Մատթէոս Զարիֆեան

Մատթէոս Զարիֆեան Արխիւ - Պէյրութ, Լիբանան

Հեղինակ՝ Նորա Սարաֆեան - Թաշճեան, 11/12/19 (վերջին փոփոխութիւն՝ 23/12/19)

Խմբագրութեան կողմէ

Այս էջով կը ներկայացնենք Մատթէոս Զարիֆեանի եւ անոր ընտանիքին լուսանկարները, վաւերաթուղթերը ու յիշողութեան առարկաները։ Մատթէոս Զարիֆեան (1894-1924) բանաստեղծ մըն է, որ ապրած եւ ստեղծագործած է իր ծննդավայր Պոլսոյ մէջ։ Այս էջին բոլոր նիւթերը կը պատկանին Մատթէոս Զարիֆիանի արխիւներուն եւ մեզի տրամադրուած են անոնց ժառանգորդ՝ Սիլվիա Աճէմեանի կողմէ։ Պէտք է նշել որ այս նիւթերը հատուած մըն են Մատթէոս Զարիֆեանին ընդհանուր արխիւէն։ Յուշամատեանի խումբը յատուկ շնորհակալութիւն կը յայտնէ Սիլվիային՝ այս էջին պատրաստութեան ընթացքին իր գործակցութեան համար։ Շնորհակալութիւն նաեւ Համազգային մշակութային միութեան։

Հայ քնարերգութեան տաղանդաւոր ներկայացուցիչներէն՝ Մատթէոս Զարիֆեան ծնած է Պոլիս (Կէտիկ Փաշա թաղամաս), 1894-ին: Իր կարճատեւ կեանքին մեծագոյն մասը անցուցած է Պոլսոյ Սկիւտար թաղամասին մէջ:

Գրական ասպարէզ նետուած է 1918-ին եւ թոքախտէն մահացած՝ 1924-ին, 30 տարեկանին:

Հակասութիւններով լի կեանքի պատմութիւն մը, նման նոյն ժամանակաշրջանի հայ ժողովուրդի պատմութեան, ուր յոյսեր եւ յուսախաբութիւններ, ճառագայթող մշակոյթ եւ աղէտներ, պատերազմ, գաղթ ու զինադադարի խանդավառութիւն փոխնիփոխ կը յաջորդեն իրարու:

Չորրորդ զաւակը՝ Տաճատ եւ Հռիփսիմէ Զարիֆեաններուն, Մատթէոս Զարիֆեան պատանեկութիւնն ու երիտասարդութիւնը կ՛անցընէ Սկիւտարի գեղատեսիլ բնութեան գիրկը: Պատանի տարիքին՝ դէմ յանդիման կը գտնուի մահուան, երբ կը կորսնցէ մեծ եղբայրը՝ Վահագնը: Վաղամեռիկ եղբօր յիշատակը իր հոգիին մէջ կը մնայ անբաժան եւ անոր կը ձօնէ իր բանաստեղծութիւններու առաջին հատորը:

Նախակրթութիւնը Սկիւտարի Ազգային վարժարանին մէջ ստանալէ ետք, կը յաճախէ Պէրպէրեան վարժարան (Քատըքէօյ թաղամաս), ապա Պարտիզակ քաղաքի ամերիկեան «Բիւթանիա» Bithynia գոլէճ, «Րոպըրթ» գոլէճ (Պէպէք թաղամաս), դարձեալ Պէրպէրեան վարժարան, ուրկէ 1913-ին կը վկայուի «Պսակաւոր Արուեստից» տիտղոսով:

Այդ տարիներուն, Պոլսոյ մէջ մարզական եւ սկաուտական շարժումները կ՛ապրին աշխոյժ վերելք: Զարիֆեան անմասն չի մնար այս շարժումէն: Շատ արագ կը դառնայ սիրուած եւ ծանօթ անուն մը մարզական կեանքին մէջ՝ օժտուած գերազանց յատկութիւններով եւ արժանացած բազմաթիւ մրցանակներու: Նոյն տարիներուն հայկական Պոլիսը կ՛ապրի ազգային-գաղափարական ոգեւոր շրջան մը: Զարիֆեան՝ աւարտելէ ետք Պէրպէրեան վարժարանը, 1913-ին կամաւոր կը մեկնի Կիլիկիա՝ ստանձնելու համար նոր սերունդներ դաստիարակելու պարտականութիւնը՝ իբրեւ Ատանայի Ազգային վարժարանի անգլերէն լեզուի եւ մարմնակրթութեան ուսուցիչ: Սակայն, տարեշրջանը չաւարտած ստամոքսային ծանր հիւանդութեան մը պատճառով կը հեռանայ Ատանայէն։

1) «Պէրպէրեան» գոլէճէն վկայականին կռնակի կողմը, ուր կը գտնենք օսմաներէն-թրքերէն ձեռագիր թարգմանութիւնը։
2) Վկայականին հայերէն հատուածին մեծցուած տարբերակը։
3) Վկայականին անգլերէն հատուածին մեծցուած տարբերակը։

1914-ի գարնան, կու գայ Լիբանան՝ բժշկուելու ստամոքսային անհանգստութենէ մը: Քանի մը ամիս ետք դարձեալ Պոլիս է եւ կ՛որոշէ բժշկութիւն կամ դեղագործութիւն կամ ճարտարագիտութիւն ուսանիլ, բայց Համաշխարհային առաջին պատերազմը կը խանգարէ այդ ծրագիրը: Կը զինուորակոչուի օսմանեան բանակ՝ որպէս ենթասպայ: Չհանդուրժելով զինուորական կեանքի պայմանները՝ կը դիմէ փախուստի եւ ըմբոստութեան բազմաթիւ փորձերու, որոնց պատճառով աքսորուելու վճիռ կը ստանայ զիւնուորական ատեանի մը կողմէ: Բազմաթիւ միջամտութիւններու շնորհիւ վճիռը կը մեղմանայ եւ կը բանտարկուի։ Կարճ ժամանակ ետք, նոյն բարեխօսութիւններու շնորհիւ ազատ կ՚արձակուի եւ կը դառնայ հիւանդանոցի մը մէջ «հիւանդապահ»:

Զինադադարէն ետք, Զարիֆեան թարգման է Պոլիսը գրաւած բրիտանական բանակին մէջ: 1919-ին բրիտանական քննչական յանձնաժողովի մը հետ կը մեկնի հայկական գաւառներ՝ տեղւոյն կացութեան մասին տեղեկագիր մը պատրաստելու եւ հայ որբեր հաւաքելու նպատակով:

1919-ի վերամուտէն մինչեւ 1921-ի ամառը կը պաշտօնավարէ Պոլսոյ Պէրպէրեան վարժարանին մէջ որպէս անգլերէն լեզուի եւ մարմնակրթութեան ուսուցիչ: Կը դառնայ վարժարանի աշակերտութեան եւ Պոլսոյ երիտասարդութեան կողմէ սիրուած բանաստեղծը՝ ինչպէս հետագային պիտի վկայէր այդ ժամանակաշրջանի վարժարանի աշակերտներէն՝ Շահան Շահնուր, որ Սիմոն Վրացեանին ուղղած նամակին մէջ կը գրէ. «Կը նախընտրէի մնալ իմ խումբիս մէջ, կազմուած Պէրպէրեանցիներէ, որուն առանցքը կը կազմէր բանաստեղծ մը, մերի՛ն բանաստեղծը՝ Մատթէոս Զարիֆեան» (Շահան Շահնուր, «Սիրելի Պրն. Վրացեան», Բագին ամսագիր, ԺԸ տարի, թիւ 4, 1979, Պէյրութ):

Անողոք հիւանդութիւնը շատ արագ կը հիւծէ մարզիկի կենսունակութեամբ լեցուն անոր երիտասարդ մարմինը եւ կը յառաջացնէ կեանքէն հեռանալու խոր զգացում, որ կը վերածուի գրական ստեղծագործական աշխատանքին փարելու մղումի: Մ. Զարիֆեանի առաջին գործը մամուլի մէջ կը տպագրուի՝ 1918-ին: 1919-1923 տարիները կ՛ըլլան Զարիֆեանի ստեղծագործական կեանքի բեղուն ժամանակաշրջանը:

Հիւանդութեան եւ տառապանքի այս մռայլ օրերուն, լոյս աշխարհ կու գան Զարիֆեանի երկու հատորները. «Տրտմութեան եւ խաղաղութեան երգեր»ը՝ 1921-ին եւ «Կեանքի եւ Մահուան երգեր»ը՝ 1922-ին, որոնք բաւարար կ՛ըլլան անմահացնելու 9 ապրիլ 1924-ին, վարդերու եւ եղեւիններու Մեծ կղզիին մէջ վերջնականապէս իր աչքերը փակող երիտասարդ բանաստեղծին անունը:

Կը թաղուի Սկիւտարի հայոց գերեզմանատան մէջ:

1956-ին Պէյրութի մէջ լոյս կը տեսնէ բանաստեղծին քրոջ՝ Սիրան Սեզայի (Սիրան Զարիֆեան Քիւփէլեան) եւ Վահէ Վահեանի խմբագրած «Ամբողջական գործեր» հատորը, որ կը բովանդակէ բանաստեղծի կենդանութեան լոյս տեսած երկու հատորներու բովանդակած բանաստեղծութիւններուն կողքին, անոր անտիպ քերթուածները, օրագրութիւնը, նամակները, ինչպէս նաեւ արձակ էջերը:

Ատանայի հայոց Առաջնորդարանի վկայագիրը գրուած օսմաներէն-թրքերէնով։ Հոս կը հաստատուի, թէ Մատթէոս Զարիֆեան ուսուցչութիւն ըրած է Ատանայի հայկական ազգային վարժարանին մէջ։ Վկայագիրը կը կրէ 27 Նոյեմբեր 1913 թուականը։

Օսմաներէն-թրքերէնով գրուած վկայագիր, որ կը հաստատէ Մատթէոս Զարիֆեանի ուսուցիչի պաշտօն վարելը, Պոլսոյ Պէրպէրեան վարժարանին մէջ։ Փաստաթուղթը կը կրէ Պէրպէրեան գոլէճի տնօրէնութեան ստորագրութիւնն ու կնիքը։

1919-ի շուրջ, Պոլիսը գրաւած բրիտանական բանակայիններու խմբանկար։ Մատթէոս Զարիֆեան ամէնէն վերի շարք, աջէն առաջինն է։ Ան թարգմանիչ էր բրիտանական բանակին մէջ։

Լուսանկարին կռնակին գրուած է՝ 2 Յուլիս 1920, ինչպէս նաեւ երեք երիտասարդներուն անունները. Պագըրճեան, Մակարեան եւ Պ. Սիմիտեան։ Հաւանաբար Մատթէոս Զարիֆեանի ընկերներն են։ Աջէն առաջինը՝ Մատթէոս Զարիֆեան։

Մատթէոս Զարիֆեան Սկիւտարի իրենց տան առջեւ։ Կռնակին գրած է. «Այս պատկերը քաշուած է 1922 Յունիս ամսոյն մէջ Սկիւտար մեր տան առջեւ փողոցէն անցնող լուսանկարիչի մը կողմէ»։

1.-2. Մատթէոս Զարիֆեանի ընկերուհիներէն՝ Նոյեմի։ Պատկերին կռնակին Մատթէոս Զարիֆեան անգլերէնով գրած է. “This is my angel“.
3. Մատթէոս Զարիֆեանի ընկերուհիներէն՝ Վիկտորիա։

Մատթէոս Զարիֆեան Պոլսոյ մօտիկ Մեծ կղզիին (Պիւյիւքատա, Փրինքիփօ) վրայ։

1.- 2. Մատթէոս Զարիֆեանի համար պատրաստուած դեղագիրներ, կը կրեն դեղարան Քէլլէճեան ստորագրութիւնը։
3.  Հիւանդ Զարիֆեանի համար այլ դեղագիրներ՝ ստորագրուած բժիշկ Խնդիրեանին կողմէ։ Թուականն է՝ 17 Մայիս 1921, Փերա եւ 1923, Փրինքիփօ։
4. Դեղագիր մը, որ կը կրէ դեղարան Մինասեան ստորագրութիւնը։

Մատթէոս Զարիֆեանի ձեռագիրով «Մահը կու գայ…» բանաստեղծութիւնը։

Մատթէոս Զարիֆեանի հրատարակութիւնները՝

  • Տրտմութեանեւխաղաղութեաներգեր, Պէրպէրեան վարժարան, տպարան Օ. Արզուման, Կ.Պոլիս, 1921, 126 էջ։
  • Կեանքիումահուաներգեր, Հրատարակութիւն Հայկաշէն գրատան, Հրազդան մատենաշար, տպարան Ֆ. Ճարեան, Կ.Պոլիս, 1922, 115 էջ։
  • Ընտիրքերթուածներ, տպարան Սեւան, Հալէպ, 1946, 29 էջ։
  • Ամբողջականգործեր. քերթուածներ, օրագրութեանէջեր, նամակներ, խմբագիր՝ Սիրան Սեզա եւ Վահէ Վահեան, տպարան Ատլաս, Պէյրութ, 1956, 656 էջ։
  • Երգեր, Հայաստան հրատարակութիւն, Երեւան, 1965, 238 էջ։
  • Երկեր (ՌուբէնՈրբերեան, ՌուբէնՍեւակ, ՎահանԹէքէեան, ՄատթէոսԶարիֆեան), Սովետական գրող, Երեւան, 1981, 480 էջ։
  • Երկեր, խմբագիր՝ Աբրահամ Ալիքեան, Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան տպարան, Անթիլիաս, 1990, 277 էջ։
  • Բանաստեղծութիւններ, խմբագիր՝ Զուլալ Գազանճեան, Մխիթարեան հրատարակութիւն, Վենետիկ, 1994, 95 էջ։

Մատթէոս Զարիֆեան, Տրտմութեան եւ խաղաղութեան երգեր, Պէրպէրեան վարժարան, տպարան Օ. Արզուման, Կ.Պոլիս, 1921

Մատթէոս Զարիֆեանի ձեռագիրով «Խենթը» բանաստեղծութիւնը։

Յաւելեալ տեղեկութիւններ Զարիֆեան ընտանիքին մասին

Զարիֆեաններու հայրը՝ Տաճատ Զարիֆեան (1860-1935)  զբաղած է վաճառականութեամբ: Ամուսնացած էր Հռիփսիմէ Զարիֆեանի հետ (1864-1948)։

Արուեստը ապրող եւ ներշնչող մնայուն մթնոլորտ ըլլալով՝ միեւնոյն ընտանիքէն յաջորդական երեք  սերունդներու կենսագրութեան ուսումնասիրութիւնը կը վկայէ, որ  անոնք թէեւ խառնուածքով իրարմէ տարբեր, բայց եւ այնպէս բոլորն ալ  օժտուած են ստեղծագործական շնորհներով, եւ իրենց գրական, բանաստեղծական թէ մանկավարժական գործունէութեամբ հետք թողած եւ իրենց գործով անմահացած անուններ են:

1924-ին երկրորդ մանչ զաւակը կորսնցնելէ ետք Զարիֆեանները կը տեղափոխուին եւ կը հաստատուին  Լիբանան, ուր հայրը կը շարունակէ  վաճառականականութիւնը, իսկ անոր դուստրերէն իւրաքանչիւրը կը ծաւալէ իր մասնագիտական գործունէութիւնը:

1907 Դեկտեմբեր 1 թուակիր եւ Սկիւտարի մէջ գրուած վկայագիր մը, որ կը փոխանցէ զանազան տեղեկութիւններ Զարիֆեան ընտանիքին մասին։ Տաճատ Զարիֆեան որդին է Գրիգոր Զարիֆեանի եւ Լուսիա Զարիֆեանի (ծնեալ Մկրեան)։ Տաճատ ունեցած է նաեւ քոյր մը՝ Նեմզուր Զարիֆեան անունով։

Սիրան Սեզա (1903-1973), բուն անունով Սիրան Զարիֆեան Քիւփէլեան, Նիւ Եորքի «Գոլումպիա» համալսարանէն կը վկայուի գրականութեան եւ լրագրութեան «Մագիստրոս»ի տիտղոսով: Ան կու գայ Լիբանան, ուր կը շարունակէ իր մասնագիտական գործունէութիւնը:  Անոր ստորագրութեամբ յօդուածները լոյս կը տեսնեն Պոսթոնի «Հայրենիք»ի (ամսագիր), Լիբանանի «Ազդարար»ի (շաբաթաթերթ) եւ «Նայիրի»ի (պարբերաթերթ) մէջ: Անոր վէպերէն են՝ «Պատնէշը», «Մեղաւորուհին»: Սեզա կը դառնայ լիբանանահայ կնոջական դերը բնորոշող ռահվիրայ դէմքը՝ շնորհիւ իր հրատարակած «Երիտասարդ Հայուհի» թերթին (1932-1934, 1947-1968):

Սեզայի միւս քոյրը՝ Լիւսի Զարիֆեան Թոսպաթ, Լիբանանի մէջ հրատարակուող «Այգ» օրաթերթի տնօրէնուհին եղած է: Անոր ամուսինը՝ Տիգրան Թոսպաթ, ծանօթ հրապարակագիր եւ քաղաքագէտ է ինչպէս նաեւ Պէյրութի մէջ հրատարակած է «Լը Սուար» (Le Soir) ֆրանսատառ օրաթերթը: Լիւսի Զարիֆեան Թոսպաթի լրագրական գործունէութիւնը մեծապէս նպաստած է լիբանանահայ մամուլին:

Մատթէոս Զարիֆեանի երրորդ քրոջը՝ Պերճուհի Զարիֆեան Կիւլպէնկեանի դուստրը՝ Եոլանտ Կիւլպէնկեան Աճէմեան, քանի մը տասնամեակ պաշտօնավարած է Համազգայինի Նշան Փալանճեան ճեմարան եւ դարձած է շատերու կողմէ յարգուած եւ սիրուած «Մատամ»ը: 1950-1975, ան աշխատակցած է «Լը Սուար» (Le Soir)-ին իբրեւ արուեստի քննադատ:  Անոր ամուսինը հանրայայտ երգիծանկարիչ Տիրան Աճէմեանն է, դուստրը՝ Սիլվիա Աճէմեանը, որ ծանօթ արուեստաբան է Լիբանանեան իրականութեան մէջ:

1. Պերճուհի Զարիֆեան Կիւլպէնկեան (Մատթէոսի քոյրը), 1909։
2. Պերճուհի Զարիֆեան Կիւլպէնկեան (Մատթէոսի քոյրը), 1918։

Լիւսի Զարիֆեան (հետագային Թոսպաթ)՝ Մատթէոսի քոյրը։ Պատկերին կռնակին գրուած է 21 Դեկտեմբեր 1921։

1. Սիրան Սեզա Քիւփէլեան (ծնեալ Զարիֆեան)՝ Մատթէոսի քոյրը, 12 Դեկտեմբեր 1922(?)։
2. Պերճուհի Կիւլպէնկեան (ծնեալ Զարիֆեան) եւ երկու դուստրերը՝ Եոլանտ (աջին) եւ Միրալտա (ձախին), 1922, Պէյրութ։

including both production pieces and never-to-market prototypes. Each is in original packaging and never used. The Iten collection also includes a lot of Breitling WatchesReplica.to watches uk stopwatches. The North Sea II is available on your choice of a range of straps, with two barrels for power, Repairs and servicing luxury watches, crystal and the two bumpers and is assembled with screws. Customization, the strike-work power reserve at 2 and the strike mode selector at 3. A cut-out allows for the vewing of the hammers and the gongs. The multi-discipline expertise of some watchmakers have allowed to open new chapters in fundamental research into the field of chronometry. In particular.