Թաքնուած գանձ մը մեծ մօրս տան մէջ
Հեղինակ՝ Այգուն Պուտաք, 23/09/25 (վերջին փոփոխութիւնը՝ 23/09/25), թարգմանութիւն՝ Վարդան Թաշճեան
Այս հաւաքածոն տրամադրեցի «Յուշամատեան»ին` 2024-ին մայրական մեծ մօրս մահէն ետք անոր տան մէջ պահպանուած ընտանեկան պատմութիւնը ուսումնասիրելէ յետոյ: Առարկաները կը պատկանին մեծ մօրս՝ 1935-ին Պոլսոյ մէջ ծնած Ովսաննա Սիլվա Փափազեանի (ծնեալ Իփլիքճեան, աւելի ծանօթ է որպէս Սիլվա Փափազեան) մայրական եւ հայրական նախնիներուն:
Մայրական մեծ մայրս` Սիլվա Փափազեանը, քրոջս եւ իմ մանկութիւնը լեցուցած էր ուրախութեամբ, իր գրեթէ մշտական ծիծաղով եւ անվերապահ սիրով: Բարձրագոյն վարժարան յաճախած տարիներուս ան սկսաւ ընտանեկան լուսանկարներու եւ ժառանգական իրերու մասին խօսիլ ինծի` զգալով, որ վերջապէս բաւականաչափ մեծ եմ անցեալի կշիռն ու հրաշքը հասկնալու համար: Այդ պահէն սկսած` անոր նախնիներուն եւ անոնց ժառանգութեան պատմութիւնը դարձաւ իմ կախարդական աշխարհս։
Սիլվա Փափազեանի մայրը 1905-ին Պոլսոյ մէջ ծնած Արաքսի Անգինէ Իփլիքճեանն էր (ծնեալ Թաթարեան): Ան ընտանիքին երկրորդ զաւակն էր: Աւագ քոյրը` Հայկանուշ, ծնած եւ մահացած է նոյն տարին՝ 1904-ին, իսկ եղբայրը` Եդուարդ-Թադէոս, ծնած 1910-ին, յանկարծամահ եղած է 18 տարեկանին: Արաքսիի հայրը` Բարդողիմէոս (Բարդիկ) Թաթարեան, յայտնի դերձակ էր Պոլսոյ Բերայի պողոտային վրայ (այժմ` Անկախութեան պողոտայ – İstiklal Caddesi): Արաքսի ունէր նաեւ կրտսեր քոյր մը` Վերգինէ Քերեսթեճեան (ծնեալ Թաթարեան): Արաքսիի հայրական մեծ հայրն ու մեծ մայրն էին Թադէոս եւ Սանդուխտ Թաթարեանները: Ծնած Վան՝ 1826-ին, Թադէոս քահանայագործած է Պոլսոյ մէջ, ուր բնակութիւն հաստատած է եւ ամուսնացած Սանդուխտի հետ:
Արաքսիի մայրը 1876-ին Պոլսոյ մէջ ծնած Սաթենիկ Էլմոնէ Թաթարեանն էր (ծնեալ Մանուէլեան)։ Ան ընտանիքին միջնեկ զաւակն էր: Սաթենիկ ունէր երկու եղբայր` Երուանդ եւ Ներսէս: Անոնց հայրը` Սիմոն Մանուէլեանը, պոլսեցի հարուստ առեւտրական էր, Գատըքէօյի համայնքի ականաւոր անդամներէն: Ան նիւթապէս նպաստած է վերականգնելու Գատըքէօյի Սուրբ Թագաւոր եկեղեցիին պատկանող կարգ մը շինութիւնները, որոնք մեծապէս վնասուած էին 1883-ին Գատըքէօյի մէջ տեղի ունեցած հրդեհին հետեւանքով։ Սիմոն ամուսնացած էր Ակիւլինէի հետ: Անոնց առաջնեկը՝ Երուանդ Մանուէլեան, դարձած է Փարիզի «Փասթէօր հիմնարկ»ի (Pasteur Institute) վաստակաւոր գիտաշխատող:
Սիլվա Փափազեանի հայրը Իփլիքճեան ընտանիքի առաջնեկն էր՝ Յարութիւնը։ Ան ծնած էր 1900-ին՝ Կեսարիոյ/Քայսերիի մէջ: Յարութիւն ունէր կրտսեր եղբայր մը` 1903-ին Կեսարիոյ մէջ ծնած Յակոբ Իփլիքճեանը: Անոնց մայրն էր 1870-ին Կեսարիոյ մէջ ծնած Ովսաննա Իփլիքճեանը (ծնեալ Տամլամեան), հայրը՝ 1859-ին Կեսարիոյ մէջ ծնած Հաճի Ճեպրայէլ Սիմոն Իփլիքճեանը: Իփլիքճեան ընտանիքը Կեսարիայէն Պոլիս տեղափոխուած է 1910-ին: Հօր` Ճեպրայէլի, անժամանակ կորուստը 1915-ին՝ ստիպեց Յարութիւնը հրաժարիլ անհոգ երիտասարդութենէն եւ անմիջապէս անցնիլ աշխատանքի` ընտանիքը պահելու համար: Այս պարտականութիւններուն հետ, ան ամբողջ կեանքի ընթացքին պահպանած է հնաոճ իրերու նկատմամբ իր կիրքը` հետաքրքրութիւն մը, որ պիտի զարգանար եւ զայն տանէր աճուրդներու աշխարհը:
Երուանդ Մանուէլեան (1872–1948)
Սիմոն եւ Ակիւլինէ Մանուէլեաններու առաջնեկը՝ Երուանդ Մանուէլեան, ծնած է 29 յուլիս 1872-ին՝ Պոլսոյ մէջ։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Արամեան դպրոցին մէջ, ապա յաճախած է Կալաթայի՝ Ներսէս Վարժապետեան պատրիարքի հիմնած Կեդրոնական վարժարանը: 1891-ին եղած է Կեդրոնականի առաջին շրջանաւարտներէն` Արշակ Չոպանեանի, Վաղարշակ Մեսրոպեանի, Գրաբոս Պէզազեանի եւ բժիշկներ Դուլեանի, Արթինեանի եւ Տէր Խաչատուրեանի հետ:
1892-ին Երուանդ սկսած է ուսանիլ Մոնբելիէի բժշկութեան համալսարանին մէջ եւ ուսումն աւարտած Փարիզի բժշկութեան համալսարանին մէջ՝ 1896-ին: 1900-ին արժանացած է համալսարանի երիտասարդ գիտնականներուն համար նախատեսուած մրցանակին: Աւարտելէն կարճ ժամանակ անց միացած է նշանաւոր հիւսուածքաբան Մաթիաս-Մարի Տիւվալի (Mathias-Marie Duval) գիտաշխատանոցին` 1899-ին հրատարակելով գիտական իր առաջին յօդուածը:
Երուանդ 1902-ին ընդունուած է «Փասթէօր հիմնարկ», ուր անցուցած է իր աշխատանքային կեանքին մեծ մասը: Թէեւ պաշտօնապէս հանգստեան կոչուած է 1941-ին, այդուհանդերձ, մինչեւ կեանքին վերջը հոն շարունակած է իր հետազօտութիւնները: Անոր գիտական աշխատանքները հիմնականին մէջ կեդրոնացած էին կատաղութեան, սիֆիլիսի եւ սոտոքուի (առնէտի խայթոցի տենդ) վրայ: Բազմաթիւ յօդուածներ հրատարակած է այս հիւանդութիւններուն մասին` զգալի ներդրում ունենալով թէ՛ տեսութեան, թէ՛ բուժման կիրառութեան մէջ: Ան ցոյց տուած է, որ կատաղութիւնը կը փոխանցուի կենդանիներու, իսկ սոտոքուն՝ մուկերու խածուացքներուն միջոցով եւ յայտնաբերած է, որ սիֆիլիսի փակ համարուող ախտահարումները իրականութեան մէջ բաց էին եւ վարակիչ` փաստ մը, որ օգնեց բազմաթիւ առողջապահական աշխատողներու պաշտպանուիլ վարակէն:
Երուանդ Մանուէլեան մահացաւ 9 մայիս 1948-ին՝ Փարիզի մէջ: 1945-էն ան Խորհրդային Հայաստանի Գիտութիւններու ակադեմիայի արտասահմանեան անդամ էր, Ֆրանսայի մանրէաբաններու միութեան անդամ, նաեւ անդամ եւ պատուոյ նախագահ Փարիզի Հայ բժշկական միութեան (l’Union des Médecins Arméniens):
Մանուէլեանի՝ գիտութեան նուիրուած կեանքը դրսեւորուեցաւ նաեւ գրականութեան մէջ: Մասնագիտական աշխատանքին զուգահեռ, ան գրած է գրական բազմաթիւ գործեր։ Մահէն ետք, անոր ընկերը՝ Փիեռ Սեկէն, անոր բանաստեղծութիւնները ամփոփեց «Ombres et Clartés» (Ստուերներ եւ յստակութիւններ) հատորին մէջ (տպարան Wallon, Վիշի – Ֆրանսա, 1948, 107 էջ):
Ճեպրայէլ Իփլիքճեան (1859–1915)
Կեսարիոյ Սուրբ Սարգիս եկեղեցւոյ քահանայ Սիմոն Իփլիքճեանի որդին՝ Ճեպրայէլ, նիւթական բարգաւաճման հասնելէն ետք 1896-ին աշխուժօրէն մտաւ հայ համայնքային կեանք: 1902 -ին ան վերանորոգեց Սուրբ Սարգիս եկեղեցին, իսկ աւելի ուշ վերակառուցեց յարակից Սուրբ Յակոբ դպրոցը, ուր ան զգալի ջանքեր գործադրեց կրթութեան որակի բարելաւման համար:
Ճեպրայէլ Իփլիքճեան յաճախակի կը ճամբորդէր Եւրոպա ու Ամերիկա` իր պատրաստի հագուստի գործով: 1910-ին ան հաստատուեցաւ Պոլիս, ուր անոր ձեռնարկատիրական հմտութիւնները թոյլ տուին աստիճանաբար ընդլայնել իր առեւտրական գործունէութիւնը: Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկիզբին ան կը գործէր Պոլսոյ մէջ: 18 ապրիլ 1915-ին ան ձերբակալուեցաւ, տարուեցաւ Կեսարիա ու դատապարտուեցաւ տասը տարուայ բանտարկութեան` տարին 1-2 անգամ իր արտասահմանեան ճամբորդութիւններուն ընթացքին, իբր, մեծ քանակութեամբ զէնք ներածելու եւ տարածելու մեղադրանքով: 1915-ի սեպտեմբերին Իփլիքճեան տասը ընկերներու հետ աքսորուեցաւ` իբր պատիժը կրելու համար Տիգրանակերտ/Տիարպեքիրի մէջ, բայց սպանուեցաւ Եդեսիա/Ուրֆա տանող ճանապարհին: Կարճ ժամանակ անց օսմանեան կառավարութիւնը բռնագրաւեց անոր Պոլսոյ խանութը եւ Կեսարիոյ մասնաճիւղը:
Մեծ մօրս` Սիլվայի յիշողութիւններուն մէջ, անոր մեծ հայր Ճեպրայէլը 1915-ին կորսուած է, եւ անոր ընտանիքը Կեսարիայէն փախած է Պոլիս, ուր կ’ապրէր անոր կնոջ` Ովսաննայի ընտանիքը: Շուտով Կեսարիոյ իրենց տունէն բոլոր գորգերը անյայտ կերպով կը հասնին Պոլիս: Ընտանիքը այն կարծիքին էր, թէ Կեսարիոյ իրենց թուրք դրացիները ուղարկած են գորգերը: Ծնողքի մահէն ետք մեծ մայրս պահպանեց այս ծէսը. ամէն տարի ան կը բանար գորգերը, կը մաքրէր, ոլորելով կը ծալլէր ու կը պահէր տան մէջ որպէս իրենց պահապաններ: Սակայն այս ընտանեկան պատմութիւնը չէր համապատասխաներ իրականութեան: Սիլվայի մահէն ետք անոր տան մէջ յայտնաբերեցի օսմանեան թրքերէնով գրուած փաստաթուղթեր, որոնք թարգմանեցի: Անոնք բացայայտեցին, որ, ինչպէս նշուած է Ճեպրայէլի կենսագրութեան մէջ, Իփլիքճեաններու ընտանիքը Պոլիս տեղափոխուած էր 1915-էն շատ առաջ՝ 1910-ին: Փաստաթուղթերը նաեւ ցոյց կու տային, որ հէնց 1916-ին է, որ ընտանիքը կազմակերպած է իրենց գորգերուն եւ տնային որոշ իրերու տեղափոխումը Պոլիս:
Յարութիւն Իփլիքճեան եւ Արաքսի Թաթարեան ամուսնացած են 1933-ին՝ Պոլսոյ մէջ: Երկու տարի անց` 1935-ին, ծնած է իմ մեծ մայր Սիլվան` անոնց միակ զաւակը: Մեծ մայրերէն ու մեծ հայրերէն ան կը ճանչնար միայն մէկը` մօրական մեծ մայրը` Սաթենիկ Թաթարեանը (ծնեալ Մանուէլեան), որ մահացած է 1940-ին: Սիլվա զայն կը յիշէր խոր կարօտով` որպէս կարեկից եւ սիրալիր անձ: Սակայն Սաթենիկ նաեւ վիշտի մէջ էր, միշտ սեւ հագած եւ հազուադէպ ժպտացող, քանի որ կը սգար կորուստը 18 տարեկանին մահացած իր զաւակին՝ Եդուարդ Թաթարեանի:
Սիլվայի հայրական մեծ մայրը` Ովսաննա Իփլիքճեան (ծնեալ Տամլամեան), մահացած է 1934-ին` Սիլվայի ծնունդէն մէկ տարի առաջ: Այդ պատճառով Սիլվային տրուած էր նաեւ երկրորդ անուն` Ովսաննա: Անոր մայրական մեծ հայրը` Բարդիկը, մահացած է 1929-ին, իսկ հայրական մեծ հայրը՝ 1915-ին:
1947-ին Սիլվա ընդունուած է Նոթրը Տամ տը Սիոն (Notre Dame de Sion) ֆրանսական դպրոցը, որուն համար ան յաւերժ երախտապարտ կը մնար: Այդ ժամանակ դպրոցը մեծ հեղինակութիւն կը վայելէր Պոլսոյ փոքրամասնութիւններու շրջանակին մէջ: Այնտեղ Սիլվա ստացած է ոչ միայն ֆրանսական մշակոյթով հարուստ կրթութիւն, այլեւ քրիստոնէական բարոյական ամուր դաստիարակութիւն: Ֆրանսական մշակութային ազդեցութիւնն արդէն առկայ էր անոր ընտանիքին մէջ, քանի որ անոր հօր հօրեղբայրը եւ մօր աւագ հօրեղբայրը երկար տարիներ ապրած էին Փարիզ: Աւելին, անոր սիրելի բարձրագոյն վարժարան յաճախելը պիտի դառնար ընտանեկան աւանդոյթ. մայրս ու ես նոյնպէս աւարտեցինք Նոթրը Տամ տը Սիոն-ը:
