Պարտիզակ - Մամուլ

Պարտիզակի հայ պարբերական մամուլը

Հեղինակ՝ Միհրան Ա. Մինասեան, 10/07/24 (վերջին փոփոխութիւնը՝ 10/07/24)

Ծանօթութիւններ պարտիզակի մասին

Պարտիզակ (Պաղչեճիկ) քաղաքը կամ գիւղաքաղաքը կը գտնուէր Իզմիթ (Նիկոմիդիա) անկախ գաւառի Իզմիթ (Նիկոմիդիա) գաւառակին մէջ, Նիկոմիդիոյ ծոցին եւ Իզմիթ/Նիկոմիդիա քաղաքի հանդիպակաց կողմը դէպի հարաւ: Կառուցուած էր Ս. Մինաս լեռան ստորոտը եւ կեդրոնն էր համանուն գիւղախումբին (նահիէ), որ ունէր հինգ հայաբնակ, մէկ յունաբնակ եւ երկու իսլամ գիւղ:

Թէեւ ծանօթ չէ Պարտիզակի հիմնադրութեան ճշգրիտ թուականը, բայց կ’ենթադրուի որ ան գոյութիւն ունեցած է նուազագոյնը 17-րդ դարասկիզբին:

Պարտիզակ եղած է զուտ հայաբնակ: Անոր ազգաբնակչութեան թիւին մասին առկայ են զանազան տուեալներ, երբեմն՝ տարբեր ու հակասական: Ըստ Իզմիթ/Նիկոմիդիոյ գաւառի հայութեան պատմութիւնը լաւագոյնս ուսումնասիրած բանասէր Մինաս Գ. Գասապեանի 1909-1910 թուականներուն պատրաստած մարդահամարին՝ Պարտիզակը ունեցած է 1460 հայ առաքելական տուն, 1500 ընտանիք՝ 4156 արու եւ 4100 էգ, ընդամենը՝ 8256 առաքելական հայ, 543 բողոքական, 225 կաթոլիկ եւ 30 շաբաթապահ կամ գալստեան հայեր [1], իսկ Նիկոմիդիոյ ազգային առաջնորդարանի 1913 թ.ի մարդահամարի տուեալներով, Պարտիզակը ունեցած է 1378 հայ առաքելական տուն՝ 3559 արու եւ 3534 էգ, ընդամենը՝ 7093 առաքելական հայ [2]: Այս թիւին մէջ բնականաբար չեն ներառուած հայ կաթոլիկներն ու բողոքականները, որոնց թիւը եղած է բաւական նշանակալի, իսկ համաձայն այլ մարդահամարի՝ աւանը 1915-ին ունեցած է 1617 տուն՝ 9024 հայ բնակիչ [3] ։

Պարտիզակը ունեցած է հայ առաքելական համայնքի երկու եկեղեցի՝ Ս. Յակոբ եւ Ս. Թագաւոր, նաեւ՝ Ս. Մինաս ուխտատեղին։ Տեղւոյն հայ կաթոլիկ եւ բողոքական հայերը եւս ունեցած են իրենց եկեղեցիները: Հայ կաթոլիկները ունեցած են նաեւ մայրապետանոց մը [4]:

Աւանը ունեցած է վեց թաղային բաժանում հետեւեալ անուանումներով. Եկեղեցիի թաղ, Ձորի, Աւազուտի, Նոր վերի կալեր, Փորթեսթան եւ Կաթոլիկ թաղեր, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ունեցած է իր առանձին թաղապետը՝ մուխթարը [5]:

1909-1910 դպրոցական տարեշրջանին Պարտիզակի Ազգային Ներսէս-Շուշանեան երկսեռ վարժարաններուն մէջ ուսանած են 330 աշակերտ եւ 290 աշակերտուհի, ազգային մանկապարտէզներուն մէջ՝ 305 երկսեռ աշակերտ-աշակերտուհի, մինչ տեղի բողոքական ծաղկոցը ունեցած է 119 աշակերտ եւ 51 աշակերտուհի, Մխիթարեան վարժարանը՝ 110 աշակերտ եւ 60 աշակերտուհի [6]:

Առաւել ծանօթ է Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանը՝ High School-ը, որ նոյն՝ 1909-1910 դպրոցական տարեշրջանին ունեցած է 421 ուսանող, իսկ Favre Boy's home-ը՝ 120 ուսանող: Այս վարժարաններուն մէջ մեծ եղած է թիւը տեղացի ուսանողներուն [7]:

Պարտիզակ ունեցած է նաեւ մօտ երեք տասնեակ մշակութային-բարեսիրական, ուսանողական եւ շահակցական ընկերութիւններ, մէկէ աւելի թատերախումբեր, երգչախումբեր, լսարաններ: Օսմանեան սահմանադրութենէն ետք, իրենց ակումբները ունեցած են Հ. Յ. Դաշնակցութիւնն ու Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութիւնը:

Տեղւոյն մէջ զարգացած արհեստներէն էին՝ շերամապահութիւնը, պայտագործութիւնը, ածխագործութիւնը, կողովագործութիւնը, ծխախոտի մշակումը եւ այլն [8]:

Պարտիզակ եւս 1915-ին ենթարկուած է թրքական կառավարութեան հայաջինջ քաղաքականութեան։ Անոր բնակիչները տեղւոյն վրայ հալածուելէ ու բանտարկուելէ ետք, աքսորուած են սուրիական անապատ ու մեծ մասամբ փճացած։ 

Զինադադարէն ետք սակայն վերապրող պարտիզակցիներ վերադարձած են հայրենի աւան, վերաբացած են դպրոց ու եկեղեցի եւ փորձած են վերաշինել աւերուած տուներն ու վերականգնել քայքայուած տնտեսութիւնը։ Բայց այս ալ երկար չէ տեւած։ Կարճ ժամանակ անց, թուրք ազգայնական շարժման հզօրացումով եւ յոյն-թրքական պատերազմի սաստկացումով, անոնցմէ շատեր տեղւոյն վրայ կոտորուած են, մինչ ուրիշներ ապաստանած են Կ. Պոլիս ու անկէ՝ եւրոպական երկիրներ։

Այսպիսով հայկական դարաւոր Պարտիզակը անցած է պատմութեան:

Քիչ են այն աւանները հայոց պատմութեան մէջ, որոնք իրենց ոչ մեծաթիւ բնակչութեամբ հայ ժողովուրդին պարգեւած ըլլան այնքան լուսաւոր դէմքեր, որքան Պարտիզակը, որուն զաւակներէն շատերը դարձած են ծանօթ ու սիրելի անուններ հայ ժողովուրդի համար եւ մեծապէս ծառայած են մշակութային, եկեղեցական, կրթական եւ հանրային կեանքէն ներս։ Յիշենք անոնցմէ՝ Վահան վրդ. Տէր Մինասեան (Պարտիզակցի ծածկանունով), Յովհաննէս Ա. քհնյ. Մկրեան, Մկրտիչ արք. Աղաւնունի, Թորգոմ արք. Գուշակեան, Հ. Արսէն Ղազիկեան, Հ. Վարդան Հացունի, Հ. Մկրտիչ Պոտուռեան, Գրիգոր Յ. Մխալեան, Մինաս Գ. Գասապեան (Ֆարհատ- Մինաս Վերածին), Գէորգ Մեսրոպ, Արմենակ եւ Աբրահամ Տէր Յակոբեան եղբայրներ, Գուրգէն Ալեմշահ, Գառնիկ Կ. Պոտուռեան եւ շատ ու շատ ուրիշներ։

Պարտիզակի մշակութային կեանքին մէջ իր ուրոյն տեղը ունի  տեղական պարբերական մամուլը. թէեւ հոն հիմնուած է ընդամէնը մէկ կամ երկու տպարան եւ բացի քանի մը թռուցիկներէ՝ այլ հրատարակութիւններ ծանօթ չեն մեզի, բայց եւ այնպէս բաւական հարուստ է Պարտիզակի պարբերական մամուլը, որ կը բաղկանայ նուազագոյնը 21 թերթէ։

Պարտիզակի տպարանները

Պարտիզակի մէջ, նախքան տպարաններու գոյութիւնը, եղած են տպարաններ հիմնելու քանի մը անյաջող փորձեր, որոնցմէ առաջինը դեռ 1877-1878 թուականներուն, բայց դժբախտաբար փորձը գործի չէ վերածուած մեզի անծանօթ պատճառներով [9]։

Տպագրական գործին առնչուող յաջորդ քայլը մօտակայ Գնճըլար հայաբնակ գիւղէն Բ. Աբրահամեան անուն անձի մը ներկայացուցած առաջարկն է, որ 9/21 Հոկտեմբեր 1895 թուակիր բաց նամակով մը, յղուած՝ Պարտիզակի «Ընթացաւարտից ընկերութիւն բարձրագոյն վարժարանի»ի անդամներուն, ուր գովքը հիւսելէ ետք անոնց ջանասիրութեան, առաջարկած է «Օգտակար գրեանց հրատարակութիւնն»։ Ըստ Աբրահամեանի, գործը նիւթական պայմաններու կը կարօտէր, բայց կարելի էր «նախ փոքր տետրակներ կամ գրքոյկներ հրատարակել» ու անոնցմէ գոյանալիք  հասոյթով հրատարակել աւելի մեծածաւալ գործեր եւ կոկիկ դարմագլուխ մը ստեղծելով՝ զարկ տալ թարգմանական կամ ինքնագիր գիրքերու հրատարակութեան գործին [10] ։ Սակայն որքան որ ծանօթ է մեզի, այս առաջարկը եւս որեւէ գործնական արդիւնք չէ տուած։

Աւելի ետք, 1913-ին, կրկին մտածուած է Պարտիզակի մէջ տպարան հիմնելու մասին։ Վկայութիւն մը կայ առ այն, որ տեղւոյն երիտասարդները երկու անջատ խումբերով աշխատանք կը տանին այս ուղղութեամբ եւ նոյնիսկ «Պատուի հարց» կը դարձնեն Պարտիզակի մէջ տպարանի հիմնադրութիւնը, մանաւանդ որ տպագրական գործի մեծ պահանջք կար քաղաքին մէջ եւ տեղացիք իրենց տպագրական ընթացիկ գործերը կը պատուիրէին Պոլսէն կամ Նիկոմիդիայէն [11]։ Մինչ այդ, տեղւոյն «Մեղու» գաւառի ձայն շաբաթաթերթին մէջ կարճ լրատուութիւն մը կ’իմացնէր, որ «Տպարանական միութիւն» մը հիմնելու հետամուտ անձեր, 21 Հոկտեմբեր 1912-ին, խորհրդակցական ժողովի մը կը հրաւիրուին Հ. Յ. Դաշնակցութեան ակումբը [12], բայց թերթի յաջորդ թիւերուն մէջ ժողովին ու անոր արդիւնքներուն մասին որեւէ լրատուութեան չենք հանդիպիր։

Պարտիզակի մէջ գործած է ընդամէնը մէկ կամ երկու տպարան, ուր 1914-ին տպուած է տեղւոյն «Պայքար» թերթը, որ նախապէս լոյս կը տեսնէր խմորատիպ։

Յիշեալ թերթին մասին վկայող հայ պարբերական մամուլի մատենագէտները մերթ յիշած են, որ «Պայքար»ը տպուած է տպարան «Գրասէր»ի մէջ եւ մերթ՝ տպարան «Գրասէր»ի եւ Ճարեանի մէջ, այսինքն յստակ չէ, թէ տպարան «Գրասէր»ն ու «Ճարեան»ը տարբե՞ր տպարաններ են, թէ ընդամէնը մէ՛կ տպարան է՝ «Գրասէր» անունով, եւ Ճարեան՝ սեփականատէրն է անոր։ Մատենագէտ Գարեգին Լեւոնեան գրած է այսպէս. «Տպարան ‘Գրասէր‘, Ճարեանի» [13], Ամալիա Կիրակոսեան՝ «Տպարան ‘Գրասէր‘ եւ Ճարեանի» [14], Մանուէլ Բաբլոյեան՝ «Տպարան ‘Գրասէր‘, ապա՝ Ճարեանի» [15] իսկ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան՝ «Տպարան Գրասէր եւ Ճարեանի» [16] ։ Մենք «Պայքար»էն օրինակ մը չենք տեսած, որպէսզի կողմնորոշուինք։ Գրաւոր այլ աղբիւր մըն ալ ծանօթ չէ մեզի յիշեալ տպարանին մասին։ Ուրեմն՝ Պարտիզակի մէջ գործած այս տպարանը (կամ տպարանները) հիմնուած է 1914-ին, ուր տպագրուած է «Պայքար» թերթը։ Տպարանը գործած պիտի ըլլայ մինչեւ 1915։

Ինչ կը վերաբերի տպագիր գիրքերու. Պարտիզակի մէջ տպուած գիրքեր ծանօթ չեն մեզի. յիշատակուած է միայն «Ծրագիր Բիւթանիոյ Ամերիկեան գոլէճի ի Պարտիզակ» խորագրով գրքոյկ մը, տպագրուած՝ 1904-1905 թ. [17], սակայն անոր Պարտիզակի մէջ տպագրուած ըլլալը կասկածելի կը թուի մեզի, պարզապէս անոր համար, որ այդ թուականին այնտեղ տպարան գոյութիւն չէ ունեցած։

Յիշուած կան Օսմանեան սահմանադրութենէն ետք հրապարակուած քանի մը թռուցիկներ, որոնցմէ մէկը՝ 1912-ի սկզբնաւորութեան տեղւոյն հնչակեան մասնաճիւղի կողմէ հրապարակուած երեսփոխանական ընտութիւններու նախօրեակին «Բանուորնե՛ր» սկզբնատողով [18] թռուցիկն է։

Նոյնպէս, պարտիզակցի Մելքոն Մելքոնեան, Պարտիզակի Կրթասիրաց միութեան հանդէպ իր ունեցած սիրոյն որպէս արտայայտութիւն, 1912-ին իր ծախսով տպագրել տուած է Կրթասիրաց միութեան «Կոչ»երը, որոնք պիտի ղրկուէին իրենց ծննդավայրէն հեռացած պարտիզակցիներուն [19], հաւանաբար միութեան գործունէութիւնը ծանօթացնելու եւ անոր համար նիւթական միջոցներ ապահովելու։

Ասոնք հաւանաբար տպուած են Պարտիզակ ու եղած են խմորատիպ։

Ինչպէս ըսինք, Պարտիզակը թէեւ տպարաններով աղքատ էր, բայց հարուստ էր իր պարբերական հրատարակութիւններով։ 

Ըստ Գարեգին Լեւոնեանի հայ պարբերական մամուլի համահաւաք ցուցակին [20] եւ Արշակ Ալպոյաճեանի [21] ՝ Պարտիզակի մէջ լոյս տեսած է վեց թերթ, ըստ Ամալիա Կիրակոսեանի՝ եօթը [22], ըստ Մանուէլ Բաբլոյեանի ցուցակին՝ ութը [23], իսկ ըստ Ասատուր Յ. Մակարեանի՝ 12 թերթ [24]։ Պէտք է նշել սակայն, որ այս աղբիւրները յաճախ նկատի չեն առած ձեռագիր թերթերը, թէեւ երբեմն թիւրիմացաբար յիշած են զանոնք, կարծելով որ խմորատիպ են անոնք կամ՝ տպագիր։

Առ ի յիշեցում ըսենք, որ հոն ուր տպագրական մամուլ կամ խմորատիպ տպագրութեան սարքեր չեն գտնուած, գրասէր երիտասարդներ յաճախ ձեռագիրով հրատարակած են թերթերը. անոնք յօդուածները պատրաստելէ ետք, ընդօրինակած ու լոյս ընծայած են առանձին թերթի տեսքով։ 

Ձեռագիր թերթեր հրատարակած են առաւելաբար վարժարաններու վերի կարգերու աշակերտներ կամ միութիւններու անդամներ։ 

Ձեռագիր թերթը պատրաստուելէ ետք, կը դրուէր վարժարանին մէջ որոշեալ վայր մը, որտեղ ուսանողներ կը նստէին ու իրենց ազատ ժամերուն կ’ընթերցէին եւ կամ հերթով տուն կը տանէին։

Միութիւններու պարագային եւս, նոյն սկզբունքով, թերթերը կը դրուէին ընթերցասրահին կամ միութեան կեդրոնին մէջ, իսկ տեղի չգոյութեան պարագային՝ անդամներ հերթով տուն կը տանէին զանոնք։ Շատ յաճախ ձեռագիր թերթերը կը բազմացուէին միութեան անդամներուն կամ դասարանի ուսանողներուն կողմէ եւ օրինակները կը ղրկուէին նոյն քաղաքի կամ նոյնիսկ այլ քաղաքներու գրասէր հարուստներուն, փոխարէնը՝ քաջալերական նուէրներ ստանալու ակնկալութեամբ։

Ձեռագիր թերթերը հայ իրականութեան մէջ սկսած են հրապարակուիլ 19-րդ դարակէսին եւ շարւնակուած են ընդհուպ մինչեւ 20-րդ դարակէս։ Անոնց մէջ իրենց գրական առաջին փորձերը կատարած են հայ գրականութեան բազմաթիւ մեծանուն դէմքեր, ինչպէս՝ Դանիէլ Վարուժան, Միսաք Մեծարենց, Երուանդ Օտեան, Հրաչեայ Աճառեան եւ բազում ուրիշներ։

Հայ քնարերգութեան գոհարներէն՝ Միսաք Մեծարենցի «Աքասիաներու շուքին տակ» վերնագրով եւ «Ծաղիկներէն յուշիկ թերթեր կը թափէ,/Բուրումներով օծուն հովիկն իրիկուայ» սկզբնատողով բանաստեղծութիւնը, օրինակ, առաջին անգամ լոյս տեսած է ձեռագիր թերթի մը մէջ։

Ստորեւ կը ներկայացնենք 1847-1915 թուականներու միջեւ Պարտիզակի մէջ լոյս տեսած ձեռագիր, խմորատիպ եւ տպագիր 21 թերթերու մասին հակիրճ տեղեկութիւններ, եւ վստահ ենք որ այս թիւը ենթակայ է աճման, որովհետեւ, շատ հաւանական է որ Պարտիզակի մէջ լոյս տեսած ըլլան նաեւ այլ թերթեր, որոնք անծանօթ են մեզի։

Փակագիծ մը բանալով ըսենք, որ երբ կը գրենք այսպէս կոչուած գաւառային մամուլի մասին, մեր դէմ կանգնող գլխաւոր խոչընդոտը կ’ըլլայ թերթերու օրինակներու չգոյութիւնը, որովհետեւ անոնցմէ շատեր լոյս տեսած են մէկ, կամ լաւագոյն պարագային՝ քանի մը ձեռագիր օրինակով, եւ հազուադէպ՝ որ օրինակներ հասած ըլլան մեզի։ Մասամբ նոյնն է պարագան նաեւ խմորատիպ թերթերուն, որոնք եւս լոյս տեսած են սահմանափակ օրինակներով։ Այս է պատճառը, որ պարտիզակեան բազմաթիւ թերթերու մասին մեր տուեալները քաղած ենք տպագիր աղբիւրներէ, առանց իսկական թերթերէն օրինակներ տեսած ըլլալու [25] ։

Թութակ

Ձեռագիր թերթ. խմբագիր-հրատարակիչ՝ Յովհաննէս Սուրէն Մկրեան (ապա՝ Տէր Յովհաննէս Ա. քհնյ. Մկրեան)։ Լոյս տեսած է մօտաւորապէս 1847 թ.ին։ Մեզի ծանօթ Պարտիզակի առաջին թերթն է, որուն մասին մեր հաւաստի միակ աղբիւրը խմբագրին՝ Յովհաննէս Ա. քհնյ. Մկրեանի 28 Հոկտեմբեր 1870 թուակիր նամակն է, յղուած՝ Գէորգ Մ. Շիրինեանին (Պարտիզակ), որուն ջանքերով այդ օրերուն Պարտիզակի մէջ սկսած է հրատարակուիլ աշակերտական «Սոխակ» թերթը։ Մկրեան քահանայ շնորհաւորելէ ետք Շիրինեանի աշակերտներուն հրատարակած թերթը, վերյիշած է ծննդավայր Պարտիզակի մէջ իր անցուցած տարիներն ու լոյս ընծայած զոյգ թերթերը.

«...Մեր հայրենիքէն թռած այս Սոխակն ալ, որչափ նորածին եւ թերախօս, ինձ քաղցր դայլայլիկներու նման ազդեց, եւ զմայլեցայ այն անուշահոտ բուրաստանին գիտութեան անմահ հոտերովն, յորում ես ինքս եւս իմ մանկութեան երջանիկ օրերս անցուցած, եւ Թութակ կամ Բանբեր Պարտիզակեան անուններով թռիչ առած էի։ Ո՜վ յիշատակք անմոռաց երանութեան...» [26] ։

Բանբեր պարտիզակեան

Ազգային, լրատուական եւ գրական ձեռագիր շաբաթաթերթ. լոյս տեսած՝ Պաղչեճիկ (Պարտիզակ), ամբողջութեամբ հայերէն, բացի հայատառ թրքերէն երկու փոքր հատուածներէ։ Խմբագիր-հրատարակիչ՝ Յովհաննէս Սուրէն Մկրեան (ապա՝ Տէր Յովհաննէս Ա. քհնյ. Մկրեան)։ Լոյս տեսած է 1847-ին։

Թերթի իւրաքանչիւր թիւ ունեցած է 2 էջ, 20x32 սմ.։ Լոյս տեսած է հաւանաբար մէկ օրինակ եւ ընթերցման համար դրուած է գիւղի դպրատան (վարժարանին) մէջ։

Մենք տեսած ենք թերթին 5-րդ (16 Նոյեմբեր 1847) եւ 6-րդ (23 Նոյեմբեր 1847) թիւերը, մինչ վկայութիւն կայ այն մասին, որ անկէ լոյս տեսած է 7 թիւ [28] ։ Տանք 5-րդ թիւի առաջնորդող խմբագրականը.

«Չեմք խաբուած կարծեմ, երբոր զրուցեցինք՝ թէ Ազգի մը յառաջադիմութեան գլխաւոր հարկաւորութիւնը ուսմունքն է։ Կատարեալ կը սեպուի այն մարդը՝ որ ուսման համը գիտէ, եւ իւր Ազգին մէջն ալ այն ուսումը մտցունելու ջանք կ’ընէ։
Ուրեմն պարտական եմք Ազգասէր կոչել եւ կատարելագոյնք ի մասունս բարեաց, Ազգիս գերյարգոյ Ամիրաները եւ մեծապատիւ Աղաները՝ որոնք մեծաւ աշխատութեամբ Ազգը բարեկարգութեան մէջ զարդարելու ետեւէ են, ինչպէս նաեւ գիւղիս սիրայօդ ընկերութիւնն ալ որ իւր փոյթեռանդն ջանիւքը կը խոստանայ մեզի բարեզգեցիկ պտուղներ։
‘Գիտութիւն անօգուտ իրաց՝ մերձաւոր է տգիտութեան‘»  [29]։

Տանք հատուած մը մեզի հասած Պարտիզակի հնագոյն թերթէն, գաղափար մը կազմելու համար յօդուածագրի լեզուին ու ոճին մասին.

«…Գիւղիս Թորգոմեան Ընկերութեան վրայ տուած ուրախառիթ լուրերնիդ սրտի մտօք կարդալովնիս յիրաւի շատ ուրախացանք, որուն յառաջադիմութեան պաշտպան եւ միջոց ձեր օրհնեալ գերդաստանը եւ պատուական լրագիրնիդ կրնայ սեպուիլ։
Ուստի համարձակեցայ խոնարհաբար հետեւեալ առաջարկութիւններս ալ ընել, որոնք որ մէկ քանի բարեկամներու եւ իմ սրտիս եռանդէն կը յայտնեմ.
Ա. որ աղքատիկ տղայոց ոտից ամաններ առնուին, որ կարենան ցուրտ եւ տղմուտ օրերը դպրատուն երթալ, որով դպրոցնիս ալ մաքուր կը մնայ այլ եւ այլ աղտեղութիւններէ։
Բ. աղջկանց դպրատանը մէջ որքան կարելի է նէ՝ ազգային պատմութիւնը մտցունելու ջանք ըլլուի, ինչպէս որ քրիստոնէական վարդապետութիւնը աղէկ սորված են։
Այս առաջարկութիւններս համարձակեցայ ընելու բարենպատակ Ընկերութեանն Թորգոմեան, կ’աղաչեմ որ լրագիրնուդ միջոցաւ հրատարակէք, ’ի ցնծութիւն սրտի ճշմարիտ ազգասիրաց։
Մնամ ամենախոնարհ ծառայ եւ գրուածոյդ անխոնջ ընթերցող,
22 Նոյեմբ. 1847  
Ն[ուաստ] մահտեսի Աբր. Սմր. [Սէմէրճեա՞ն] ի Պաղչէճիկ»  [30]

Յօդուածները գրուած են ժողովրդական լեզուով եւ կը բովանդակեն եկեղեցական, կրթական եւ տնտեսական լուրեր՝ Պարտիզակէն եւ մօտակայ բնակավայրերէն, ինչպէս նաեւ թերթին յղուած քաջալերական ու գովաբանական նամակներ։ Հետաքրքրական է, որ «Բանբեր պարտիզակեան»ի մէջ հրապարակուած են խմբագիրին գրի առած ժողովրդական քանի մը առածները եւ յունարէնէ թարգմանուած գրութիւն մը։

Թօհաֆի

«Թօհաֆի» թրքերէն կը նշանակէ «Զարմանալի»։ Երգիծական շաբաթաթերթ, լոյս տեսած մերթ հայերէն եւ մերթ հայատառ թրքերէն։ Սկսած է հրատարակուիլ 1867-ին կամ քիչ մը աւելի առաջ։

Թերթին մասին մեր միակ աղբիւրը 1867-ին Պոլսոյ «Ծիածան» լրագիրին մէջ Սկայորդի ստորագրութեամբ լոյս տեսած քննադատական յօդուածն է, ուր «Թօհաֆի»ն ներկայացուած է ծաղրական արտայայտութիւններով ու անոր խմբագիրը նմանցուած է Նասրէտտինին [31]։

Այլ ծանօթութիւններ չունինք «Թօհաֆի»ի մասին։

Պարտէզ ազգային ծաղկանց

Լոյս տեսած է 1867-ին կամ՝ աւելի առաջ։ Յիշուած է տեղւոյն «Թօհաֆի» թերթին լոյսընծայման առիթով գրուած վերոյիշեալ յօդուածին մէջ (տես՝ նախորդ թերթը) [32]։

Սոխակ

Պարտիզակի Ազգային վարժարանի աշակերտական շաբաթաթերթ, ձեռագիր կամ խմորատիպ։ Խմբագիրը եղած է նոյն վարժարանի տնօրէն՝ Գէորգ Մ. Շիրինեան [33]։

Լոյս տեսնել սկսած է 1870-ին եւ շարունակուած է քանի մը տարի։ Գիտենք, որ երիտասարդ խմբագիրը Պարտիզակէն մեկնած է Պոլիս եւ 1877-ին շրջանաւարտ եղած է տեղւոյն Րոպըրթ գոլէճէն, հետեւաբար ան Պարտիզակէն հեռացած պիտի ըլլայ 1877-էն 3-4 տարի առաջ, որմէ հետեւցնելով «Սոխակ»ն ալ լոյս տեսած պիտի ըլլայ առաւելագոյնը մինչեւ 1873-1874։

Թերթի մասին մեր միակ աղբիւրը նոյն՝ Շիրինեանի եւ բնիկ պարտիզակցի եւ այդ օրերու Կ. Պոլսոյ պատրիարքական փոխանորդ Տէր Յովհաննէս Ա. քհնյ. Մկրեանի փոխանակած նամակներն են, երբ Շիրինեան, 21 Հոկտեմբեր 1870 թուակիր նամակի մը հետ, այս թերթի երկու թիւերը ղրկած է Մկրեանին, հետեւեալ բացատրական տողերով. «… Նամակիս հետ ղրկուած երկու թիւ «Սոխակներ»ը ձեր հայրենեաց դպրոցի նախասայրիքն են, որ ձեզ կ’ուղղուին իբր չնչին փոխարէն ձեր ազգասիրական քրտանց զորս թափած էք նոյն դպրոցին համար ձեր պատանութենէն ի վեր… «Սոխակ»ին թռիչները դեռ շատ տկար են» [34]։

Պարտիզակ

Ձեռագիր կամ խմորատիպ շաբաթաթերթ։ Լոյս տեսած է Պարտիզակի Ազգային վարժարանին մէջ։ Խմբագրապետը եղած է Ազգային վարժարանի օգնական ուսուցիչ՝ Արմենակ Տէր Յակոբեան, որ վայելած է օժանդակութիւնը Մինաս Գ. Ծալեանի եւ երկու ուրիշներու [37]։

Լոյս տեսած է մօտաւորապէս 1875-ին ու տեւած է քանի մը ամիս։ «Պարտիզակ»էն քանի մը օրինակ յատկացուած է պարտիզակցիներուն, քանի մը օրինակ՝ մօտակայ գիւղերուն եւ օրինակ մըն ալ՝ մօտակայ Արմաշի վանքի «Յոյս» ամսագրի խմբագրութեան, որ իր կարգին, փոխանակման սկզբունքով, «Յոյս»էն օրինակ մը նուէր ղրկած է «Պարտիզակ»ին։

Եւ քանի որ «Պարտիզակ»ի ձեռագիր օրինակները բազմացնել դժուար էր, մտածուած է զայն վերածել տպագիր թերթի, եւ առ այդ, Նիկոմիդիոյ ամերիկացի միսիոնար Մր. Բարսընս խոստացած է տպագրական պզտիկ մամուլ մը ճարել ու դնել խմբագրութեան տրամադրութեան տակ։ Բայց երբ խմբագրական կազմի անդամները շրջանաւարտ ըլլալով հեռացած են դպրոցէն, թերթի հրատարակութիւնը դադրած է եւ պէտք չէ տեսնուած տպագրական մամուլի [38]։

Գանձ մանկանց

Աշակերտական ձեռագիր շաբաթաթերթ Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանի ուսանողութեան, խմբագիր-հրատարակիչ՝ Հայկ Տէր Մկրտիչեան։ Լոյս տեսած է խմբագիրին յիշեալ վարժարան յաճախելու տարիներուն՝ 1881-1885 թուականներուն միջեւ։

Թերթը եղած է Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանի անդրանիկ թերթը եւ ունեցած է որակաւոր բովանդակութիւն [42]։

Լոյս

Խմորատիպ դպրոցական թերթ, լոյս տեսած՝  Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանի աշակերտութեան կողմէ, խմբագիր՝ Միքայէլ Խ. Մինասեան։ Լոյս տեսած է խմբագիրին յիշեալ վարժարան յաճախելու տարիներուն՝ 1885-1889 թուականներուն միջեւ։

Բարձրագոյն վարժարանի մէջ, խմբագիրին դասընկերներէն մէկուն՝ Տ. Ս. Մարտիկեանի վկայութեամբ, օր մը վարժարանի խմորատիպ երկու թերթերուն՝ «Լոյս»ի եւ «Շաբաթախօս»ի խմբագրական մարմիններուն միջեւ տեղի ունեցած է «ճակատամարտ» մը, որ աւարտած է առանց «վէրք տալ ստանալ»ու [45]։

Թերթին խմբագիրը, աւելի ետք, Միացեալ նահանգներու (Քեմպրիճ եւ Պոսթոն, 1901-1908) եւ Վանի մէջ (1913-1914) խմբագրած է համանուն երկու այլ թերթեր։ Պարտիզակի «Լոյս»ը, ըստ երեւոյթին, «նախափորձ»ը եղած է միւս երկու «Լոյս»երուն [46]։

Շաբաթախօս

Խմորատիպ դպրոցական թերթ, լոյս տեսած  Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանի աշակերտութեան կողմէ. խմբագիր՝ Կարապետ Թապագեան։

Լոյս տեսած է խմբագիրին յիշեալ վարժարան յաճախելու տարիներուն՝ 1885-1889 թուականներուն միջեւ [48]։

Դարման

Խմորատիպ թերթ, հրատարակութիւն Պարտիզակի հնչակեան մասնաճիւղի։ Լոյս տեսած է 1895-1896 թուականներուն։ Նկատի ունենալով որ գաղտնի թերթ էր ու կը հրատարակուէր Սուլթան Համիտի բռնատիրութեան օրերուն, խմբագրութեան հասցէն ցոյց տրուած է մոլորեցուցիչ ու հեգնական ձեւով՝ այսպէս. «Խմբագրութիւն Դարմանի, Վերի արտեր, Անել փողոց, Չէզոքեան խան, թիւ 17, Պարտիզակ»։

Եղած է ընդյատակեայ թերթ, որ «Կը ձաղկէր աղա-վաշխառուները, տեղային ցեցերը Համիտեան րեժիմի այն արիւնոտ օրերուն իսկ», որուն համար ալ թերթը վայելած է մեծ ժողովրդականութիւն եւ նոյնիսկ գաղտնի ցրուած են զայն սրճարանները [50]։

Կայծեր

Ձեռագիր ամսաթերթ Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանի վերի կարգի ուսանողութեան։ Լոյս տեսած է մօտաւորապէս 1898-ին [51]։

Թերթի բովանդակութեան մասին նշուած է, որ «Մեր դպրոցին մեծ տղաքը այս ձեռագիր ամսաթերթին էջերովը մեզի կը հաղորդէին կարգ մը գաղափարներ եւ զգացումներ, զորս չէինք գտներ մեր այդ օրերուն ազգային գրական թերթերուն մէջ։ Անոնք [ազգային գրական թերթերը Մ.Մ.] Սուլթան Համիտի գրաքննութեան ենթակայ էին։ Մեր դպրոցին այս ամսագիրը ոեւէ գրաքննութեան ենթակայ չէր։ Կամ, եթէ գրաքննիչ մը կար, ան ալ Տր. Յովսէփն [Տէր Ստեփանեան] էր յաւէտ իբր ընթերցող քան թէ գրաքննիչ…» [52]։

Թերթի աշխատակիցներէն մեզի ծանօթ է անունը Երուանդ Յ. Մեսիայեանի [53]։

Թերթը դրուած կ’ըլլար վարժարանի ընթերցասրահի պարբերաթերթերու սեղանին, եւ «ամէնքս անպատմելի հետաքրքրութիւնով, անոր վրայ կ’իյնայինք, պահ մը երես դարձնելով Պոլսէն հասած միւս թերթերուն» [54]։

Գիշեր

Խմորատիպ գրական, հայրենասիրական եւ անկուսակցական թերթ։ Լոյս տեսած է 1908-1910 թուականներուն [55]։

Կշիռ

Խմորատիպ զաւեշտաթերթ. խմբագիր՝ Գէորգ Յ. Քիւթնէրեան։ Լոյս տեսած 1908-ին. ընդամէնը՝ հինգ թիւ [56]։

Պարտիզակ

Խմորատիպ ամսաթերթ, հրատարակութիւն Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանի Սանուց միութեան։ Ըստ այլ աղբիւրի՝ ան ոչ թէ ամսաթերթ էր, այլ կը հրատարակուէր «մերթ ընդ մերթ»։

Սկզբնաւորութեան մասին տրուած են երկու տարբեր թուականներ՝ 1 Մարտ եւ 9 Դեկտեմբեր 1908։ Նպատակը եղած է կապ հանդիսանալ Սանուց միութեան վեց մասնաճիւղերուն միջեւ. «Իրարու հետ յարաբերութեան մէջ դնելու 6 մասնաճիւղերը, տեղեկութիւն հաղորդելով իւրաքանչիւրին գործառնութեանց վրայ» [58]։

«Պարտիզակ»ը տեղեկութիւններ տուած է մասնաճիւղերու գործունէութեանց մասին, նաեւ տպած է դպրոցական քրոնիկներ, դպրոցական հանդէսներու նկարագրութիւններ, ազգային եւ քաղաքական բովանդակութեամբ քրոնիկներ եւ փոքրիկ թարգմանութիւններ [59]։

Աշխատակնիցները եղած են Սանուց միութեան անդամները։

Պարտիզակ

Վեցամսեայ հանդէս. հրատարկութիւն՝ Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանի ընթացաւարտից ընկերութեան. խմբագրուած է Պարտիզակ եւ տպուած՝ Պոլսոյ չորս տպարաններու մէջ. տպարան Օ. Արզուման, Նշան-Պապիկեան, Մանուկ Յ. Գոչունեան եւ Միհրան Ր. Չալըգեան։ Խմբագիրը եղած է բժ. Յովսէփ Տէր Ստեփանեան, իսկ պատասխանատու վարիչը՝ Տ. Ս. Մարտիկեան։ Լոյս տեսած է Հոկտեմբեր 1909 - Հոկտեմբեր 1914, ընդամէնը 11 թիւ։ Իւրաքանչիւր թիւ ունեցած է 48 էջ, 27x18 սմ.։

«Պարտիզակ»ը եղած է մանկավարժական, ընկերային, գիտական, աշակերտական, միութենական, գրական, լրատուական եւ դաստիարակչական հրատարակութիւն։

Տանք հատուած մը անոր առաջին թիւի խմբագրականէն որ կը կրէ  «Երկու խօսք խմբագրապետէն» վերնագիրը եւ գրուած է Տոքթ. Յովսէփ Տէր Ստեփանեանի կողմէ.

«... Պարտիզակ բնականաբար պիտի զբաղի ամենէն աւելի այն բոլոր խնդիրներով, որոնք կրնան հետաքրքրել Վարժարանին ընթացաւարտները մասնաւորաբար եւ բոլոր հին ու նոր աշակերտները ընդհանրապէս։ Պիտի ջանանք լիակատար տեղեկութիւններ հաղորդել վարժարանի 200ի մօտ ընթացաւարտներուն եւ շատ աւելի մեծ թիւով կիսաւարտներու մասին։ Միեւնոյն ատեն պիտի աշխատինք, որ ամէն թիւ պարունակէ այնպիսի յօդուածներ, որոնց ընթերցումը օգտակար ու շահեկան ըլլայ նաեւ ո՛ եւ է ընթերցողի…»։

Տպաքանակի մասին տրուած են տարբեր տեղեկութիւններ. Օրինակ. 7-րդ թիւէն տպուած է 500 օրինակ, որմէ վաճառուած է 300 օրինակ, որուն 150-ը՝ առանձինն վաճառած է խմբագիրը։ Այլ տեղեկութեամբ՝ «Պարտիզակ»ը ունեցած է 1000 տպաքանակ։

Այնտեղ կան գրական գործեր, լուրեր Բարձրագոյն վարժարանի ներքին կեանքէն, կան դպրոցական աւարտական հանդէսներու նկարագրութիւններ, շրջանաւարտներու եւ դասախօսներու մասին տեղեկութիւններ, մահացող ուսանողներու եւ դասախօսներու կենսագրականներ, թերթի հրատարակիչ՝ Ընթացաւարտից ընկերակցութեան ընդհանուր ժողովներու ատենագրութիւններ, դպրոցական եւ այլ տեսակի յուշեր, բժշկական, լրատուական, մանկավարժական յօդուածներ, թղթակցութիւններ, յայտարարութիւններ եւ այլն։

Աշխատակիցները մեծ մասամբ եղած են վարժարանի շրջանաւարտները կամ ուսուցիչները։

Կը պատմուի, որ թերթը շատ աշխատակիցներ չէ ունեցած, եւ եղածներն ալ յաճախ անտարբեր գտնուելով յօդուածներ չեն տուած, այնքան որ հումորի տէր խմբագիրը առիթով մը հրապարակաւ ազդարարած է բոլորին, թէ՝ «Եթէ յօդուած չղրկէք, պիտի բանամ Մատթէոսի աւետարանը եւ լեցնեմ պարապ մնացած էջերը, գիտցած ըլլաք...» [60]։

Կռան

Աշակերտական ձեռագիր պարբերաթերթ, հրատարակութիւն՝ Պարտիզակի Բարձրագոյն վարժարանի աշակերտութեան։ Լոյս տեսած է ընդօրինակութեամբ բազմացուած բազմաթիւ օրինակներով։ Խմբագիր-հրատարակիչներ՝ Սարգիս Սարունի (Տօնկլիկեան), Խորէն Հիւսիսեան եւ Բարսեղ Խանլըեան։ Լոյս տեսած է 1911-1912 թուականներուն, հազիւ քանի մը թիւ։

Ս. Սարունի կը հաստատէ, որ «Այս թերթին մէջ է որ առաջին անգամ իրենց տաղանդին ցոլքերը լուսարձակեցին ապագայ շնորհալի բանաստեղծներ Մատթէոս Զարիֆեանն ու Գեղամ Պիլիճեանը [Գուշակեան]» [63]։

Ստորեւ «Կռան»ի մէջ երեւցած վաղամեռիկ բանաստեղծ Գեղամ Գուշակեանի «Լուսնակ գիշերով» բանաստեղծութենէն հատուած մը.

«Ու մինչ կը նիրհեն ծաղիկներն ամբողջ,
Օրերգովը մեղմ՝ դողդոջ առուակին, 
Մոմի մը յուշիկ հատնումովն անգին,
Լուսնակ գիշերով մահն ի՜նչ անուշ է...» [64]։

Ուսուցիչ Գրիգոր Մխալեանի պահանջով, վարժարանի տնօրէնութիւնը դադրեցուցած է թերթի լոյսընծայումը, «առարկելով որ հոն կ’արծարծուին յեղափոխական եւ դաշնակցական ոգին արծարծող հարցեր» [65]։

Թերթի խմբագիրներէն՝ Սարգիս Սարունի իր յուշերուն մէջ այսպէս բնութագրած է «Կռան»ը. «...Բացի բովանդակութենէն, մեր թերթին լեզուն եւս ինքնայատուկ պէտք է ըլլար, ժխտումը՝ ներկայ գրելաձեւերուն, մաքրակրօն աշխարհաբարեանով մը։ Թերթին մէջ արձակ բոլոր գրուածքներուն հոլովումը «գրաբարեան» ոչ մէկ հետք պէտք է ունենար. այսպէս «եան» եւ «եամբ» վերջաւորութեամբ հոլովումները կը սրբագրուէին «իւնի», «իւնով» վերջամասնիկով։ Թերթին բովանդակութիւնն ալ առաւելապէս ընկերային հարցերու վերլուծութիւնն էր, պէտք էր ժամանակին հետ քալել, «հաց, լոյս, ազատութիւն» հոլովել» [66]։

Հանդէս-գրական

Դպրոցական հանդէս, հաւանաբար խմորատիպ։ Հրատարակութիւն՝ Ուսանողական միութեան. խմբագիր՝ Թովմաս Ա. քհնյ. Շիկահեր, երբ ուսանող էր։

Լոյս տեսած է 1910-1914 թուականներուն միջեւ, այսինքն՝ թերթը հրատարակող Ուսանողական միութեան գործունէութեան տարիներուն [70]։

Մեղու

Խմորատիպ պատկերազարդ երգիծական շաբաթաթերթ. խմբագիր՝ Աբիկ Տ. Մինասեան։ Լոյս տեսնել սկսած է Մայիս 1910-ին կամ՝ աւելի առաջ։ Ծանօթ չէ, թէ որքա՞ն տեւած է [72]։

Թերթի խմբագիր Աբիկ Տէր Մինասեան 1907-ին Կ. Պոլսոյ «Մասիս» հանդէսի խմբագրատան մէջ ծանօթացած է Միսաք Մեծարենցին եւ 1908-ի սկզբնաւորութեան, իրենց երկրորդ հանդիպումին, անկէ խնդրած է բանաստեղծութիւն մը՝ Պարտիզակի մէջ իր հրատարակելիք «Մեղու» գրական շաբաթաթերթին մէջ լոյս ընծայելու համար։ Մեծարենց տրամադրած է «Տուայտանք» խորագրով իր մէկ անտիպ բանաստեղծութիւնը, բայց աւելի ետք, երբ «Մեղու»ն հրապարակուած է որպէս երգիծաթերթ եւ ոչ գրական թերթ, Մեծարենցի բանաստեղծութիւնը մնացած է անտիպ, մինչեւ 1948, երբ Տէր Մինասեան զայն դրած է Թորոս Ազատեանի տրամադրութեան տակ, որ իր կարգին հրատարակած է զայն իր խմբագրած «Մշակոյթ» ազգագրական տարեգիրքին մէջ (Կ. Պոլիս, Ա. տարի, 1948, էջ 132)՝ «Անտիպ նշխար մըն ալ Մեծարենցէն. Տուայտանք» խորագրով [73]։

Փարոս

Ազգային-ընկերական, գրական, կրօնա-բարոյական ամսագիր. խմբագրուած է Պարտիզակ եւ տպուած՝ Պոլսոյ հինգ տպարաններուն մէջ՝ Օսմանեան գործակցական ընկերութեան, Օ. Արզումանի, Տ. Տողրամաճեանի, Նշան Պապիկեանի եւ Մանուկ Յ. Գոչունեանի։ Հրատարակիչ՝ Պարտիզակի Երիտասարդաց քրիստոնէական ընկերակցութիւն (ԵՔԸ/YMCA)։

Խմբագրապետը եղած է Յակոբ Ա. Ալոճեան (Ռոզմերի), իսկ անոր Լոնտոն գտնուած շրջանին ժամանաւաւորապէս խմբագրութիւնը վարած է Գրիգոր Յ. Մխալեան (Ա. տարի, թիւ 9-12), որմէ ետք կրկին յանձնուած է Ալոճեանի։ Արտօնատէրը եղած է Գրիգոր Սարայտարեան։

«Փարոս»ը լոյս տեսած է Փետրուար 1910 - Ապրիլ 1912, ընդամէնը 24 թիւ, իւրաքանչիւր թիւ 16 էջ, քանի մը հատն ալ՝ 20 էջ։ Կը համարուի Օսմանեան կայսրութեան տարածքի Երիտասարդաց քրիստոնէական ընկերակցութիւններու միակ օրկանը։

Ամսագրի առաջին թիւի «Խմբագրական զեկոյց»ին մէջ կը կարդանք. 

«...Փարոս պիտի ջանայ ծառայել ստուգիւ դեռահասներուն կտրելիք ճամբան լուսաւորելու, հրատարակելով կարող եւ փորձառու անձերու խորհրդածութիւններն եւ թելադրութիւնները։
Փարոս քաղաքական հարցերն ու լուրերը ձգելով ուրիշ թերթերու, պիտի ծառայէ Ազգային-ընկերական, գրական եւ բարոյական նիւթերու մշակութեանը…» [74]։

Բովանդակութիւնը՝ գրական գործեր, բանաստեղծութիւններ, գրախօսականներ, Նիկոմիդիոյ գաւառէն լուրեր, միսիոնարներու կենսագրականներ, Երիտասարդ քրիստոնէական ընկերակցութեան մասնաճիւղերու լուրեր, ազգային-եկեղեցական հարցեր, բարոյախօսութիւն, մանկավարժութիւն, գրականագիտութիւն, իմաստուն խօսքեր եւ այլն։ 

Աշխատակիցները եղած են հայեր եւ օտար միսիոնարներ, մեծ մասամբ Պարտիզակէն ու Ատաբազարէն։

Արդար ըլլաու համար պէտք է խոստովանիլ, որ «Փարոս»ի մէջ կը բացակային Պարտիզակն ու պարտիզակցին։ Ան չունի տեղական թերթի մը բնոյթը եւ ոչինչով կը տարբերի այդ օրերու պոլսական թերթերէն։

Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ

Խմորատիպ հրատարակութիւն Պարտիզակի Հ. Յ. Դաշնակցութեան մասնաճիւղի (Պարտիզակի Աշակերտական միութիւն)։

Եղած է ազգային, հանրային,  կուսակցական, գրական, լրատուական, բանասիրական եւ ազգագրական շաբաթաթերթ։

Թերթին վրայ խմբագիրի անուն չէ նշուած. մատենագէտներ յիշած են տարբեր անուններ, այսպէս. ըստ Յակոբ Տէր Յակոբեանի եւ Ասատուր Մակարեանի՝ խմբագիրը եղած է Գեղամ Գուշակեան (Պիլիճեան) [80], ըստ Սիմոն Վրացեանի եւ Սահակ Տէր Թովմասեանի՝ Յակոբ Չալըգեան, Տիգրան Ծամհուր (Ամսէեան) եւ Սարգիս Սրենց [81] եւ ըստ Մանուէլ Բաբլոյեանի՝ Տիգրան Ծամհուր եւ Սարգիս Սրենց [82]։ Արտօնատէր՝ Յակոբ Չալըգեան։

Սկսած է լոյս տեսնել 1911-ի վերջերուն եւ շարունակուած է մինչեւ 13 Յուլիս 1914, նոր շրջան, Գ. տարի, թիւ 20-124։ Իւրաքանչիւր թիւ ունեցած է 4 էջ, քիչ թիւեր՝ 6 կամ 8 էջ։ «Մեղու»էն լոյս տեսած է ընդամէնը 124 թիւ։

Տանք հատուած մը թերթի հրատարակման վեցամսեակի խմբագրականէն.

«… Գիւղական կեանքի մէջ ի յայտ եկող եւ հանրային կեանքի տեսակէտէ նշանակութիւն ունեցող երեւոյթներն ու դէպքերը վերլուծել, հանրային բնոյթ կրող հիմնարկութիւնները քննադատել, մոլորութիւնները նշաւակել, մեր մէջ ապրող ու գործող պայծառ նկարագիրները ծանօթացնել, սքօղուած կեղծիքի տժգոյն հերոսները դիմակաթափ ընել- ահա մօտաւորապէս ասոնք եղան ցարդ ու ասոնք պիտի ըլլան յառաջկիայիս «Մեղու»ի ընդգրկած մտահոգութիւնները ու գլխաւոր նպատակը…» [83]։

Թերթը լոյս տեսած է խմորատիպ, թէեւ քանի մը անյաջող փորձեր եղած են զայն տպագիրի վերածելու։

«Մեղու»ն Պարտիզակի՛ թերթն է եւ գրեթէ ամբողջութեամբ նուիրուած է տեղական կեանքին, դպրոցներուն, եկեղեցիներուն, ընկերութիւններուն, տնտեսական վիճակին, ընկերային եւ մշակութային կեանքին, տեղական հարցերուն, տեղական բանահիւսութեան եւ այլն, բայց նաեւ կան թղթակցութիւններ եւ լուրեր մօտակայ գիւղերէն, դաստիարակչական խմբագրականներ, երիտասարդական հարցեր շօշափող յօդուածներ, յայտարարութիւններ, գրական գործեր, պատմուածքներ, բանաստեղծութիւններ, երեսփոխանական ընտրութիւններու առիթով ներքին ընտրապայքար, կուսակցական վէճեր եւ այլն։

«Մեղու»ի խմբագրութիւնը 18 Նոյեմբեր 1912ի թիւով տեղեկացուցած է, թէ «Ձեռնարկած է հաւաքելու Պարտիզակի ժողովրդական երգերը... գեղջուկ բանաստեղծութիւնը իր թանկագին մարգարիտներն ունի..., որոնք այսօր մամիկներու բերանին մէջ կ’ապրին միայն, տարիէ տարի կորսուելու վտանգին ենթակայ։ Կը կարծենք փրկաւէտ աշխատութիւն մը մատուցած ըլլալ յաւերժացնելով այս գեղեցկութիւնները, որոնք սերունդէ սերունդ մոռացութեան կը տրուին արդէն...», եւ կոչ ուղղած է ընթերցողներուն առ այդ օգտակար ըլլալու [84]։

Եւ իսկապէս «Մեղու»ն յաջորդ թիւով իսկ սկսած է հրատարկութեան տալ տեղւոյն ժողովրդական բանահիւսութենէն գողտրիկ նմուշներ՝ «Պարտիզակի գեղջուկ բանահիւսութիւնը» ընդհանուր խորագիրով եւ յաջորդական 15 թիւերով տպած է ժողովրդական բազմաթիւ սիրուն երգեր ու խաղիկներ։ Տանք երկու նմուշ.

Հարսներգ

Մեր տիւնը էրկու ղաթ է,
Ներքին վըրան թաւան է,
Աղբարս մեծցեր եար կ’ուզէ,
Մարըս ինք իր հաւան է։

Ծովուն վըրայ տիւման է,
Իմ եարն ինծի նըման է,
Բուսած պըյէխին մեռնիմ՝
Օսկի թելի նըման է [85]։

Օրօր

Օրօ՜ր օրօ՜ր, օրանդ էր օսկի
Օրանդ էր օսկի կամարըդ արծաթ,
Տար ու բեր հովեր տար ու բեր
Տար ու բեր անուշիկ հովեր տար ու բեր
Իմ եավրուիս քնակն առ ու բեր։
Է՜, եավրում է՜... է՜...

Քուն ունիս, օղո՛ւլ քուն ունիս,
Սարայ քէօշկերով տիւն ունիս,
Արծըթէ ղուլլէպ ունիս,
Օսկիէ շախշախ ունիս։
է՜, օղուլ է՜... է՜...

Քընացնիմ իմ եավրիւն վարդերուն հօտիւն,
Արթընցնիմ իմ եավրիւն պիւլպիւլին ձանիւն,
Լերնակ ձըգիմ կախօրնակ,
Լեռան հովերն օրի՜ն քեզ։
է՜, մանչըս, է՜... է՜... [86]։

Թէեւ թերթին մէջ որեւէ նշում չկայ թէ ո՛վ հաւաքած է այդ երգերը, սակայն կողմնակի աղբիւրէ կ’իմանանք, որ ան բնիկ պարտիզակցի վաղամեռիկ բանաստեղծ եւ թերթի խմբագիրներէն Գեղամ Գուշակեանն (Պիլիճեան) է [87]։

Կոմիտաս վարդապետ Մայիս 1912-ին անակնկալօրէն այցելած է Պարտիզակ եւ 6/19 Մայիսին դասախօսութեամբ մը հանդէս եկած է. «Եւ գեղեցիկ պատեհութիւնը տուաւ մեզ՝ հայ հոգին ու զգացումն ապրելու, բնաշխարհիկ երգերով համեմուած իր լեցուն եւ այնքա՛ն մատչելի դասախօսութիւնով» [88]։ Երեւի Կոմիտասի այցը բարերար ազդեցութիւն ունեցած է տեղացի մտաւորականութեան վրայ եւ խթան հանդիսացած՝ ժողովրդական բառ ու բանի հաւաքման ուղղութեամբ։

«Մեղու»ի աշխատակիցները պարտիզակցիներ են եւ մեծ մասամբ հանդէս եկած են ծածկանուններով՝ Արուսեակ, Սանթիկ, Գեղասար, Ֆարհատ (Մինաս Գասապեան, աւելի ետք՝ Մինաս Վերածին), Շահէն, Ծայթ (Մելքոն Յովսէփեան), Սարգիս Սրենց (Սարգիս Քըլըճեան), Ձօնիկ (Ձօնիկ Ղազարեան) եւ այլք։ Թերթին պատահական աշխատակցութիւն ունեցած են Պարտիզակ այցելած ծանօթ անուններ, ինչպէս՝ Երուանդ Սրմաքէշխանլեան (Երուխան), Իսրայէլ Տխրունի, Ատոմ (Յարութիւն Ա. Շահրիկեան) եւ այլք։

«Մեղու»ի աշխատակից՝ գրող Մելքոն Յովսէփեան, Ծայթ ստորագրութեամբ, յօդուածով մը, 24 կէտերով առաջարկներ ներկայացուցած է Պարտիզակի բարելաւման համար, որոնցմէ երկուքը կ’առնչուին «Մեղու»ին եւ տպագրական աշխատանքին.

«Դիւրութիւն տալ «Մեղու»ի խմբագրութեան՝ հաստատելու համար «Մեղու»ի մատենաշար մը»։
«Մամուլի շուտափոյթ գնում եւ գործածութիւն՝ մանաւանդ «Մեղու»ն տպագրուած տեսնելու համար» [89]։

Եւ իսկապէս, կարճ ժամանակ անց, թերթը ունեցած է իր մատենաշարը, որուն առաջին գիրքը եղած է նոյն՝ Մելքոն Յովսէփեանի «Համազգային տօնը եւ պարտիզակցին» գրքոյկը, տպուած՝ Ատաբազար, 1913-ին, 15, 1 չհամարակալուած էջ։

Միշտ փորձեր եղած են «Մեղու»ն տպագիր հրատարակելու, եւ առ այդ, Յուլիս 1913-ին, որոշուած է զայն տպագրել Պոլսոյ «Ազատամարտ» տպարանին մէջ՝ որպէս օրաթերթ, «Բայց մեր կամքէն անկախ պատճառներով» փորձը չէ յաջողած, եւ «Մեղու»ն շաբաթ մը լոյս չտեսնելէ ետք, շարունակուած է հրատարակուիլ իր նախկին տեսքով՝ խմորատիպ շաբաթաթերթ [90]։

Երբ Յունուար 1913-ին Դաշնակցութեան «Ազատամարտ» օրաթերթը դադրեցուած է թրքական իշխանութիւններուն կողմէ, ան միայն մէկ օր լոյս տեսած է «Մեղու»ի արտօնագրով, որմէ ետք Ճեմալ փաշա իր մօտ կանչած է «Ազատամարտ»ի խմբագիր Յակոբ Սիրունին ու անոր յիշեցուցած՝ որ Պարտիզակի մէջ եւս պատերազմական վիճակ է եւ կարելի չէ այդ միջոցներով թերթ հրատարակել [91]։

«Մեղու»ն քանի մը առիթներով ինքզինք բնութագրած է որպէս «գիւղանուէր» թերթ, ինչ որ շատ դիպուկ է ու հարազատ իր բովանդակութեան։

«Մեղու»ն գաւառային թերթի տիպար օրինակն է։

Պայքար

Կուսակցական-գաղափարական թերթ. հրատարակութիւն՝ Պարտիզակի Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան տեղական մասնաճիւղի, իսկ ըստ այլ աղբիւրի՝ հրատարակութիւն Ս. Դ. Հ. կուսակցութեան Պարտիզակի ուսանողական միութեան [97]։ Մերթ յիշուած է որ շաբաթաթերթ է, մերթ՝ կիսամսեայ թերթ։ Արտօնատէրը եղած է Մկրտիչ Զաքարեան, պատասխանատու տնօրէնը՝ Օննիկ Պոտոսեան։

Հրատարակուիլ սկսած է Յունուար 1912-ին եւ յաճախակի ընդմիջումներով շարունակուած է մինչեւ 1914։ Իւրաքանչիւր թիւ՝ 4 էջ, 28x40 սմ.։

Նախ եղած է խմորատիպ, իսկ 1914-ին վերածուած է տպագիրի։

Բովանդակութիւնը. «Գրեթէ նուիրուած է Ս. Դ. Հնչակեան կուսակցութեան տեսական բրոբականտին» [98]։

Փարոս բիւթանական, Բիւթանիա կամ Պարտիզակ անունով թերթ հրատարակելու ծրագիր

1908-ին հիմնուած Պարտիզակի Հայ երիտասարդներու ընկերութիւնը նպատակ ունեցած է հրատարակել «Փարոս բիւթանական» անունով գրական, բանասիրական եւ ազգագրական շաբաթաթերթ մը, որուն պիտի աշխատակցէին տեղացի եւ պոլսահայ գրողներ, եւ որուն խմբագրապետութիւնը պիտի վարէր Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութենէն Հ. Մկրտիչ վրդ. Պոտուրեան, բայց մեզի անծանօթ պատճառներով, միութիւնը չէ յաջողած հրատարակել յիշեալ թերթը եւ ծրագիրը մնացած է անիրագործելի [99]։

Վերեւի վկայութեան կողքին, անոր մասին վկայութիւն մըն ալ ունինք Հայր Մկրտիչ վրդ. Պոտուրեանէն, որ պիտի ստանձնէր թերթի խմբագրութիւնը։ Ըստ երեւոյթին, ան օրին դիմած է Թէոդիկին՝ թերթին համար յօդուած ստանալու խնդրանքով, եւ ան պատասխանած է 27 Հոկտեմբեր 1908 թուակիր նամակով մը։ Հայր Պոտուրեան, հրատարակութեան տալով Թէոդիկի նամակը, յաւելած է, թէ «Թէոդիկի այս նամակը ստացած եմ, երբ ծննդավայրս՝ Պարտիզակ կը գտնուէի, ուր տեղւոյն Հ. Ք. Երիտասարդաց հետ հրատարակել պիտի սկսէի Բիւթանիա կամ Պարտիզակ պարբերաթերթը [100]։

Երբ թերթի խմբագրութիւնը յանձնուած է Հայր Մկրտիչ վրդ. Պոտուրեանի նման ծանօթ բանասէրի մը, որ ան ալ իր կարգին յօդուածի խնդրանքով դիմած է Թէոդիկի նման ծանօթ գրողի մը, ապա ուրեմն պիտի ենթադրել, որ ծրագրուած թերթը բաւական լուրջ հրատարակութիւն մը պէտք է ըլլար, որ սակայն իրականութիւն չէ դարձած մեզի անծանօթ պատճառներով։ 

  • [1] Մինաս Գ. Գասապեան (Ֆարհատ), Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ, Պարտիզակ- Կ. Պոլիս, տպագրութիւն «Ազատամարտ»ի, 1913, էջ 243-244:
  • [2] Գառնիկ Կ. Պօտուռեան, Տարագրի յուշեր 1915-1917, խմբագիր, յառաջաբանի եւ ծանօթագրութիւններու հեղինակ՝ Միհրան Ա. Մինասեան, ՀՑԹԻ հրատարակչութիւն, «Հայոց ցեղասպանութիւնը վերապրածների յուշագրութիւններ» մատենաշար, թիւ 8, Երեւան, 2022, էջ 26:
  • [3] Raymond H. Kévorkian, Paul B. Paboudjian, Les Arméniens dans L'Empire Ottoman à la veille du Génocide, Paris, 1992, էջ 128:
  • [4] Գառնիկ Կ. Պօտուռեան, Տարագրի յուշեր 1915-1917, էջ 26։
  • [5] Յակոբ Տէր-Յակոբեան, Պարտիզակը խատուտիկ. Յաւելուածաբար՝ Մանուշակ եւ իր հէքեաթները, Փարիզ, տպարան Տէր Յակոբեան, 1960, էջ 32:
  • [6] Մինաս Գ. Գասապեան, Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ, էջ 259-260, 262-263:
  • [7] Նոյն, էջ 263:
  • [8] Պարտիզակի արհեստներուն, վաճառականութեան եւ տնտեսական կեանքին մասին աւելի մանրամասն տես՝ Անահիտ Աստոյեան, «Իզմիթի (Նիկոմիդիա) գաւառի հայ բնակչութիւնը եւ նրա սոցիալ-տնտեսական վիճակը XIX դարավերջին եւ XX դարասկզբին», հետեւեալ հատորին մէջ՝ Հայոց ցեղասպանութեան մշակութային եւ նիւթական հետեւանքների յաղթահարման մեթոդաբանութիւնն ու գործիքակազմը, Երեւան, 2021, էջ 85-289:
  • [9] Եղիշէ, «Մամուլը Պարտիզակի մէջ», Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Պարտիզակ, Նոր շրջան, Բ. տարի, թիւ 14-66, 7 Ապրիլ 1913, էջ 2։
  • [10] Բ. Աբրահամեան, «Նամակ առ Ընթացաւարտից ընկ. բարձր. վարժ.ի ի Պարտիզակ», Բիւրակն հանդէս, Կ. Պոլիս, ԺԳ. տարի, թիւ 239, 1/13 Նոյեմբեր 1895, էջ 343-344։
  • [11] Եղիշէ, «Մամուլը Պարտիզակի մէջ», Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Պարտիզակ, Նոր շրջան, Բ. տարի, թիւ 14-66, 7 Ապրիլ 1913, էջ 2։
  • [12] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Պարտիզակ, Բ. տարի, թիւ 42, 21 հոկտեմբեր 1912, էջ 4։
  • [13] Գարեգին Լեւոնեան, Հայոց պարբերական մամուլը. Լիակատար ցուցակ հայ լրագրութեան սկզբից մինչեւ մեր օրերը (1794-1934), հրատարակութիւն՝ Մելքոնեան ֆոնտի, Երեւան, 1934, էջ 81:
  • [14] Ամալիա Կիրակոսեան, Հայ պարբերական մամուլի մատենագիտութիւն (1794-1967), համահաւաք ցանկ, Երեւան, 1970, էջ 418-419:
  • [15] Մ[անուէլ] Ա. Բաբլոյեան, Հայ պարբերական մամուլը. Մատենագիտական համահաւաք ցուցակ (1794-1980), Երեւան, Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատարակչութիւն, 1986, էջ 94:
  • [16] Արտաշէս Տէր Խաչատուրեան, Հայ մամուլի մատենագիտական գործեր, հրատարակութեան պատրաստեց եւ խմբագրեց՝ Կ. Յովհաննէսեան, Պէյրութ, 2014, էջ 539
  • [17] Kévorkian/Paboudjian, Les Arméniens dans L'Empire Ottoman..., էջ 128։
  • [18] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Պարտիզակ, Բ. տարի, թիւ 8, 26 Փետրուար 1912, էջ 3։ Նաեւ յաջորդ թիւը։
  • [19] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Պարտիզակ, Բ. տարի, թիւ 25, 24 Յունիս 1912, էջ 4։
  • [20] Գարեգին Լեւոնեան, Հայոց պարբերական մամուլը..., էջ 185։
  • [21] Արշակ Ալպոյաճեան, «Հայերը եւ տպագրութիւնը», Հայրենիք ամսագիր, Ժ. տարի, թիւ 10 (118), Օգոստոս 1932, էջ 138։
  • [22] Ամալիա Կիրակոսեան, Հայ պարբերական մամուլի մատենագիտութիւն (1794-1967), էջ 552։
  • [23] Մ[անուէլ] Ա. Բաբլոյեան, Հայ պարբերական մամուլը..., էջ 346։
  • [24] Ասատուր Յ. Մակարեան, «Ամփոփ համայնապատկեր Բիւթանիոյ հայութեան մեծ ողբերգութեան», Գերսամ Ահարոնեան (խմբագիր), 1915-1965 Յուշամատեան Մեծ եղեռնի, Գ. հրատարակութիւն, Պէյրութ, 1987, էջ 303։
  • [25] Շնորհակալութիւն Արուսեակ Քօչ Մօնէին, որ մեզի համար նկարեց Պարտիզակի «Մեղու» գաւառի ձայն շաբաթաթերթի բազմաթիւ համարներ ու դրաւ մեր տրամադրութեան տակ։
  • [26] Մասիս լրագիր, Կ. Պոլիս, 19-րդ տարի, թիւ 1022, 11 Նոյեմբեր 1870, էջ 3։
  • [27] Ինքնակենսագրական բնոյթի իր նամակէն, յղուած՝ Պարտիզակի քահանաներուն, 1896՞, տես՝ Եղիշէ Չարենցի անուան Գրականութեան եւ արուեստի թանգարան, Թորոս Ազատեանի ֆոնտ, 174/IV, էջ 90-91։
  • [28] Վիեննայի Մխիթարեան Մատենադարանի մամուլի ձեռագիր ցուցակ, թերթ 101բ։
  • [29] Բանբեր պարտիզակեան, թիւ 5, 16 Նոյեմբեր 1847, էջ 1, նաեւ՝ Մշակոյթ ազգագրական տարեգիրք, Կ. Պոլիս, Ա. տարի, 1948, էջ 135։
  • [30] Բանբեր պարտիզակեան շաբաթաթերթ, Պարտիզակ, թիւ 6, 23 Նոյեմբեր 1847, էջ 2։
  • [31] «Թօհաֆի լրագիր ի Պարտիզակ», Ծիածան, Կ. Պոլիս, Ա. տարի, թիւ 20, 18 Փետրուար 1867, էջ 3։
  • [32] Նոյն։
  • [33] Մասիս լրագիր, Կ. Պոլիս, 19-րդ տարի, թիւ 1022, 11 Նոյեմբեր 1870, էջ 3։
  • [34] Մասիս լրագիր, Կ. Պոլիս, 19-րդ տարի, թիւ 1022, 11 Նոյեմբեր 1870, էջ 3, նաեւ՝ Ժիրայր Դանիէլեան, Բանասիրական որոնումներ, Պէյրութ, 1996, էջ 61-62։
  • [35] Գրիգոր Յ. Մխալեան, Պարտիզակն ու պարտիզակցին, էջ 338-341։
  • [36] Արտաշէս Պիպէրեան եւ Վարդան Եղիշէեան (խմբագրողներ), Պատմագիրք Ատափազար «Աստուածարեալ» քաղաքին, Փարիզ, տպարան Տէր Յակոբեան, 1960, էջ 218-220, 295, 664-668։
  • [37] Ժիրայր Դանիէլեան, Բանասիրական որոնումներ, էջ 59։
  • [38] Արմ. Տ. Յակոբեան, «Յիշատակներ», Պարտիզակ հանդէս, Պարտիզակ-Կ. Պոլիս, Ա. տարի, թիւ 2, Ապրիլ 1910, էջ 9։
  • [39] Յակոբ Տէր-Յակոբեան, Պարտիզակը խատուտիկ...էջ 115։
  • [40] Նոյն։ Գառնիկ Ստեփանեան, Կենսագրական բառարան, Բ. հատոր, Ժ-Մ, Երեւան, «Սովետական գրող» հրատարակչութիւն, 1981, էջ 77:
  • [41] Արտաշէս Հ. Գարտաշեան, Նիւթեր Եգիպտոսի հայոց պատմութեան համար, Բ. հատոր, Վենետիկ, 1986, էջ 656-657։ Գառնիկ Ստեփանեան, Կենսագրական բառարան, Բ. հատոր, էջ 77։ Կարօ Գէորգեան, «Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանը (Յուշեր հին ու լաւ օրերէն)», Ամէնուն տարեգիրքը, Գ. տարի, Պէյրութ, 1956, էջ 207-210։
  • [42] Պարտիզակ հանդէս, Պարտիզակ-Կ. Պոլիս, Դ. տարի, Հոկտեմբեր 1913, թիւ 9, էջ 48, Ե. Ա. Ճէճիզեան, «Վարժարանին գառնուկը» (Ուսանողական յիշատակ մը), Պարտիզակ հանդէս,Պարտիզակ-Կ. Պոլիս, Բ. տարի, թիւ 4, Ապրիլ 1911, էջ 10։
  • [43] Պարտիզակ հանդէս, Պարտիզակ-Կ. Պոլիս, Դ. տարի, Հոկտեմբեր 1913, թիւ 9, էջ 37։
  • [44] Յայտագիր Բարձրագոյն վարժարանի Պարտիզակ. 33-րդ տարեշրջան 1912-1913, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Յ. Մատթէոսեան, 1913, էջ 37, 42-43։
  • [45] Պարտիզակ հանդէս, Պարտիզակ-Կ. Պոլիս, Զ. տարի, Հոկտեմբեր 1914, թիւ 11, էջ 31-32։
  • [46] Տ. Ս. Մարտիկեան, «1889ի ընթացաւարտ կարգին քսանեւհինգամեայ յոբելեանը», Պարտիզակ հանդէս, Պարտիզակ- Կ. Պոլիս, Զ. տարի, թիւ 11, Հոկտեմբեր 1914, էջ 32։
  • [47] Վահէ Հայկ, Խարբերդ եւ անոր ոսկեղէն դաշտը. Յուշամատեան պատմական մշակութային եւ ազգագրական, Նիւ Եորք, 1957 (կազմին վրայ՝ 1959), էջ 872, 1127։
  • [48] Տ. Ս. Մարտիկեան, «1889ի ընթացաւարտ կարգին քսանեւհինգամեայ յոբելեանը», էջ 31-32։
  • [49] Նոյն։ «Յայտագիր Բարձրագոյն վարժարանի Պարտիզակ. 33-րդ տարեշրջան 1912-1913», էջ 42։
  • [50] Մինաս Գ. Գասապեան, Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ, էջ 286, նաեւ՝ Ժիրայր Դանիէլեան, Բանասիրական որոնումներ, էջ 45։
  • [51] Ա[նդրանիկ] Ա. Պետիկեան (Ապա), Գրչանկարներ Պարտիզակ գիւղին, Փարիզ, տպարան Յակոբ Տէր Յակոբեան, 1950, էջ 567-568։
  • [52] Նոյն, էջ 567-568։
  • [53] Նոյն, էջ 149, 576։
  • [54] Նոյն, էջ 567-568, 576։
  • [55] Գարեգին Լեւոնեան, Հայոց պարբերական մամուլը..., էջ 54, նաեւ՝ Ներսէս Գասապեան, «Հայ պարբերական մամուլի մատենագիտութիւն (1794-1967)», (գրախօսութիւն), Պատմա-բանասիրական հանդէս, Երեւան, 1974, թիւ 4 (67), էջ 222։
  • [56] Մինաս Գ. Գասապեան, Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ, էջ 286, նաեւ՝ Գրիգոր Յ. Մխալեան, Պարտիզակն ու պարտիզակցին, էջ 802։
  • [57] Յակոբ Տէր-Յակոբեան, Պարտիզակը խատուտիկ…, էջ 81։ Հայ բուժակ ամսագիր, Կ. Պոլիս, Ա. տարի, թիւ 3-4, Մարտ-Ապրիլ 1920, էջ 66։
  • [58] Հ. Պ. Ֆ. [Հայր Պետրոս Ֆէրհատեան], «Քանի մը խօսք եւս 1907 եւ 1908 լոյս տեսած հայերէն թերթերուն վրայ», Հանդէս ամսօրեայ, Վիեննա, ԻԳ. տարի, Ապրիլ 1909, թիւ 4, էջ 127, նաեւ՝ Պարտիզակ հանդէս, Պարտիզակ-Կ. Պոլիս, Ա. տարի, թիւ 1, Հոկտեմբեր 1909, էջ 36-37։
  • [59] Պարտիզակ հանդէս, Պարտիզակ-Կ. Պոլիս, Ա. տարի, թիւ 1, Հոկտեմբեր 1909, էջ 36-37։
  • [60] Կարօ Գէորգեան, «Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանը (Յուշեր հին ու լաւ օրերէն)», էջ 215։
  • [61] Սարգիս Գ. Փաչաճեան, Յուշամատեան Ռոտոսթոյի հայերուն 1606-1922, երկրորդ եւ լրացեալ հրատարակութիւն, Պէյրութ, 1971, էջ 113։
  • [62] «Յայտագիր Բարձրագոյն վարժարանի ի Պարտիզակ 1884-85», Կ. Պոլիս, 1885, էջ 3, 5։ ՅակոբՏէր-Յակոբեան, Պարտիզակը խատուտիկ…, էջ 223։ Կարօ Գէորգեան, «Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանը...», էջ 215։
  • [63] Ս. Սարունի, «Յուշեր Պարիտզակէն. Յիսուն տարիներ առաջ», Հայրենիք օրաթերթ, Պոսթոն, 65-րդ տարի, թիւ 15647, 16 Հոկտեմբեր 1963, էջ 2։
  • [64] Նոյն։
  • [65] Նոյն։
  • [66] Նոյն։
  • [67] Ասատուր Յ. Մակարեան, Յուշագիրք Թրակիոյ եւ Մակեդոնիոյ հայ գաղութներու, Սելանիկ, 1929, էջ 503։ «Ողբ. ընկ. Սարգիս Սարունիի ինքնակենսագրականը», Հայրենիք օրաթերթ, 78-րդ տարի, թիւ 19299, 15 Յունիս 1976, էջ 3, եւ յաջորդ թիւը։
  • [68] Ս. Սարունի, «Յուշեր Պարիտզակէն. Յիսուն տարիներ առաջ», Հայրենիք օրաթերթ, Պոսթոն, 65-րդ տարի, թիւ 15.647, 16 Հոկտեմբեր 1963, էջ 2։
  • [69] Նոյն։ Նաեւ՝ Յայտագիր Բարձրագոյն վարժարանի Պարտիզակ. 33րդ տարեշրջան 1912-1913, Կ. Պոլիս, տպագրութիւն Յ. Մատթէոսեան, 1913, էջ 63։
  • [70] Հայր Եփրեմ վրդ. Պօղոսեան, Պարտիզակի ընկերութիւնները, էջ 214, նաեւ՝ Միհրան Մինասեան, «Հայ պարբերական մամուլի 33 նորայայտ անուններ», Հայկազեան հայագիտական հանդէս, Պէյրութ, ԻԱ. հատոր, 2001, էջ 355։
  • [71] Մարմարա օրաթերթ, Կ. Պոլիս, ԺԵ. տարի, թիւ 3779, 17 Սեպտեմբեր 1954, էջ 1։ Կարօ Գէորգեան, Ամէնուն տարեգիրքը, Պէյրութ, Բ. տարի, 1955, էջ 529։ Սուրբ Փրկիչ ամսագիր, Կ. Պոլիս, Զ. տարի, թիւ 62, Հոկտեմբեր 1954, էջ 25։
  • [72] «Բանբեր պարտիզակեան», Փարոս ամսաթերթ, Պարտիզակ- Կ. Պոլիս, Ա. տարի, թիւ 4, Մայիս 1910, էջ 64, նաեւ՝ Յակոբ Տէր Յակոբեան, Պարտիզակը խատուտիկ..., էջ 225։
  • [73] «Անտիպ նշխար մըն ալ Մեծարենցէն. Տուայտանք», Մշակոյթ ազգագրական տարեգիրք, Կ. Պոլիս, Ա. տարի, 1948, էջ 132։
  • [74] Փարոս ամսաթերթ, Պարտիզակ-Կ. Պոլիս, Ա. տարի, թիւ 1, Փետրուար 1910, էջ 1։
  • [75] Յակոբ Տէր-Յակոբեան, Պարտիզակը խատուտիկ..., էջ 52։
  • [76] Գառնիկ Ստեփանեան, Կենսագրական բառարան, Ա. հատոր, Ա-Թ, Երեւան, «Հայաստան» հրատարակչութիւն, 1973, էջ 55։
  • [77] Արմաշու դպրեվանքին 25 ամեայ յոբելեանին առթիւ 1889-1914, Կ. Պոլիս, 1914, էջ 378։ Յայտագիր Բարձրագոյն վարժարանի Պարտիզակ. 33րդ տարեշրջան 1912-1913, էջ 5։ Կարօ Գէորգեան, «Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանը...», էջ 210-212։
  • [78] Արտաշէս Հ. Գարտաշեան, Նիւթեր Եգիպտոսի հայոց պատմութեան համար, Բ. հատոր, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1986, էջ 662-663։
  • [79] Յակոբ Տէր-Յակոբեան, Պարտիզակը խատուտիկ..., էջ 112։
  • [80] Նոյն, էջ 226։ Ասատուր Յ. Մակարեան, Ամփոփ համայնապատկեր Բիւթանիոյ հայութեան մեծ ողբերգութեան, էջ 303։
  • [81] «Ցանկ» [Դաշնակցական մամուլի], Յուշապատում Հ. Յ. Դաշնակցութեան 1890-1950, հատորը կազմեց՝ Սիմոն Վրացեան, Պոստոն, 1950, էջ 576։ Մամուլի Ցանկը կազմած են Սիմոն Վրացեան եւ Սահակ Տէր Թովմասեան։
  • [82] Մ[անուէլ] Ա. Բաբլոյեան, Հայ պարբերական մամուլը…, էջ 88։
  • [83] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Բ. տարի, թիւ 27, 8 Յուլիս 1912, էջ 1։
  • [84] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Բ. տարի, թիւ 46, 18 Նոյեմբեր 1912, էջ 4։
  • [85] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, նոր շրջան, Բ. տարի, թիւ 4-56, 27 Յունուար 1913, էջ 4։
  • [86] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, նոր շրջան, Բ. տարի, թիւ 10-62, 10 Մարտ 1913, էջ 4։
  • [87] Մինաս Գ. Գասապեան, Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ, էջ 288։ Նոյն հատորին մէջ արտատպուած են այդ երգերէն քանի մը հատը։
  • [88] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Բ. տարի, թիւ 19, 13 Մայիս 1912, էջ 1։
  • [89] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Նոր շրջան, Բ. տարի, թիւ 13-65, 31 Մարտ 1913, էջ 3։
  • [90] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Պարտիզակ, Նոր շրջան, Բ. տարի, թիւ 28-80, 21 Յուլիս 1913, էջ 3։
  • [91] Յ. Ճ. Սիրունի, ««Ազատամարտ»ի սերունդը», Հայրենիք ամսագիր, Պոսթոն, Բ. տարի, թիւ 12, Հոկտեմբեր  1924, էջ 118, նաեւ՝ Կարօ Գէորգեան, Ամէնուն տարեգիրքը, Պէյրութ, Է. տարի, 1960, էջ 124-125։
  • [92] Գեղամ Գուշակեան, Ցայտք մը` ոսկեճամուկ Պարտիզակէն…, էջ 7-18։ Յակոբ Տէր Յակոբեան, Պարտիզակը խատուտիկ..., էջ 225-226։
  • [93] Յակոբ Մանճիկեան, Յուշամատեան Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան ալբոմ-ատլաս, Բ. հատոր, Լոս-Անճելըս, 2001, էջ 138։
  • [94] Յովհաննէս Տէվէճեան, «Սարգիս Սրենց», Ազատ խօսք, Սոֆիա, ԺԲ. տարի, թիւ 110 (3331), 22 Մայիս 1943, էջ 2 եւ յաջորդ երկու թիւերը։
  • [95] Նոյն։ Սարգիս Գ. Փաչաճեան, Յուշամատեան Ռոտոսթոյի հայերուն…, էջ 90-92։
  • [96] Սարգիս Գ. Փաչաճեան, Յուշամատեան Ռոտոսթոյի հայերուն…, էջ 92։
  • [97] Մեղու գաւառի ձայն շաբաթաթերթ, Պարտիզակ, Բ. տարի, թիւ 10, 11 Մարտ 1912, էջ 2։
  • [98] Մինաս Գ. Գասապեան, Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ, էջ 286։
  • [99] Հ. Եփրեմ վրդ. Պօղոսեան, Պարտիզակի ընկերութիւնները, տես՝ Կարօ Գէորգեան, Ամէնուն տարեցոյցը, Պէյրութ, Դ. տարի, 1957, էջ 212-213։
  • [100] Գաղութահայ տարեգիրք, Բ. տարի, Պուքրէշ, տպագրութիւն «Հայ մամուլ», 194։