Վաղարշակ Շահինեան եւ Շուշանիկ Շահինեան (ծնեալ Թոհաֆդճեան), 1941.

Վաղարշակ Շահինեան | Վան

28/09/2021 (վերջին փոփոխութիւն՝ 28/09/2021)

Խմբագրական ծանօթագրութիւն

Այս էջով կը ներկայացնենք մեծ մասամբ Վանի երգեր, որոնց գլխաւոր երգողը Վաղարշակ Շահինեանն է, ինչպէս նաեւ ընտանիքի այլ անդամներ։ Երգերուն մեծ մասը արձանագրուած են 1958-ին՝ Վաղարշակի որդւոյն՝ Անդրանիկի եւ անոր կնոջ՝ Ալիսի Նիւ Ճըրսիի տան մէջ։

Վաղարշակը եւ կինը՝ Շուշանիկը (ծնեալ Թոհաֆդճեան) ծնած են Վան։ Անոնք կ՚ունենան հինգ զաւակներ. Անդրանիկ/Էնտրու/Էնտի, Ճորճ, Արփին, Արշալոյս, Վիրճինիա։ Վանի եւ հետագային ալ Միացեալ Նահանգներու մէջ՝ երգը, պարը, խնճոյքը անպակաս եղած են Շահինեաններու յարկին տակ։ Այս էջին մէջ հնչող երգերը տեւաբար երգուած են ընտանեկան հաւաքներուն ընթացքին։ Այս ձեւով ալ առաջին սերունդին երգային ժառանգութիւնը բնականօրէն փոխանցուած է յաջորդող սերունդներուն։

Այս էջին պատրաստութիւնը հանդիսացաւ հաւաքական աշխատանք մը։ Այստեղ, կարեւորագոյն ներդրումը կը պարտինք Արմէն Շահինեանին, որ Անդրանիկի եւ Ալիս/Սիրանուշի (ծնեալ Զէմանեան) որդին է։ Ան էր որ համակարգեց ընտանեկան լուսանկարները, արձանագրուած երգերն ու պատմութիւնները եւ ընտանեկան հաւաքներու ֆիլմերը համախմբելու եւ թուայնացնելու ծաւալուն գործը։ Արմէնն էր նաեւ ընտանիքին մասին տեղեկութիւններու գլխաւոր աղբիւրը։ Բայց Արմէնին օգնեցին Շահինեան ընտանիքի բազմաթիւ այլ անդամներ, ազգականներ եւ բարեկամներ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը իր դերակատարութիւնը ունեցաւ երգային այս ժառանգութիւնը վերականգնելու գործին։ Բոլորին երախտապարտ ենք։ Մեր շնորհակալութիւնները ուղղուած են նաեւ Յուշամատեանի թուրք եւ քիւրտ բարեկամներուն, որոնք սիրայօժար ստանձնեցին Վաղարշակին երգած թրքերէն եւ քրտերէն երգերուն արտագրութիւնը։ Այս աշխատանքին անոնց մասնակցութիւնը աւելի եւս յատկանշական դարձուց այս էջին համագործակցական բնոյթը եւ համընդհանուր ժառանգութիւն մը վերականգնելու հաւաքական ճիգը։

Նախաբան

Հեղինակ՝ Արմէն Շահինեան, թարգմանութիւն՝ Շաղիկ Շահինեան Արծրունի

Ամեն անգամ որ մեծ հօրս եւ մեծ մօրս՝ Վաղարշակ եւ Շուշանիկ Շահինեաններու պատմութեան մասին այսօրուան գիտցածովս բեռնուած յետադարձ հայեացք կը նետեմ մանկութեանս օրերուն վրայ, կը զմայլիմ այն ուրախութեան եւ կենսախնդութեան վրայ, որմով ապրած են իրենց կեանքը։ Երկուքն ալ վանեցի էին. Շուշանիկը Վան քաղաքէն էր, իսկ Վաղարշակը՝ Վանի մերձակայ գիւղերէն մէկէն։ Երկուքն ալ իրենց մայրերը եւ ընտանիքի այլ անդամներ կորսնցուցած էին Առաջին համաշխարհային պատերազմի օրերուն։ Եւ երկուքն ալ գոյատեւած էին. մերժած էին իրենց ամբողջ կեանքը սուգի ու վիշտի մէջ ապրելով հանգիլ-մեռնիլ։ Իրենց կորսնցուցածին, կորուստներու մասին չէին խօսիր. գոնէ թոռնիկներուն չէին պատմեր։ Մարդու միտքէն չէր անցնիր, որ իրենց կեանքերը մասամբ սահմանուած էին իրենց ապրած ողբերգութիւններով։ Այնպիսի խինդով կ’ապրէին կեանքը… իմ ժամանակակիցներուս մէջ չեմ տեսներ այդպիսի կենսախնդութիւն։

Այդ օրերուն ընտանեկան հաւաքոյթները երգելու եւ պարելու առիթ էին։ 1930-ականներուն եւ 1940-ականներուն մեծ հայրս եւ մեծ մայրս Պրոնքս կ’ապրէին (Նիւ Եորքի շրջաններէն մէկը)։ Ինծի պատմած են, որ մեծ հօրս եւ մեծ մօրս տունը ուրբաթ գիշերները եւ շաբաթավերջերուն իրենց ընկերներուն կանոնաւոր հաւաքատեղին էր։ Լուսանկարներ ունիմ եւ հին նկարահանումներ,  որոնք այդ տարիներու իրենց կեանքը կը վաւերագրեն. ժպիտներու, ուտելիքներով ծանրաբեռն սեղաններով ճաշասենեակներու, երգ ու պարի տարեգրութիւններ են։ Ըստ երեւոյթին ընտանիքի անդամներու թէ ընկերներու այցելութիւնները գրեթէ միշտ կը վերածուէին տօնակատարութիւններու, որոնց ընթացքին իրենց հայրենի Վանայ երգերն ու պարերը կը թնդային։

Շուշանիկի եւ Վաղարշակի որդի Անդրանիկի եւ անոր կնոջ՝ Ալիսի 1949-ին ծնած որդին եմ եւ բախտաւոր եմ, որ բաւականաչափ մեծ էի, որ յիշէի 1950-ականներու վերջերու եւ 1960-ականներու սկիզբի մեր ընտանեկան ընթրիքները, որոնց ընթացքին այնքան կ’երգուէր։ Եւ անշուշտ, ընտանեկան մեծ հաւաքներուն նաեւ շատ պարել կ’ըլլար։ Թերեւս երջանկութեան այս անսանձ արտայայտումը կը բացատրուի այն փաստով, որ մեծ հայրս եւ մեծ մայրս իրենց կեանքի մեծ մասը նախահեռատեսիլեան օրերուն ապրած էին. բայց իրականութեան մէջ աւելին էր։ Ինչպէս զարմիկս՝ Միքայէլ Մանուկեանը կը յիշէ, մինչ ընտանիքի անդամներն ու ընկերները կը զրուցէին հինէն եւ նորէն, մէկը կը սկսէր քիթին տակէն եղանակ մը երգելու, եւ բոլորը կը միանային անոր, շատ յաճախ երգը կը վերաճէր պարերգի, երգելուն կը միանար պարելը։ Այս սովորութիւնը անտարակոյս կապ ունէր մեծ հօրս եւ մեծ մօրս կորսնցուցածին հետ, բայց այդ կապը կսկիծով սգալու փոխարէն կը տօնակատարուէր ուրախութեան մէջ։

1946-ի շուրջ։ Հայկական հաւաքոյթ մը Վաղարշակի եւ Շուշանիկի տան մէջ, Պրոնքս (Նիւ Եորք)։ Ճէք Արապեան, Քարլ Կոզիկեան, Քաջբերունի Կոզիկեան, Շուշանիկ Շահինեան, Շուշանիկ Կոզիկեան, Մանուկ Մանուկեան, Արփին Մանուկեան, Վաղարշակ Շահինեան Անճըլ Կոզիկեան, Տայեան Արապեան, Ալիս Շահինեան
1943-ի շուրջ։ Շահինեան ընտանիքին Պրոնքսի (Նիւ Եորք) ճաշասենեակը Ուրբաթ երեկոները հաւաքավայր մըն էր ընտանիքի անդամներու եւ բարեկամներու համար։ Վաղարշակ Շահինեանը ձախին, ամէնէն առջեւի շարքինն է։ Աջին, նոյնպէս ամէնէն առջեւը կ՚երեւին Ճորճը, Շուշանիկը եւ Վիրճինիան։
1944-ի վերջերը կամ 1945-ի սկիզբը։ Սեղանին շուրջ, ձախէն սկսեալ՝ Էտ Կոզիկեան, մայրը՝ Շուշանիկ Կոզիկեան (Շուշանիկ Շահինեանին խորթ քոյրը) Քաջբերունի Կոզիկեան, Կարօ Թաֆթ (Զարմայր Թոհաֆթճեան/Թաֆթին որդին), Իսկուհի Թոհաֆթճեան (Կարապետի երկրորդ կինը եւ Շուշանիկ Կոզիկեանի մայրը), Ճորճ Շահինեան, Ճորճին ապագայ կինը՝ Շաքէ Ալէքսանեան (հետագային Շահինեան), Վաղարշակ, Շուշանիկ, Էլիզ Թաֆթ (Զարմայրին կինը), Ճուկիկ («Կաս») Թաֆթ։

Բարեբախտաբար հայրս, որ իր ծնողներէն հեռու ինկած պտուղ չէր, հեռատեսութիւնը ունեցած էր մեծ հօրս եւ մեծ մօրս երգած «վանեցիական» հին երգերէն ոմանք գրի առնելու՝ գլխաւորաբար Ռիւըր Էճի (Նիւ Ճերզիի) մեր տան մէջ տեղի ունեցած ձայնագրութիւններով, 1953-ին եւ 1958-ին։ 1953-ի ձայնագրութիւնը եղբայրներուս, քրոջս եւ իմ մկրտութեան օրը կատարուած է, եւ մտավախութիւն ունիմ, որ մենք՝ պզտիկներս, խանգարիչ աղմուկ ստեղծած ենք, եւ այս ձայնագրութիւնները չեն կրնար գործածուիլ Յուշամատեանի կողմէ։ Բայց 1958-ի ձայնագրութիւններուն ատեն «պզտիկները քնացուցած էին» (մենք 1947-էն 1958-ի միջեւ ծնած հինգ քոյր-եղբայր ենք) եւ ձայնագրութիւնները ընտանեկան աւելի խաղաղ բոյնի մէջ կատարուած են։ Այս երգերէն շատերը այսօր կը պահպանուին Յուշամատեանի կայքին մէջ։

Այս հին ձայնագրութիւնները մտիկ ընելը ինծի համար հին օրերու յիշողութիւններու գիրկը ճամբորդութիւն մը եղաւ։ Կը յիշեմ ինչպիսի՛ ուրախութեամբ եւ ոգեւորութեամբ կ’երգէին։ Մեծ հօրս քաշած տնական գինին թերեւս իր դերը ունէր, բայց մեծ հայրս մեծ սէր չունէր խմելու հետ, եւ ըմբոշխնելու համար գինիի պէտք չունէր։ Ինքնաբուխ, անմիջական ըլլալը եւ քէֆին մեկնարկը տալը իր արեան մէջ էին։ Եւ իր կինը՝ Շուշանիկ մեծ մամաս, երբ որ կարենար կը միանար ամուսինին՝ խոհանոցէն ճաշասեղան իր անվերջ երթ ու դարձին ընթացքին, իսկ երգեցողութեան մեծ մասը ճաշի սեղանին շուրջ տեղի կ’ունենար։

Հայերէն չեմ խօսիր եւ չեմ հասկնար (մեծ մամաներէս լսած մի քանի առտնին հրահանգներ չհաշուած՝ «ձեռքերդ լուա՛», «անկողին մտի՛ր», եւ այլն). երգերուն մեծ մասին ինչի մասին ըլլալը չէի գիտեր։ Բայց այն անխառն ուրախութիւնը եւ ոգեւորուածութիւնը, որմով կ’երգուէին այս երգերը, անջնջելիօրէն դրոշմուած են մէջս։ Երգողներուն ուրախութիւնը հաղորդուած է այս երգերուն մէջ։

Հայրս ալ կ’երգէր՝ Անդրանիկ «Էնտի» Շահինեանը։ 1940-ականներու եւ 1950-ականներու ընտանեկան քէֆերուն եռանդուն մասնակից էր՝ կամ իր ջութակով միանալով կամ «տումպէկ» զարնելով. այս ձայնագրութիւններուն մէջ իր նուագն ալ կայ։ Մեծ հօրս՝ Վաղարշակին մահէն տարիներ ետք ընկերներս մեր տունը կը հրաւիրէի, և ընտանեկան օճախս «քէֆի կեդրոն» էր՝ մեծաւ մասամբ շնորհիւ ծնողներուս ասպնջականութեան, որոնք ընկերներուս համար խորովածի ճաշկերոյթներ կազմակերպելու միշտ պատրաստ էին։ Մանաւանդ Նիւ Ճերսիի ծովափի մեր տան մէջ։ Ամերիկահայ ընկերներս, որոնց հետ ես 1960-ականներու վերջերուն եւ 1970-ականներու սկիզբները ՀԲԸՄ Նուպար ճամպարի պատասխանատու եղած էի, սովորութիւն ունէին ամեն տարի օգոստոսի վերջին շաբաթը մեր ընտանեկան տունը գալու։ Այս աւանդոյթը շարունակուած է մինչեւ 1970-ականները։ Երեկոն երբ իջնէր, եղբայրս՝ Փոլը, ձեռքը կ’առնէր կիթառը, եւ կը սկսէինք երգելու մեր գիտցած ամերիկեան երգերը։ Եւ ասիկա կը մղէր հայրս սկսելու երգել «վանեցիի» երգերը, որոնցմով հասակ առած էր ինքը։ Ընկերներէս ոչ մէկը երգերը գիտէր, ոչ ալ հայերէն կը խօսէր՝ բացառութեամբ մի քանի նախադասութիւններու, որոնք օդի եւ ջուրի հետ անցած էին իրենց յիշողութեան մէջ իրենց մեծ հայր-մեծ մայրերէն. բայց եռանդով կը ձայնակցէին երբ դիւրին կրկներգ մը ունենար երգը… «Հանիման, ջանիման»-ը, օրինակ… Երբ երգը աւարտուէր պիտի սկսէր քրտերէն երգը, որ ամեն անգամ կը հետեւէր «Հանիման»-ին, եւ երկուքին միջեւ կը հնչէր երկա՜ր «հօօօօօօօօօ» մը, այնքան երկար, մինչեւ շնչահատ դառնայինք, եւ այդ պահին հայրս կը սկսէր երգելու Վանայ քրտերէն երգը, երբեմն ընդմիջելով զայն, որ «առաջնորդէր» մեր «հօօօօօօ»-երը։ Մեր «հօօօօօօօ»-երը մէջ առ մէջ կը համեմէին նաեւ իր երգած այլ երգերը, ամեն անգամ, որ շունչ քաշելու պէտք ունենար հայրիկս։

Կը յուսամ որ Յուշամատեանի մէջ այժմ հնչող այս երգերը, որոնց մեծ մասը մեծ հայրս՝ Վաղարշակ Շահինեանը կ’երգէ, պարզ ու յստակ կերպով կը հաղորդեն երջանկութեան այն ոգին, որմով ան կ’երգէր այս երգերը ու կ’ապրէր զանոնք՝ նոյնիսկ եթէ ձայնագրուած չեն այն զուարթ մթնոլորտին մէջ, որուն մէջ կ’երգուէին առհասարակ։ Ընտանեկան հաւաքոյթներու ատեն իր երգածներուն ձայնագրութիւնները, աւաղ, այս նպատակին չեն կրնար ծառայել՝ պզտիկներուն եւ առհասարակ ներկաներուն ստեղծած խորքային զուարթ աղմուկին պատճառով։

Տեսերիզին մէջ գտնուող երկու լուսանկարներուն հայերէն մակագիրները կը գտնէք հոս։ 

«Էրին վերին» (առաջին տարբերակ)

Երգիչն է Վաղարշակ Շահինեան, որուն կ՚ընկերանայ նաեւ որդին՝ Անդրանիկը։ Տըմպէք (dumbeg, darbuka, dumbelek) նուագողը Անդրանիկն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։

Ման ես գալիս էրին վերին
Կրակն ընկնի սիրտդ ըրի [կրկնել] [2×]
Մօրդ ասա մէկն էլ բերի
Քեզ պէս խորոտ թող շատ ըլնի [կրկ.]

Ման էս գալիս քուչա քուչա
Ծոցիդ նամակները ինչ ա [կրկ.]
Շատ սիրուն էս խելքդ քիչ ա
Ասա տեսնեմ մտքումդ ինչ ա [կրկ.]

Դուն ելեր ես կ՚երթաս պախչէն
Կը չխչխկայ ոտքիդ նալչէն [կրկ.]
Ես վարդ քաղեմ դու ալուչէն
Ես փունջ անեմ դու զարկ մախչէն [կրկ.]

Դու ելեր ես կայներ ես դուռ
Մէջքդ կը նմանի խնչելի բուռ [կրկ.]
Քամին իզարկ շուռ մուռ իտուր
Ինձ արել ես սեւտալի ծուռ [կրկ.]

Ման էս գալիս քուչա քուչա
Ծոցիդ նամակները ինչ ա [կրկ.]
Շատ սիրուն էս խելքդ քիչ ա
Ասա տեսնեմ մտքումդ ինչ ա [կրկ.]

Դու նստեր ես լուացք կ՚անես
Շամամ ծծերդ բաց կ՚անես [կրկ.]
Ինձ տեսնալուդ սուտ լաց կ՚անես
Կ՚այնի սէյրանեմ, սէյրանեմ, սէյրանեմ
ճամալ պոյիդ ես հէյրանեմ, ղուրպանեմ

Բառարան
խորոտգեղեցիկ
քուչափողոց
պախչէպարտէզ
չխչխայձայնհանել
նալչէկօշիկինկրունկինամրացուածպայտ
ալուչէսալորիտեսակմը
մախչէգօտի
սեւտալիծուռխենթիպէսսիրահարուած
շամամփոքրչափիսեխ
սէյրանելպտտիլ, զբօսնիլ
հէյրանեմհիանամ

«Էրին վերին» (երկրորդ տարբերակ)

Այս մէկը «Էրին վերին» երգին մէկ այլ տարբերակն է։ Գլխաւոր երգիչը Վաղարշակ Շահինեանն է։ Ընկերակցողները Անդրանիկն ու Շուշանիկն են։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։

Դուն ելեր ես կ՚երթաս պախչէն
Կը չխչխկայ ոտքիդ նալչէն [կրկ.]
Ես վարդ քաղեմ դու ալուչէն
Ես փունջ անեմ դու զարկ մախչէն [կրկ.]

Դու ելեր ես կայներ ես դուռ
Մէջքդ կը նմանի խնչելի բուռ [կրկ.]
Քամին իզարկ շուռ մուռ իտուր
Ինձ արել ես սեւտալի ծուռ [կրկ.]

Դու նստեր ես լուացք կ՚անես
Շամամ ծծերդ բաց կ՚անես [կրկ.]
Ինձ տեսնալուդ սուտ լաց կ՚անես
Կ՚այնի սէյրանեմ, սէյրանեմ, սէյրանեմ
ճամալ պոյիդ ես սէյրանեմ, սէյրանեմ

 

Սարերի հովին մեռնեմ

Երգիչն է Վաղարշակ Շահինեան։ Կրկներգին կ՚ընկերանայ Անդրանիկ Շահինեան։ Տըմպէք նուագողը Անդրանիկն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։

Սարերի հովին մեռնեմ
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Շէկ եարի պօյին մեռնեմ
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Երեք օրէ չեմ տեսել
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Տեսնողի աչքին մեռնեմ
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Աղջիկ անունդ Մահի
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Ճակատդ բիւր շահի
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Քեզ պէս նազանի աղջիկ
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Ինձ պէս տղին ոնց սազի
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Աղջիկ կ՚այնէ կամըրջին
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Դեղին ոսկին ակընջին
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Գնա՛ ասա՛ զոքանչին
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Աղջիկ թող տայ կտրիճին
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Սարերի հովին մեռնեմ
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Շէկ եարի պօյին մեռնեմ
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Երեք օրէ չեմ տեսել
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Տեսնողի աչքին մեռնեմ
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Սարի (???)
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Մեղր ու շաքար քեզ (?)
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Քեզ պէս նազանի աղջիկ
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Ինձ պէս տղին ոնց սազի
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Սարէն կու գայ ձիաւոր
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան
Մեր տունը չարտախաւոր
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան

Չարտախաւոր իմ եարն է
Նարոյ, նարոյ, նարոյ ջան [Վաղարշակ]
«Ալ ինչքան ուզես կ՚երկարի ասիկա, շատ երկար է»]

Բաոարան
շահի – մետաղեայ դրամ
ակընջ - ականջ
չարտախաւոր – տունին տանիքին շինուած փայտեայ կառոյց մը, ուր տնեցիները ամառները հոն կ՚անցընեն

«Հօօօ քօ ռաքօ» եւ «Օրն էր Ուրբաթ» (առաջին տարբերակ)

Առաջինը քրտերէն երգ մըն է, իսկ երկրորդը՝ հայերէն։ Ինչպէս Արմէն Շահինեան իր յառաջաբանին մէջ կը գրէ, Վաղարշակին, հետագային ալ Անդրանիկին երգացանկին մէջ սոյն քրտերէն երգին անպայմանօրէն կը յաջորդէր «Օրն էր Ուրբաթ»ի այս տարբերակը։
Քրտերէն երգին մասին Վաղարշակ ձայնագրութեան մէջ կ՚ըսէ. «Ասի շուրջ պարի համար հաւաքուած պզտիկ կրուփ մը, իրարու թեւ-թեւի կը պարեն»։
Այս երգին մասին Ուղուր Ատսըզ  Յուշամատեանին կը գրէ, որ անիկա կը պատկանի պէրիթէ կոչուող երգային ժանրիմ. երգ-զրոյց մըն է երկու խումբերու միջեւ։ Երգը յատուկ է Կոյան ցեղախումբի քիւրտերուն, որոնք իրենց առանձին բարբառը ունին։ Շնորհակալութիւն կը յայտնենք Ուղուր Ատսըզին այս երգը քրտերէն արտագրելուն համար։
Գալով հայերէն երգին, անիկա Վաղարշակին երգացանկին մէջ ամէնէն շատ կրկնուողներէն է։ «Օրն էր Ուրբաթ»ը կատակ-երգ մըն է, որ Շահինեան ընտանիքին մէջ յաճախ խումբով կ՚երգուի։ Ունի երգի բառերու եւ եղանակի իր տարբերակները։
Երկու երգերը կ՚երգէ Վաղարշակ Շահինեան։ Տըմպէք նուագողը Անդրանիկ Շահինեանն է, որ ատեն-ատեն կը մասնակցի նաեւ երգերուն։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։

Հօօօ քօ ռաքօ, թալլա ռաքօ թալլաստիքօ թիրսէնէքօ
Փօզէ մին փօզ պի չի փօզ պի եէք
Եքէմին եէք նաւ պօթան
Տիւէմին տու Ճիզիր Պէկան
Սէյէմին սէ փայիզան
Տօմմեր վաթօօօ տօմմեր վաթօօօ

Հօօօ քօ ռաքօ, թալլա ռաքօ թալլաստիքօ թիրսէնէքօ
Փօզէ մին փօզ պի չի փօզ պի եէք
Եքէմին եէք նաւ պօթան
Տիւէմին տու Ճիզիր Պէկան
Սէյէմին սէ փայիզան
Չարեմին չար բարեքան
Տօմմեր վաթօօօ տօմմեր վաթօօօ

Հօօօ քօ ռաքօ, թալլա ռաքօ թալլաստիքօ թիրսէնէքօ
Փէնճէմին փէնճ նաւ պօթան
Չարեմին չար բարեքան
Սէյէմին սէ փայիզան
Տօմմեր կարթօօօ տօմմեր կարթօօօ

Հօօօ քօ ռաքօ, թալլա ռաքօ թալլաստիքօ թիրսէնէքօ
Փէնճէմին պէժնա պօթան
Շաշամին շաշէ թէմամ
Հէֆթէմին հէֆթէ հէֆթան
Տօմմեր վաթօօօ տօմմեր վաթօօօ

 

«Օրն էր Ուրբաթ» (առաջին տարբերակ)

(…) ըսաւ խաղ մ՚էլ ունեմ
Խանիման ջան ի ման [կրկնել ամէն տողէ վերջ]
Խաղ խանողին խերն անիծեմ
Օրն էր ուրբաթ աղօթըրուին
Ասինք էրթանք Վանից էգին
Ուտենք խմենք խետ մեր քէֆին
Խանիման ջան ի ման
Մեր խուրուղուն տփենք գետին
Ուտենք խմենք խետ մեր քէֆին
Մեր Աւագեան Տիգրան աղէն
Էստեղ թռաւ էնտեղ թռաւ
Արապաճի Գեւոն գնտաւ
-Բարի լիւս քէ Գէորգ ախպեր
-Աստծու բարին Տիգրան աղա
-Քո արապէն կու տաս քիրա
Թոզ արապէն, ես քէ ծառայ
Արապէ մ՚ունիմ խըրեղէն կառք
Ձիանք ունիմ թեւաւոր խաւք
Մեզ կը տանես չուր Կարմըրւոր
Թոզ Կարմըրւոր Վերին Վարագ
Պարուշեցինք քառսուն ղուրուշ
Փէշին փարա քսան ղուրուշ
Թէ գնա ասա թող հազրուեն
Չուր մշակներ ձիանք ջրեն
Ձիանք ջրեց արապէն լցրեց
Պիղնի փողին ճանբախ բռնեց
Կիյներն բերին բերքն ու բարին
Արախ, գինին խետ ուլ մազին
Ուլն էլ առին խետ իրենց կշտին
Էլան նստան մէջ արապին
Եալլա ըսին, արապէն քաշին
Գացին խասան Աւօյի դար
Դիմացն եկաւ պստիկ խանտալ
Կոտրաց գնաց արապի թէքէր
Բամպկի թելով պատրուսեցին
Շալլի թելով կապկապեցին
Եալլա ըսինք արապէն քաշին
-Տէ էլէք էճէք որ ես քշեմ
Յուշիկ քելէք որ ես հասնեմ
Քարեր ժողվէք ճամբի վերվէն
Չի պէյպէյվի իմ արապէն
Խալ խլուսաւ խալ մէլ ունիմ
Խալ խանոլին խերն անիծեմ

Բառարան
խաղ - երգ
խաղ խանողին – երգ երգողին
աղօթըրուին – լուսաբացին
Վանից Էգին – Վանի այգին
խետ – հետ
խուրուղու – խորոված գառ կամ ոչխար
գնտաւ – գտաւ
արապէ – կառք
քիրա – վարձու
թոզ – ոչ միայն
խըրեղէն – հրեղէն
խաւք – հաւեր, թռչուններ
չուր - մինչեւ
պարուշեցինք – համաձայնեցանք
փէշին փարա - կանխավճար
հազրուեն – պատրաստուին
Պիղնի փողի – Պիղնի փողոց
ճանբախ – ճամբայ
կիյներ – կիներ
մազին – մեզզէն
դար – բլուր
խանտալ – փոս
թէքէր – անիւ
պատրուսեցին – կապեցին
էճէք – իջէք
պէյպէյուի – քանդուի
խալ – երգ
խլուսաւ – վերջացաւ

«Օրն էր Ուրբաթ» (երկրորդ տարբերակ)

Այս երգը ունի այլ տարբերակ մը, որ 1954-ին լոյս տեսած է Ֆրէզնոյի «Արծուի Վասպուրական» պարբերաթերթին մէջ (Յունուար-Փետրուար 1954, Գ. Տարի, թիւ 4)։ Երգը յուշագրած է Մ.Տ. Մարկոսեան։ Այս պարբերաթերթին բաժանորդ էին Վաղարշակ եւ Շուշանիկ Շահինեանը։ Զայն կը ներկայացնենք իր ամբողջութեամբ։

Ուրբաթ առտու մութ ու լիւսուն
Խան Ամիր, ջան Ամիր [կրկնել ամէն տողէ վերջ]
Կըռկէ Տիգրան ափալ թափալ
Չուր Խաչ փօղան մէլար գնաց
Էստէխ ինկաւ, էնտէխ ինկաւ
Արաբաճի Գեւօն գնտաւ։
-Պարի լիւս քէ Գեւորգ աղա։
-Ասծու բարին Տիգրան աղա։
-Քո արապէն կու տա՞ս քըրա։
-Թոզ զ՚արապէն ես քէ ծառայ։
Արապէ մ՚ունեմ խըրեղէն կառք,
Ձիանք մ՚ունեմ թեւաւոր խաւք։
Պազար առին քառսուն քուրուշ,
Խաթրի համար քսան քուրուշ։
-Թէ, գնա ասա թող հազրուին
Չուր մշակներ ձիանք ջրեն։
Կիյտերն առին բերքն ու բարին
Էկան լկցան մէջ արապին
Ձիանց զօրեց, արապէն քաշեց
Կարմըրւորա ճանբախ բռնեց
Էհանք խասանք Ուրբաթ առուն,
Արինք չարինք տիւս խանեցինք,
Բամբկէ թելով պատրուսեցինք։
-Էլէք էճէք որ ես քշեմ
Չուր էսա դիք սարերն ընցնեմ
Էկանք խասանք Փէօրօզա քար
Մէկ ձին ինկաւ էլ վեր չելաւ
Էն ձիու տեղ Գէւօն լծուաւ
Տքտքալէն քիչ մը տարաւ
Նէֆէս կտրաւ էլ չկրցաւ
-Ախ տնաւէր Գէորգ աղա
Քօ կօտն ուտի խրեղէն կառք
Էդ քո ձիանք թեւաւոր խաւք
Մի խաղք արիր ու խայտառակ
Դիւռ դրկցին ծաղր ու ծանակ
Խաթուններն առին բերքն ու բարին
Զմէն բառցան Տիգրան աղին
Չուր կէսօրին ջէօրով խասան
Իրենց խօր մօր խարսնիս տեսան

Բառարան
չուր – մինչեւ
փօղան - փողոց
գնտաւ – գտաւ
քըրա – վարձու
թոզ – ոչ միայն
խըրեղէն – հրեղէն
հազրուին – պատրաստուին
լկցան – լեցուցին
խասանք – հասանք
նէֆէս կտրաւ – շունչը կտրուեցաւ
քօ կօտն ուտի – հայհոյանք
խաղք արիր – խաբեցիր

«Օրն էր Ուրբաթ» (արտասանութիւն)

Հոս Վաղարշակ Շահինեան պարզապէս կ՚արտասանէ «Օրն էր Ուրբաթ» երգը։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։

«Օրն էր Ուրբաթ» (երրորդ տարբերակ)

Հոս լսուողը «Օրն էր Ուրբաթ»ին եղանակային այլ տարբերակն է։ Կ՚երգեն խումբով։ Վաղարշակ արդէն մահացած է։ Ձայնագրութեան վայրը շատ հաւանաբար Երեւան է, Գաբրիէլ Խանոյեանի տան մէջ, 1978-ին, երբ Վաղարշակի հարազատները եկած են Հայաստան հանգուցեալին աճիւնները հողին յանձնելու Սարդարապատի յուշարձանին քով կառուցուած յատուկ գերեզմանի մը մէջ։ Առաջին լսուող ձայնը Միսաքեանն է (առաջին անունը անյայտ), ապա երգին կը միանան Շուշանիկ Շահինեանը, Անդրանիկ Շահինեանը, եւ Տիգրանուհին (Վաղարշակին քոյրը)։ Տիգրանուհին կ՚ապրէր Սոչի (Սեւ Ծովու ափին)։ Յայտնապէս, ան յատուկ եկած էր Երեւան ընտանեկան այս հաւաքին մասնակից ըլլալու համար։

«Ելէք տեսէք վովն ա կերել»

Երգիչ՝ Վաղարշակ Շահինեան։ Ընկերակցողը եւ տըմպէք նուագողը Անդրանիկ Շահինեանն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։
[Վաղարշակ] «Աս երգը շատ հին երգ է, կ՚ըսէին եւ կը պարէին խմբովին Վանի մէջ։ Կ՚ըսէին եւ կը ցատկէին։ Շատ երեխայ էինք, հարսանիքի մը գացեր էի, աս երգը կ՚երգէին եւ կը ցատկէին երիտասարդները։ Այդ ատենուանից միտքս մնացեր է։ Շատ երկար, կ՚ըսեն եւ կը պարեն»։

Ելէք տեսէք վովն ա կերել մեր ուռ
էծն է կերել մեր ուռ
Էծն էր ուռուն, ուռն էր թփան,
Թուփն էր իգին իգն Վարագայ
Տաքն ա կիւ գայ
Ինչ որ ասես վրես կը գայ
Խալալեր, ճալալեր,
ինչ բարի տարիք մեր եկաւ
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր

Ելէք տեսէք վովն ա կերել մեր էծ
Շունն ա կերել մեր էծ
Շունն էր էծին, էծն էր ուռուն, ուռն էր թփան,
Թուփն էր իգին իգն Վարագայ
Տաքն ա կիւ գայ
Ինչ որ ասես վրես կը գայ
Խալալեր, ճալալեր,
ինչ բարի տարիք մեր եկաւ
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր

էլէք տեսէք վովն ա կերել մեր շուն
Գայլն ա կերել մեր շուն
Գայլն էր ը շան, շունն էր էծուն, էծն էր ուռուն, ուռն էր թփան,
Թուփն էր իգին իգն Վարագայ
Տաքն ա կիւ գայ
Ինչ որ ասես վրես կը գայ
Խալալեր, ճալալեր,
ինչ բարի տարիք մեր եկաւ
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր

էլէք տեսէք վովն ա կերել մեր գայլ
Արջն ա կերել մեր գայլ
Արջն է գայլին, գայլն էր ը շան, շունն էր էծուն, էծն էր ուռուն, ուռն էր թփան,
Թուփն էր իգին իգն Վարագայ
Տաքն ա կիւ գայ
Ինչ որ ասես վրես կը գայ
Խալալեր, ճալալեր,
ինչ բարի տարիք մեր եկաւ
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր

էլէք տեսէք վովն ա կերել մեր արջ
Խոզն ա կերել մեր արջ
Խոզն ա արջին, արջն է գայլին, գայլն էր ը շան, շունն էր էծուն, էծն էր ուռուն, ուռն էր թփան,
Թուփն էր իգին իգն Վարագայ
Տաքն ա կիւ գայ
Ինչ որ ասես վրես կը գայ
Խալալեր, ճալալեր,
ինչ բարի տարիք մեր եկաւ
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր

էլէք տեսէք վովն ա կերել մեր խոզ
Թուանքն ա կերել մեր խոզ
Թուանքն ա խոզին, խոզն ա արջուն, արջն էր գայլին, գայլն էր ը շան, շունն էր էծուն, էծն էր ուռուն, ուռն էր թփան,
Թուփն էր իգին իգն Վարագայ
Տակն ա կիւ գայ
Ինչ որ ասես վրես կը գայ
Խալալեր, ճալալեր,
ինչ բարի տարիք մեր եկաւ
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր

էլէք տեսէք վովն ա կերել մեր թուանք
Ժանքն ա կերել մեր թուանք
Ժանքն ա թուանքին, թուանքն ա խոզին, խոզն ա արջին, արջն էր գայլին, գայլն էր ը շան, շունն էր էծուն, էծն էր ուռուն, ուռն էր թփան,
Թուփն էր իգին իգն Վարագայ
Տակն ա կիւ գայ
Ինչ որ ասես վրես կը գայ
Խալալեր, ճալալեր,
ինչ բարի տարիք մեր եկաւ
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր
Կէօվեր մեր, կէօվեր ձեր

Բառարան
վովն ա – ով է
ուռ - պտուղ տուող ծառի կամ թուփի ճիւղ
Էծ – այծ
Էծն էր ուռուն – այծը ուռին
իգին – այգիին
կիւ գայ – կու գայ
թուանք - հրացան

Վանի բերդը։ Լուսանկարը մաս կը կազմէ Շահինեան ընտանիքի հաւաքածոյին։
Վարագայ վանքը, 1907-ին։ Լուսանկարը մաս կը կազմէ Շահինեան ընտանիքի հաւաքածոյին։

«Լալուխան»

Երգիչ՝ Վաղարշակ Շահինեան։ Ընկերակցողներ՝ Անդրանիկ Շահինեան եւ Շուշանիկ Շահինեան։ Տըմպէք նուագողը Անդրանիկն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։

Բոպիկ մի քելէ Լալուխան,
Փուշ կ՚էլնի տօտիկ Լալուխան,
Արծըթէ կոտիկ Լալուխան,
Տիւնն էր սօրօտիկ Լալուխան

Էրթանք պզտիկ գեղ Լալուխան
Ժողվենք թուփ մը եղ Լալուխան
Անենք ձուածեղ Լալուխան
Մեր բերնին (…) Լալուխան

Էրթանք Էրէրին Լալուխան
Ոչխար վեր բերին Լալուխան
Կթենք թուխ մաքին Լալուխան
Լեցնենք սիւրահին Լալուխան

Ըրխկենք եարին Լալուխան
Իմ եար խռով էր Լալուխան
Ոչխար (…) Լալուխան

Էրթանք պզտիկ գեղ Լալուխան
Ժողվենք թուփ մը եղ Լալուխան
Անենք ձուածեղ Լալուխան
Մեր բերնին (…) Լալուխան

Բառարան
կոտիկ – բարակ շրջականաձեւ զարդարանք, որ կիները իրենց գլխուն կը դնեն
տիւն - տուն
Էրէրին – գիւղի մը անունը
մաքի – էգ ոչխար
սիւրահ – սափոր
ըրխկենք – ուրախացնենք (՞)

«Վավէլէր Զուլօն»

Երգիչ՝ Վաղարշակ Շահինեան։ Ընկերակցողը եւ տըմպէք նուագողը Անդրանիկ Շահինեանն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։

Վավէլէր Զուլօն վավէլէր, թօյ
Քո տարողի տունն աւիրեր [կրկ.]

Մեր տանն իտեւ արտ կորենկան
Ձեր տան իտեւ արտ կորինկան

Ձիանք մէջը կը խրխնչան
Խապար տարէք տէգէրկնկան

Թող ձեռք զարնի վեր ու ծնկան
Պատռտուի ձեռաց մրջան

Համէն մրջան տանձ պատնջան
Վավէլէր Զուլօն վավէլէր

Վավէլէր Զուլօն վավէլէր, թօյ
Քո տարողի տունն աւիրեր

Մեր տան իտեւ ծառ կայ պնտուկ
Ձեր տան իտեւ ծառ կայ պնտուկ

Առնեմ Զուլօն մտնեմ սնտուկ
Վավէլէր Զուլօն վավէլէր

Վավէլէր Զուլօն վավէլէր, թօյ
Քո տարողի տունն աւիրեր

Մեր տան իտեւ արտ լըհանա
Ձեր տան իտեւ արտ լըհանա

Եկէք անենք կօ մահանա
Պալքի Զուլօն գայ դուռ բանայ

Վավէլէր Զուլօն վավէլէր
Քո տարողի տունն աւիրեր

Վավէլէր Զուլօն վավէլէր, թօյ
Քո տարողի տունն աւիրեր

Բառարան
վավէլէր – արտայայտութիւն մը
Զուլօ – աղջկայ անուն
կորենկան – կորեկի
տէգէրկնկան -  տագրին կնոջ
մրջան – ապարանջան
պատնջան – սմբուկ
իտեւ - ետեւ
պնտուկ – կաղին
լըհանա – լահանա, կաղամբ
մահանա – կեղծ պատճառ, առիթ

«Մաքրուհի ջան»

Երգողը Վաղարշակ Շահինեանն է։ Ընկերակցողը եւ տըմպէք նուագողը Անդրանիկ Շահինեանն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։

Ելանք տանիք թոփ քէլիցինք
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի

Կարմիր խնձոր գլորեցինք
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Մաքրօն տուն չէր, նստանք լացինք
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Քարվանն էկաւ զնգզնգալէն
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի

Մէջ քարվնին ջորի մը կեր
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Վերին ջորուն սնտուկ մը կեր
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի

Մէջ էն սընտկին չայմաճա կեր
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Մէջ չայմաճին շուշփէ մը կեր
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Մէջ էն շուշփին շուշփէ մը կեր
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Մէջ էն շուշփին աղջիկ մը կեր
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Աղջիկ, աղջիկ անունդ ինչ ի
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Խորած-խեղդուած, դաւիդ ինչ ի
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Իմ խեր լսի քեզ կը սպաննի
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Առուն թաղէ թաղ կը ցրուի
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Խաղ խլսաւ խաղ մ՚էլ ունիմ
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Խաղ խանողի խէրն անիծեմ
Մաքրուհի ջան, Մաքրուհի [կրկ.]

Բառարան
թոփ քէլիցինք - հաւաքուեցանք
քարվան – կարաւան
կեր – կար չայմաճա – փոքր արկղ
շուշփէ – սաւան
խորած-խեղդուած – սիրահարուած
դաւի – հարց, կռիւ, վէճ
խեր – հայր

Թրքերէն երգ

Կ՚ենթադրուի որ երգիչը Վաղարշակ Շահինեանն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։ Շնորհակալութիւն կը յայտնենք Տէնիզ Թ. Քիլինճօղլուին, Սամիյէ Տէմիրին եւ Զէյնէլ Տէմիրին, որոնք սոյն երգը այս էջին համար արտագրեցին։

O çini mavi çini
Öpüm [Öpeyim] ağzın içini [2x]
Cellat boynumu vursa
Söylemem birisini [2x]

Bahçalarda arik [erik] var
Kız dilinde (?) delik var [2x]
O delikten bana ver
Sana bir çift lira var [2x]

Adana’da tantane (?) töktürmüş [döktürmüş] birer tane [2x]
Arayıp da bulmazsam
Senin gibi bir tane [2x]
Oy gülü saramadım
Ben murad alamadım [2x]
Kara kuş yuva yapmış
Kuş kadar olamadım [2x]

 

«Պէտիրխան պէյ» (թրքերէն երգ)

Երգիչ՝ Վաղարշակ Շահինեան։ Տըմպէք նուագողը Անդրանիկ Շահինեանն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։ Շնորհակալութիւն կը յայտնենք Ուղուր Ատսըզին, Սամիյէ Տէմիրին եւ Զէյնէլ Տէմիրին, որոնք սոյն երգը այս էջին համար արտագրեցին։
Երգին դերակատարները Պէտիրխան պէյը, Օսման փաշան եւ Խան Մահմուտն են։ Պէտիրխան պէյը Պօթանի շրջանի քիւրտ էմիրն էր, որ մինչեւ 19-րդ դարու կէսը Օսմանեան կայսրութեան մաս կազմող այս տարածքին մէջ իշխանապետութեան մը գլուխն էր։ Խան Մահմուտը Պէտիրխան պէյի գլխաւոր դաշնակիցներէն էր։ 19-րդ դարու կէսերուն օսմանեան պետութիւնը Օսման փաշայի գլխաւորութեամբ բանակ կը ղրկէ Պէտիրխանին դէմ՝ զայն հպատակացնելու եւ անոր հաստատած ինքնավարութիւնը վերացնելու համար։ Երգը կը ներկայացնէ այն պահը, երբ Օսման փաշա իր բանակով հասած է անձնատուր եղած Պէտիրխան պէյը ձերբակալելու։

Bedirhan Bey dedi hey kapı kapı
Sonra seni çağırtırırım way lı mın babo
Çok dara düşsem Han Mahmut  imdada gelir
O da bu yerlerin bir kehremanî
Ram di ray ray ram di ray ray r ara ri rayy
Ram di ray ray ram di ray ray r ara ri rayy

Amaneeyyyy Osman Paşa dedi hey şaşkın ahmak
Dört yanınî keserim yoktur kaçamak
Devletten emr olunmuş
Seniii seniii seniii buyurttururum şehir istanbulîi
Ram di ray ray ram di ray ray r ara ri rayy
Ram di ray ray ram di ray ray r ara ri rayy

Amaneeyyy Bedirhan bey dedi
Galibe şaşkın ne cesaret ile bu dağları aştın
Ancak geldin kendin tuzağa düştün
Her ne hal olsa koyu vermem yakaniiii
Rin na na ninay Rin na na ninay
Rin na na ninay Rin na na ninay

Amaneeyyy Osman Paşa dedi
Toptoplari kurun hazır cem olun alesta durun
Marş ettiğince zurnayı vurun
Varsın çalınsın Alî- Osmanî
Rin na na ninay Rin na na ninay
Rin na na ninay Rin na na ninay

 

«Անէծք»

Զուգերգ՝ Շուշանիկի եւ Վաղարշակի կատարողութեամբ։ Այս երգին բառերը եւ երաժշտութիւնը կը պատկանին Աշուղ Փիլօյի (Գասպարեան), որ ծնած էր Երեւան, 1893-ին, կը մահանայ 1932-ին։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։

Կէս-գիշերին ես ու եարս միասին
Նստած էինք ու մեզ կ՚իշխէր պարզ լուսին,
Խօսում էինք մեր լաւ ու վատ օրերից
Եւ մերթ առ մերթ համբոյր առնում իրարից։ [կրկ.]

Բայց թէ ինչու եարս էր տխուր այս գիշեր,
Մղկտում էր ու յիշում էր վառ յուշեր,
Լաց էր լինում, արցունք թափում դառնագին,
ճմլւում ու անհանգիստ էր իր հոգին։ [կրկ.]

Յանկարծ եարս արտասուալի աչքերով
Ինձ պինդ գրկեց, օծեց դէմքս համբոյրով,
Ասաց. «Գնա այսուհետ ինձ մի՛ յիշի,
Քեզնից հանում, ինձ տալիս են ուրիշի»։ [կրկ.]

Ես դողացի ողջ մարմնովս ոնց տերեւ,
Եւ աչքերս բարձրացնելով դէպ վերև,
Ասի. «Գնա, ում որ կ՚ուզես, ում կ՚առնես,
Քո կեանքումդ լաւ օրերը չտեսնես»։ [կրկ.]

Անիծեցի ես իմ եարին վշտացած,
Որ չեմ տեսնի լաւ օրերս անցկացած,
Օդն ու ջուրը թող թոյն դառնան, ճամբէն՝ փուշ,
Երկինք, գետին անէծք կարդան, կանչեն «վո՛ւշ»․․․ [կրկ.]

Քալած ճամբէդ թող չորանայ, քար դառնայ,
Ագռաւները աչքեր հանեն, կուրանան,
Օդին թոյնը թող նա ուտէ (…)
Որ բաժանեց երկու սրտով սիրածին [կրկ.]

«Չեմ ը չեմ»

Սկիզբի երգողը Անդրանիկ Շահինեանն է։ Վաղարշակ Շահինեանը եւ Տիգրանուհին (Վաղարշակին քոյրը) կը միանան երգին։ Ձայնագրուած է Երեւանի մէջ 1963-ին, Գաբրիէլ Խանոյեանի տան մէջ ընտանեկան հաւաքի մը ընթացքին։ Այս երգը իր բառերով եւ նօթաներով լոյս տեսած է Միհրան Թումաճանի գործին մէջ («Հայրենի երգ ու բան», 4-րդ հատոր, Երեւան, 2005)։ Այս հատորին մէջ կը գտնենք նաեւ Վանէն այլ երգեր, զորս Միհրան Թումաճան քաղած է ուղղակի Վաղարշակէն եւ Շուշանիկէն։ 

(աղջիկ)
Չեմ ը չեմ, չեմ, չեմ ը չեմ, չեմ կանայ խաղայ
Սաքոյիս ծանրութենէն չեմ կանայ խաղայ

(տղայ)
Սաքոն ել խան դիր տհան, ել կ՚այնի խաղայ
Սաքոն ել խան դիր տհան, ել կ՚այնի խաղայ

(աղջիկ)
Չեմ ը չեմ, չեմ, չեմ ը չեմ, չեմ կանայ խաղայ
Շապիկիս ծանրութենէն չեմ կանայ խաղայ

(տղայ)
Շապիկ ել խան դիր տհան, ել կ՚այնի խաղայ
Շապիկ ել խան դիր տհան, ել կ՚այնի խաղայ

(աղջիկ)
Չեմ ը չեմ, չեմ, չեմ ը չեմ, չեմ կանայ խաղայ
Փանթոլիս ծանրութենէն չեմ կանայ խաղայ

(տղայ)
Փանթօլ ել խան դիր տհան, ել կ՚այնի խաղայ
Փանթօլ ել խան դիր տհան, ել կ՚այնի խաղայ

(աղջիկ)
Չեմ ը չեմ, չեմ, չեմ ը չեմ, չեմ կանայ խաղայ
Վարտիքիս ծանրութենէն չեմ կանայ խաղայ (ծիծաղ)
[Վաղարշակ] Հապա ատոր ամբողջ շարունակութիւնը այդ է։ Շապիկ կ՚ըսէ…
[Անդրանիկ] Բայց վարտիքէն առաջ գուլպայ կայ, կօշիկ կայ…
[Վաղարշակ] Այո՛, ուզեցի վերջ տալ։ Ամէնէն վերջ վարտիք կ՚ըսէ…

Բառարան
կանայ – կրնար
խաղայ - պարել
սաքօ - վերարկու
մի քելէ – մի քալէ
ել խան դիր տհան – հանէ եւ հոն դիր
փանթոլ – հողաթափ, մուճակ

«Խարմիրն նստեր էր աթոռին»

Երգիչ՝ Վաղարշակ Շահինեան։ Շուշանիկ Շահինեան կ՚ընկերակցի երգին վերջաւորութեան։ Տըմպէք նուագողը Անդրանիկ Շահինեանն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։

Օրն էր Ուրբաթ լոյս կիրակին
Բաժկին պայսաւ պատարագին

Էլաւ տըխվան քաղըք գնաց
Երեք հատ քիւրտ եկաւ դիմաց

Մէկ ասաց զարնենք թիւլցուցենք
Մէկ ասաց զարնենք կէօրցուցենք

Ո՛չ թիւլցուցենք, ո՛չ կէօրցուցենք
Տաճկեցուցենք, անենք մոլլա

Տանինք ճամին թող գիրք կարդայ
Խալխըլ ասաւ խալ մ՛էլ ունեմ
Խալխանողին խերն եմ (…)

Խարմիրն նստեր էր աթոռին
Ձեռքը կը սիրէր մօրուսին
Շիւքիւր կու տայ իշու մսին (կրկ.)
Փէշ քաշեցին թորվան բերին
Քաշին (…) մաղարա
Քրփօն զանի քրփօն խաղա
Ոտքերն առին սուրն ու կերան
Գլուխն առին փաչա կերան

Խարմիրն նստեր էր աթոռին
Ձեռքը կը սիրէր մօրուսին
Շիւքիւր կու տայ իշու մսին (կրկ.)

Բառարան
պայսաւ – պակսեցաւ
քաղըք – քաղաք
կէօրցուցենք – կուրցնենք
տաճկեցուցենք – իսլամացնենք
աննենք մոլլա – մոլլայի վերածենք
շիւքիւր – փառք
մաղարա - քարայր

«Թագւոր ինչ բերեմ քո նման»

Հարսանեկան երգ է, որ ուղղուած է փեսային, այդ օրուան թագաւորին։
Երգիչներն են Տիգրանուհին եւ անյայտ մարդ մը։ Տիգրանուհին Վաղարշակին քոյրն էր, որ կ՚ապրէր Սոչիի մէջ, Սեւ Ծովու ափին։ Ան յատուկ եկած էր Երեւան ընտանեկան այս հաւաքին մասնակից ըլլալու համար։ Ձայնագրութեան վայրը Երեւանն է, Գաբրիէլ Խանոյեանի տան մէջ, 1978-ին, երբ Վաղարշակի հարազատները եկած են Հայաստան հանգուցեալին աճիւնները հողին յանձնելու Սարդարապատի յուշարձանին քով կառուցուած յատուկ գերեզմանի մը մէջ։

Թագւոր ի՞նչ բերեմ քո նման
Քո կանաչ արեւու նման
Էլ կանաֆիլ (՞) որ կը բացուէր
Բացուէր քո արեւ, թագաւոր

Թագւոր ի՞նչ բերեմ քո նման
Քո կանաչ արեւու նման
(…) որ կը բացուէր
Բացուէր քո արեւ, թագաւոր

Թագւոր ի՞նչ բերեմ քո նման
Քո կանաչ արեւու նման
Էլ մանուշակ որ կը բացուէր
Բացուէր քո արեւ, թագաւոր

(…) շալակ կանգնել եմ
Կանաչ ու կարմիր կապել էս
Աստուած պահի քեզ պարզերես
Բարով թագուհիդ վայելես

Բառարան
կանաֆիլ - մեխակ

“Dolama geymişem“ (թրքերէն երգ)

Թրքերէն երգ։ Երգիչ՝ Վաղարշակ Շահինեան։ Տըմպէք նուագողը Անդրանիկ Շահինեանն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։ Շնորհակալութիւն կը յայտնենք Տէնիզ Թ. Քիլինճօղլուին, Սամիյէ Տէմիրին եւ Զէյնէլ Տէմիրին, որոնք սոյն երգը այս էջին համար արտագրեցին։

Amaney…
Dolama geymişem al yeşil [2x]
Sarhoşum dilim dolaşır [2x]

Amaney…
At kolun boynundan aşır [2x]
Sensin Lalo Lalo can Lalo
Şirin …  (?) ceylano (?) can Lalo

Amaney…
Dolama geymişem duz (?) gibi
Erittin beni buz gibi
Erittin beni duz [tuz?] gibi

Amaney…
Ben seni sevdim kız (?) gibi
Sensin Lalo Lalo can Lalo
Şirin …  (?) ceylano can Lalo

Amaney…
Almayı [elmayı]  koydum harala
Korkarım yani [yanı] karala [karara]

Amaney…
Vurgunam bir çüt [çift] marala
Sensin Lalo Lalo can Lalo
Şirin …  (?) ceylano can Lalo

Amaney…
Dolama geymişem mandali
Merdin (?) gapusi [kapısı] sandali (?)
Üç gece burda kalmalı

Sensin Lalo Lalo can Lalo
Şirin …  (?) ceylano can Lalo

 

“Bayburt’un ince yolunda" (Թրքերէն երգ)

Պայպուրթ/Բաբերդ քաղաքին մասին թրքերէն երգ։ Երգիչ՝ Վաղարշակ Շահինեան։ Տըմպէք նուագողը Անդրանիկ Շահինեանն է։ Ձայնագրուած է 1958-ին, Ռիվըր Էճի (Նիւ Ճըրսի), Անդրանիկի եւ Ալիսի (ծնեալ Զէմանեան) տան մէջ։ Շնորհակալութիւն կը յայտնենք Տէնիզ Թ. Քիլինճօղլուին, Սամիյէ Տէմիրին եւ Զէյնէլ Տէմիրին, որոնք սոյն երգը այս էջին համար արտագրեցին։

Bayburt’un ince yolunda yolunda
(Bir vişne buldum dalında) [2x]
Fişne kaldı hayalımda anımda

Bayburt Kalası’nda fesi mi kaldı [2x]
Bu fesidir süslü yapar adamı
Adamı ay adamı dost adamı [2x]
Ergen kızlar alsın bizim [benim] kadami

Bayburt Kalası’nda püskülüm kaldı [2x]
O püsküldür süslü yapar adamı [2x]
Adamı ay adamı dost adamı [2x]

Ergen kızlar alsın bizim [benim] kadami
Bayburt’un ince yolunda yolunda
Bir (elma) kaldı dalında [2x]
Alma kaldı hayalımda anımda

 

1. Վան, 1914-ի շուրջ։ Ձախէն աջ, նստած՝ Գէորգ Շահինեանին կինը (անունը անյայտ, կը մահանայ Առաջին համաշխարհային պատերազմին ընթացքին Վանէն Կովկաս գաղթին ժամանակ), ոտքի, առջեւի շարք՝ Անդրանիկ/Անդրէաս (կը մահանայ Պաքուի մէջ 1918-ի շուրջ), ոտքի, ետեւի շարք՝ Տիգրանուհի, նստած՝ Գէորգ, ոտքի՝ Սիրուն (հետագային Մանկըրեան)։ Ընտանիքին իսկական մականունը եղած է Գէորգեան։ Պատերազմի եւ գաղթի պայմաններուն մէջ ընտանիքը կ՚որդեգրէ Շահինեան մականունը։ Անդրանիկ, Տիգրանուհի եւ Սիրուն զաւակներն են Գէորգ Շահինեանի։ Պատկերէն կը բացակայի Գէորգի միւս որդին՝ Վաղարշակը։
2. Վաղարշակ Շահինեան, Շուշանիկ Շահինեան եւ իրենց որդին՝ Անդրանիկ/Էնտին, 1920-ի շուրջ, հաւանաբար Պոլիս, նախքան Վաղարշակին ճամբորդութիւնը դէպի Միացեալ Նահանգներ։ Աւելի ուշ ընտանիքն ալ պիտի միանար իրեն։
3. Ձախէն աջ՝ Վաղարշակ Շահինեան, Վաղարշակին որդին՝ Անդրանիկ Շահինեան, Վաղարշակին հայրը՝ Գէորգ Շահինեան։ Լուսանկարուած է հաւանաբար 1933-ին, Պրոնքսի մէջ (Նիւ Եորք)։

Հայկական հաւաքոյթ մը, Սիրաքուսի մէջ, Նիւ Եորք, 1922։ Ճիշդ կեդրոնը, սեւ պեխով եւ փողկապով, գիրկն ալ երեխայ մը՝ Վաղարշակ Շահինեանն է։ Գիրկի երեխան շատ հաւանաբար Արփինն է։ Վաղարշակին ճիշդ առջեւը նստած փոքր տղան Անդրանիկ/Էնտին է։ Շուշանիկ նստած է Վաղարշակի ձախին։ Շուշանիկի գիրկի երեխան Արշալոյսն է, որ նոյն տարին ալ կը մահանայ։ Շուշանիկին ետեւ, քիչ մը դէպի ձախ նստած մարդը հայրն է՝ Կարապետ Թոհաֆթճեանը։ Վաղարշակին ետեւի անձը Կարապետի երկրորդ կինն է՝ Իսկուհին։ Անոր աջինը շատ հաւանաբար իր դուստրն է՝ Շուշանիկ Կոզիկեանը։
1924-ի շուրջ, Սիրաքուս, Նիւ Եորք։ Ձախէն աջ՝ Շուշանիկ (յղի է Վիրճինիայով), Արփին, Ճորճ, Անդրանիկ եւ Վաղարշակ։
Լուսանկարին թուականը հաւանաբար 1946 է, Պրոնքսի մէջ (Նիւ Եորք)՝ Վաղարշակի եւ Շուշանիկի տան մէջ։ 1.Բաբգէն Մելքոնեան, 2.Տայեան Արապեան, 3.Վիրճինիա Շահինեան Մելքոնեան, 4.Շաքէ Շահինեան, 5.Շուշանիկ Շահինեան, 6.Ճորճ Շահինեան, 7.Ալիս Զէմանեան, 8.Վաղարշակ Շահինեան, 9.Արմէն Զէմանեան, 10.Անճըլ Կոզիկեան, 11.Քարլ Կոզիկեան, 12.Ֆիլոր Զէմանեան, 13.Լեւոն Տիգրան, 14.Ճէք Արապեան:
1941-ի շուրջ։ Ետեւի շարք, ձախէն աջ՝ Ճորճ Շահինեան, Մանուկ Մանուկեան։ Առջեւի շարք, ձախէն աջ՝ Վաղարշակ, Վիրճինիա, Շուշանիկ, Արփին Մանուկեան։ Երեխան՝ Միքայէլ՝ Մանուկի եւ Արփինի որդին։
Ծնունդ, 1946-ի շուրջ, Պրոնքս (Նիւ Եորք)։ Ժամացոյցի սլաքի ուղղութեամբ, ձախէն աջ՝ Վաղարշակ, Փէթի Մելքոնեան, Բաբգէն Մելքոնեան, Փիթըր Մանկըրեան (Սիրունին որդին), Ճորճ, Էտտի Կոզիկեան, Էտտիին կինը (անունը անյայտ), Վիրճինիա Մելքոնեան, Շուշանիկ, Շաքէ, Սիրուն Մանկըրեան, Ալիս Շահինեան։
Ձախէն աջ՝ Հրահատ Հրաչեան, Վաղարշակ Շահինեան, Լեւոն Տիգրան, Օգսէն Սարեան, Սուրէն Հրաչեան, անծանօթ մը, Ճէք Արապեան, Ճորճ Շահինեան, Ֆիլ Նովաք (Վիրճինիա Հրաչեան Նովաքին ամուսինը), Փէթ Ուրամ (Ատրինէ Հրաչեանին ամուսինը), Անդրանիկ/Էնտի Շահինեան, Վիրճինիա Նովաք։

Ծխախոտի սեւատապատուած արծաթեայ տուփ, պատրաստուած է Վանի մէջ։ Մէկ կողմին վրայ կ՚երեւի Մայր Հայաստանը խորհրդանշող կինը՝ աւերակներու մէջ նստած եւ խորքին Արարատ լեռը։ Մաս կը կազմէ Շահինեան ընտանիքի հաւաքածոյին։ Միւս կողմին վրայ կ՚երեւի Վարդան Մամիկոնեանը։

Անդրանիկ Շահինեանի տըմպէքը, որ յաճախ ներկայ եղած է ընտանեկան հաւաքներու երգին եւ պարին։ Լուսանկար՝ Պրենտա Շահինեանի։

Վաղարշակ Շահինեան եւ իր քոյրը՝ Սիրուն Մանկըրեան, 1970-ի շուրջ, Անդրանիկ/Էնտի եւ Ալիս Շահինեանի տան մէջ, Օրատէլ, Նիւ Ճըրսի։ Սիրուն Լոս Անճելըսի օփերային մէջ երգչուհի էր։ Հետագային կը դառնայ բրուտ։ Աստուածածինը ներկայացնող անոր կաւէ գործերէն մէկը կը ցուցադրուի Էջմիածինի մէջ։ Կը մահանայ Լոս Անճելըսի մէջ, 1989-ին։
1995-ի շուրջ, Փոլ Շահինեանի տան մէջ, Ուայքոֆ, Նիւ Ճըրսի։ Ամէնէն առջեւը, ուտ նուագողը՝ Փոլ Շահինեանը, կիթար նուագողը՝ Տիգրան Քապարաճեանը (Փոլի կնոջ՝ Սեդա Արազի զարմիկը), ջութակահարը՝ Անդրանիկ/Էնտի Շահինեանը։
1968-ի շուրջ. պարի պահուն։ Ձախէն աջ՝ Բաբգէն Մելքոնեան, Վաղարշակ Շահինեան, Մանուկ Մանուկեան, Ճորճ Շահինեան։
Պար, 1980-ականներու վերջերուն տեղի ունեցած հարսանիքի մը առիթով։ Առաջին շարքի կիներն են, ձախէն աջ՝ Փէթի Մելքոնեան Լայթ, Վիրճինիա Մելքոնեան, Ալիս Շահինեան, Վիրճինիա Տէվիթրէ Շահինեան։