վլատիմիր Թ., Voenno-statisticheskoe opisanie Vanskogo i Bitlisskogo vilayetov (Թիֆլիս՝ Caucasus Military District Headquarters Press, 1904), Strategic Study, էջ 26։
• [45] Վիճակացոյց-տեղեկագիր Խիզան գաւառի, թիւեր 555 եւ 558, ներածական էջ։
• [46] Թէոդիկ, Գողգոթա թրքահայ հոգեւորականութեան …, էջ 62։
• [47] Վիճակագրութիւնք Արմէնօ-Քիւրտաստանի նահանգաց …, Մասիս, թիւ 3012, 9 (21) Հոկտեմբեր 1881։
• [48] Մշակ, թիւ 121, Յուլիս 3 (15), 1881։
• [49] Մայեւսքի, Voenno-statisticheskoe opisanie …, էջ 97, 100-101։
• [50] Ղուշճեան, Լուսինէ եւ Հայկ Յակոբեան, Peterburgskoe Armenovedenie po arkhivnym materialam nachala XX veka [Saint Petersburg’s Armenian studies based on archival materials of the early 20th century] (Երեւան, Ռուս-Հայկական Համալսարան, 2023), էջ 25-26, 28, 32։
• [51] Նոյնը, էջ 24-28, 31-33։
• [52] Գէորգեան, Ռէյմոնտ, Հայոց ցեղասպանութիւնը. ամբողջական պատմութիւն (Լոնտոն, A.R. Mowbray, 2012), էջ 353։
• [53] Պատալեան, Գեղամ, «Արեւմտեան Հայաստանի պատմաժողովրդագրական նկարագիրը Մեծ Եղեռնին նախօրէին (մաս 7-րդ)»` Պիթլիսի նահանգի հարաւարեւելեան գաւառները», Վէմ, թիւ 4 (56), 2016, էջ 8, 10, 12, 16, 18։
• [54] Լումա, Գլուխ առաջին․ Բաղէշ եւ յուր շրջակայք, 1900, էջեր 223-229։
• [55] Մայեւսքի, Voenno-statisticheskoe opisanie…, Բնակչութեան վիճակագրութիւն, էջ 101։
• [56] Նոյնը, էջ 95։
• [57] Ա-Դօ, Վանի, Պիթլիսի եւ Էրզրումի Վիլայէթները, էջ 77, 93-95։
• [58] Նաթանեան, Արտօսր Հայաստանի…, էջ 186-191։
• [59] Մասիս, թիւ 3596, 27 Յունուար 1884։
• [60] Թէոդիկ, Գողգոթա թրքահայ հոգեւորականութեան…, էջ 63։
• [61] Նաթանեան, Արեւելեան Հայաստանի…, էջ 186-191։
• [62] Մասիս, թիւ 3596, 27 Յունուար 27 1884։
• [63] Եփրիկեան, Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. 2, էջ 170։
• [64] Թէոդիկ, Գողգոթա թրքահայ հոգեւորականութեան…, էջ 62։
• [65] Մայեւսքի, Voenno-statisticheskoe opisanie…, Բնակչութեան վիճակագրութիւն, էջ 95-100։
• [66] Ա-Դօ, Վանի, Պիթլիսի եւ Էրզրումի Վիլայէթները, էջ 91։
• [67] Ա-Դօ, Մեծ դէպքերը Վասպուրականում 1914-1915 թուականներին (Երեւան, Լոյս, 1917), էջ 27։
• [68] Վիճակացոյց-տեղեկագիր Խիզան գաւառի, թիւ 558, 30 Սեպտեմբեր 1913։
• [69] Հաւանաբար գրութեան մէջ սպրդած թիւրիմացութեան մը կամ տպագրական սխալի մը պատճառով է, որ Գէորգեան եւ Փափուճեան, որոնք ներկայացուցած են Պատրիարքարանի տուեալները իրենց գործին մէջ, սկզբնապէս յիշած են վեց ենթագաւառակ, բայց յետոյ նշած են եօթը միաւոր։ Տես Գէորգեան եւ Փափուճեան, Հայերը Օսմանեան Կայսրութեան մէջ…, էջ 475։
• [70] Ղուշճեան եւ Յակոբեան, Peterburgskoe Armenovedenie …, էջ 24-28, 31-33։
• [71] «Վիճակագրութիւնք Արմէնօ-Քիւրտաստանի նահանգաց…», Մասիս, թիւ 3012, 9 (21) Հոկտեմբեր 1881։
• [72] Քիւինէ, La Turquie d’Asie …, հ. 2, էջ 567։
• [73] Պիթլիսի Վիլայէթի Սալնամէ 1310 [1892], Provincial Document Printing Office, 1308 (1890)։
• [74] «Պայմանագիր Մեծ Բրիտանիոյ, Գերմանիոյ, Աւստրիոյ, Ֆրանսայի, Իտալիոյ, Ռուսիոյ եւ Թիւրքիոյ միջեւ Արեւելքի հարցերու լուծման մասին», ստորագրուած Պերլինի մէջ, 13 Յուլիս 1878, Յօդուած LXI։
• [75] Եփրիկեան, Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հ. 2, էջ 174։
• [76] Նոյնը, էջ 173։
• [77] Օրմանեան, Մաղաքիա։ Հայոց Եկեղեցին եւ իր պատմութիւնը… (Կ. Պոլիս, Վ. եւ Հ. Տէր Ներսէսեան Տպագրատուն, 1912), էջ 208։
• [78] Թէոդիկ, Ամէնուն Տարեցոյցը (Կ. Պոլիս, Մ. Յովակիմեան Տպարան, 1922), հ. 16, էջ 261։
• [79] Վիճակացոյց-տեղեկագիր Խիզան գաւառի, թիւ 555 եւ 558, ներածական էջ։
• [80] Գէորգեան եւ Փափուճեան, Հայերը Օսմանեան Կայսրութեան մէջ…, էջ 475։
• [81] Ա-Դօ, Վանի, Պիթլիսի եւ Էրզրումի Վիլայէթները, էջ 78, 92, 157։
• [82] Թէոդիկ, Գողգոթա թրքահայ հոգեւորականութեան…, էջ 62։
• [83] Նոյնը, էջ 63։
• [84] Նոյնը, էջ 62-63։
• [85] Քարպատ, Քեմալ, Օսմանեան Բնակչութիւնը, 1830-1914. Ժողովրդագրական եւ ընկերային յատկութիւններ (Madison: The University of Wisconsin Press, 1985), էջ 174-175։
• [86] Վերհէյ, Ֆերմանի տարին…, էջ 129։
• [87] Քարպատ, Օսմանեան Կայսրութեան բնակչութիւնը …, էջ 174։
• [88] Յաւելուած Ա. Օսմանեան Կայսրութեան բնակչութեան վիճակագրութիւնը, 14 Մարտ 1914, Զամիր, Օսմանեան Կայսրութեան բնակչութեան վիճակագրութիւնը …, էջ 92։
• [89] Գէորգեան, Հայոց ցեղասպանութիւնը …, էջ 277։
• [90] Թէդիկ, Ահմէտ, խմբ. Հայկական գործունէութիւնները արխիւային փաստաթուղթերուն մէջ, 1914-1918  հ․ 1 (1914-1915) (Անկարա՝ Genelkurmay Basım Evi, 2005), հատ. 1, էջեր 151, 163։
• [91] Նոյնը, էջ 134։
• [92] Նոյնը։
• [93] Գէորգեան, Հայոց ցեղասպանութիւնը …, էջ 353։
• [94] Վիրապեան, Ամատունի, խմբ., Հայոց ցեղասպանութիւնը Օսմանեան Թուրքիայում․Վերապրածների վկայութիւններ, հատ. 2՝ Պիթլիսի նահանգը։ (Երեւան՝ Զանգակ-97, 2012), փաստաթուղթ 65, էջ 103. նոյնը՝ փաստաթուղթ 57, էջ 96։
• [95] Եփրիկեան, Պատկերազարդ բնաշխարհիկ բառարան, հատ․ 2, էջ 170։
• [96] Պատալեան, Արեւմտեան Հայաստանի պատմաժողովրդագրական նկարագիրը (մաս 7-րդ) …, էջ 17։
• [97] Նոյնը, էջ 8։
• [98] Նաթանեան, Արտօսր Հայաստանի …, էջ 186։
• [99] Ա-Դօ, Վանի, Պիթլիսի եւ Էրզրումը Վիլայէթները, էջեր 92-93։
• [100] Պատալեան, Արեւմտեան Հայաստանի պատմաժողովրդագրական նկարագիրը (մաս 7-րդ․) …, էջեր 7-8։
• [101] Յակոբեան եւ այլք, Հայաստանի եւ յարակից շրջանների …, հատ. 2, էջ 828։
• [102] Պատալեան, Արեւմտեան Հայաստանի պատմաժողովրդագրական նկարագիրը (մաս 7-րդ․) …, էջ 10։
• [103] Յակոբեան եւ այլք, Հայաստանի եւ յարակից շրջանների …, հատ. 1, էջ 830։
• [104] Պատալեան, Արեւմտեան Հայաստանի պատմաժողովրդագրական նկարագիրը (մաս 7-րդ) …, էջեր 11-12։
• [105] Նոյնը, էջեր 11, 14։
• [106] Յակոբեան եւ այլք, Հայաստանի եւ յարակից շրջանների …, հատ. 2, էջ 400։
• [107] Մայեւսքի, Voenno-statisticheskoe opisanie …, Բնակչութեան վիճակագրութիւն, էջ 100։
• [108] Յակոբեան եւ այլք, Հայաստանի եւ յարակից շրջանների …, հատ. 1, էջ 612։
• [109] Նոյնը, հատ. 2, էջ 906։
• [110] Geoportal Russkogo Geograficheskogo Obschestva (Military Topographical Department of the Russian General Staff, 1916), թերթ 82։
• [111] Յակոբեան եւ այլք, Հայաստանի եւ յարակից շրջանների …, հատ. 3, էջ 983։
• [112] Մայեւսքի, Voenno-statisticheskoe opisanie …, Բնակչութեան վիճակագրութիւն, էջ 100։