Burdur - Dialect, Songs, and Sayings
Author: Natalie Zakarian, 10/08/26 (Last modified: 10/08/26)
The Armenian settlement in Burdur (in the Burdur sandjak of the Konya vilayet) was established sometime between 1604 and 1610, during the period of Shah Abbas’s invasions. According to Filibos Arakelian, a native of Burdur who settled in Beirut after the genocide, it was known amongst the Burdur Armenians in oral tradition that their forefathers emigrated from Persia with special permission (the word ferman was used, which translates to edict or decree) following the Second Great Famine and forced deportations. [1]
Hailing from Persia, these Armenians were locally known as Acemler (Ajemler) – or those coming from the land of Persia (Diyar-ı Acem) – and resided in the Acem Hanı (Ajem Inn) neighborhood, though in official Ottoman sources the neighborhood was referred to as Ermeniyyan. The Istanbul-based Protestant Armenian newspaper, Avedaper (the Messenger), noted that some of their customs still reflect the original Persian culture. [2]
The Eastern origins of this Armenian settlement are apparent in their dialect. Harutiun Hagopian, a Burdur native and a Protestant Pastor, in an article for Avedaper, writes that these Armenians “are Armenian-speaking, however their language is highly distorted. Instead of saying ‘chga’ [there isn’t], they say ‘ga voch.’ Instead of saying ‘mayr’ [mother] or ‘hayr’ [father] they say ‘hazi’ and ‘abi.’ Instead of saying ‘inch bidi unem’ [what will I do] they say ‘inch em anelou.’ [3] Although the dialect was never codified in writing and no native speakers remain, fragments of this community’s soulful language remain thanks to survivors’ efforts.
The presentation of various songs, stories, and sayings relies almost entirely on the sole comprehensive documentation and linguistic analysis of the Burdur dialect, conducted by Nerses Mkrtchyan through interviews with Burdur natives in Yerevan and Beirut and published in Yerevan in 1971.
A prayer against the evil eye
This prayer is provided by Mama Yeghiaian to Mihran Toumajan for his book “Native Song and Word,” published in 1972. [4]
Burdur Dialect | Transliteration | English | Standard Western Armenian (SWA) |
Չար աշքին | Char ashkin | The evil eye | Չար աչքը |
Չար նիյեթին | Char niyetin | Evil intent | Չար նպատակը |
Չար սըհեթին | Char suhetin | The bad hour (or bad health?) | Չար ժամը (առողջութիւն?) |
Չըխմըշ կիթմիշ օլսուն | Chukhmush gitmish olsun | Let it come out and be gone | Թող դուրս ելլէ ու հեռանայ |
A dance-song: "Yalelli"
This dance-song is performed forty days after a couple’s wedding, when, according to custom, the bride is permitted to return to her mother’s home for her first visit. [5] This song was provided by the following native Burdurtsis: Armenag Garabed Hadjian (1882 - 1963), a retired teacher and assistant principal in Burdur’s Khorenian school; Bedros Mgrdich Hampartzumian (1890 - ?); and Srpuhi Avedis Kouyoumdjian (1886 - ?). [6] According to Mihran Tumajan, the dance to this song is a sort of shourchbar (circle dance). [7]
Burdur | Transliteration | English | SWA |
ԵԱԼԷԼԼԻ Կաննել իս, կանչում էլ չիս, | YALELLI Gannel is, ganchoum el chis | YALELLI You’re standing there, but you don’t even call out (aren’t protesting) | ԵԱԼԷԼԼԻ Կանգած ես, բայց չես կանչեր |
Գյինա եկար, եալէլլի, | Kyina yekar, yalelli | You’ve come again, yalelli | Նորէն եկար, եալէլլի |
Փէնճիրումը ձու խաշիմ, | Penjiroumu tzou khashim, | I’m boiling eggs by the window | Պատուհանին քով ձու կը խաշեմ, |
Տանձըն պըտկըն գյիր գյիրիմ | Tantzun putkum kyir kyirim | I write a letter on the stem of the pear | Տանձին կոթին վրայ կը գրեմ, |
Կաննէլ իս պախա-պախա, | Gannel is, bakha-bakha | You’re standing there, staring and staring [face to face] | Կայնած ես դէմ ու դէմ |
Խընամը, խօշ էս եկէլ, | Khunamu, khosh es yegel | Dear relative, you’ve come welcome | Խնամի, բարի եկած ես |
Նեցէք աշէք էն ղուշին, | Netsek ashek en ghoushin, | Go and look at the bird | Նայեցէք, նայեցէք այն թռչունին, |
Սեղան դիրի, մարդ չիկա, | Seghan tiri, mart chiga, | I’ve set the table, but there’s no one | Սեղանը դրի, մարդ չկայ, |
Տանձըն կոդով գյիր գյիրիմ, Ծունկըր դինիմ հօ սիրիմ… | Tantzun kotov kyir kyirim, | I write a letter on the stem of the pear | Տանձի կոթով նամակ կը գրեմ |
Նի ելածըդ էշ պիտի, | Ni yelatzut esh bidi, | What you ride must be a donkey | Ինչ որ կը հեծնես էշ պէտք է ըլլայ, |
Ջիւր ա գյէլիս վիրի սարէն, | Jür a kyelis viri saren, | Water is coming from the upper mountain | Ջուրը կու գայ վերի սարէն, |
Երկինքըն ա կամար-կամար, | Yerginkun a gamar-gamar, | The sky is arched | Երկինքն է կամար-կամար |
Նեցէք տեսէք օվ ա գյէլիս, | Netsek desek ov a kyelis, | Go and see who is coming | Եկէք տեսէք ով կու գայ |
Song: "Goradz Tumpan" [The Lost Underpants]
This song was provided by Bedros Mgrdichi Hampartzumian (1890 - ?). [9]
Burdur | Transliteration | English | SWA |
ԿՈՐԱԾ ԹԸՄԲԱՆ Իրիքնոկով կարած թըմբան, Լիսնիյէկով կորած թըմբան, Այ իմ թըմբան, քեզ ով տարաւ Սիպտեկ ճիլերս ցուրտը տարաւ | Goradz Tumpan Irignogov garadz tumpan, Lisniyegov goradz tumpan, Ay im tumpan, kez ov darav Sibdeg djilers tsurdu darav | The Lost Underpants Underparents sewn during the day, Underpants lost during the night, Oh my underparents, who took you away? The cold has taken hold of my white thighs. | Կորսուած վարտիք Իրիկունով կարուած վարտիք, Լուսնկայով կորսուած վարտիք, Այ իմ վարտիք, քեզ ո՞վ տարաւ Ճերմակ ծունկերս ցուրտը տարաւ: |
Կէս-գըշերին կողը տարաւ, Թէ անըծած հովը տարաւ… Թէզա հարսեր, ինձ ուշ դիրէք, Դըռանը թըմբան չի փըռէք | Ges-kusherin koghu darav, Te anudzadz hovu darav, Teza harser, intz oush tirek, Turanu tumpan chi purek. | At midnight, the thief took them, Or, perhaps, the cursed wind took them! New brides, take heed of what I say Don’t spread your underpants in the yard | Կէս գիշերին գողը տարաւ, Թէ անիծուած հովը տարաւ… Նոր հարսեր, ինձի մտիկ ըրէք, Դուրսը վարտիք չփռէք. |
A Song Sung to the Groom: “Tukavor Huburnili Yerku” [Song for Dressing the Groom]
This song was provided by Bedros Mgrdichi Hampartzumian (1890 - ?) [10]
Burdur | Transliteration | English | SWA |
Թըքաւոր հըբըրնիլի երգը Աղամ, շընաֆօր, փաշամ, շընաֆօր, Էս Թըգաւորին շեպիկը շընաֆօր… Աղամ, շընաֆօր, փաշամ, շընաֆօր, Աղամ, շընաֆօր, փաշամ, շընաֆօր, Էս Թըգաւորին քէփէն շընաֆօր | Tukavor Huburnili Yerku Agham, shunafor, pasham, shunafor Es Tukavorin shebigu shunafor, Agham, shunafor, pasham, shunafor Es Tukavorin tumpanı shunafor Agha, shunafor, pasham, shunafor Es Tukavorin kepen shunafor | Song for Dressing the Groom My agha, congratulations, my pasha congratulations Congratulations on this groom’s shirt My agha, congratulations, my pasha congratulations Congratulations on this groom’s underpants My agha, congratulations, my pasha congratulations Congratulations on this groom’s caftan | Փեսային հագցնելու երգ Այս թագաւորին շապիկը շնորհաւոր… Աղաս, շնորհաւոր, փաշաս, շնորհաւոր, Այս թագաւորին թըմպանը շնորհաւոր. Աղաս, շնորհաւոր, փաշաս, շնորհաւոր, Այս թագաւորին քեպէն շնորհաւոր |
The song continues in this way, only changing the names of clothing - such as chizme (boots), kyulba (socks), a fez, and so on. As in other Armenian communities, the word թըքաւոր (tukavor), from թագաւոր (king), came to mean groom (pesa/փեսա) in Burdur.
Proverbs and Sayings
Here is a collection of proverbs, sayings, prayers, and curses that were transcribed by Mkrtchyan in his linguistic study [11]
Burdur | Transliteration | English | SWA |
Ինսանն ու մարդը մին ա | Insann u martu min a | The human and the man are one (the same) | Ինսանն ու մարդը մէկ են |
Իրէսանց քահանայ, նէսկըմանց սըտանա | Iresants kahana, nesgumants sudana | To your face a priest, a devil from the inside | Երեսէն քահանայ, ներսէն սատանայ |
Հարսը մին կուճում քար ա, իսկիսօրը վերէն ղափաղ | Harsu min goudjoum kar a, isgisoru veren ghapagh | The bride is a small stone jar, the mother-in-law the lid on top | Հարսը պզտիկ պուտուկ մըն է, կեսուրը վրան կափարիչ |
Եա աղն ա պակաս, եա մաղը | Ya aghn a bagas, ya maghu | Either the salt is missing, or the sieve. (there is always something awry or missing) | Կամ աղը պակաս է, կամ մաղը |
Տակըդ էշ ա պէտք, տունըդ քաշ ա պէտք, կընըկըդ էլ գյէշ ա պէտք | Dagut esh a bedk, dounud kash a bedk, gunugut el kyesh a bedk | You need a donkey under you, a low house, and an ugly wife | Տակդ էշ պէտք է, տունդ ցած պէտք է, կինդ ալ տգեղ պէտք է |
Օխտը չափէ՝ մինը կըտըրէ | Okhdu chape, minu kudure | Measure seven times, cut only once | Եօթը չափէ, մէկ կտրէ |
Օնչօվ իւմէն թանըն թութու չի ասիլ | Onchov ümen tanun toutou chi asil | No one says that their own tan (yogurt drink) is sour | Ոչ ոք իր թանին թթու կ'ըսէ |
Blessings
Burdur | Transliteration | English | SWA |
Աստօծ հետըդ ընը | Asdodz hedud unu | May God be with you | Աստուած հետդ ըլլայ |
Հըրէշտակնին քեզ պըհապան կաննին | Hureshdagnin kez buhaban gannin | May the angels stand as your guardians | Հրեշտակները քեզի պահապան կանգնին |
Ֆօղ բըռնես ոսկի դէռնա | Fogh purnes, vosgi terna | May what you touch turn into gold | Հող բռնես ոսկի դառնայ |
Ոտըդ չոր տեղ դինես կանանչ պիթմիշ ըլնը | Vodut chor degh tines, gananch bitmish ulnu | May the dry place you step turn green | Ոտքդ չոր տեղ դնես կանաչ ըլլայ |
Curses
Burdur | Transliteration | English | SWA |
Աղանձ դէռնաս | Aghantz ternas | May you turn into roasted grain (may you be destroyed) | Աղանձ դառնաս |
Աստօծ հախէդ գյէ | Astotz hakhet kye | God will give you what you deserve (your haqq, your due/right) | Աստուած պատժէ քեզի |
Բօյըդ դէվրիլմիշ ընը | Boyud devrilmish ını | May your stature be overturned or toppled | Հասակդ տապալի |
Օրըդ-օջաղըդ թափուի | Orıd-ojakhıd tapvi | May your day and hearth (house/family) spill | Օրդ ու օճախդ քանդուին |
A Description of the Hampartzum feast
This story is told by Burdur native, Anna Gharageozian (1898 - d. 1975 or 1976) about an old fortune-telling ritual performed by young Armenian women all over the Ottoman Empire, primarily during the feast of Hampartzum (Ascension Day). [12] Here specifically, Anna recounts a brief story of her and her friends performing the fortune-telling ritual to predict whom the oldest girl among them will be betrothed to.
Burdur | Transliteration | English | SWA |
Ես նըշանուեցի տըսնըեօրկու տըրականիս. էն չախին նշանածնիս տեսնում ինք, վու, փախչում ինք. մեր քաղաքումը ուստա կար․ նըշանածըս էլ, ես էլ ուստա ընք նէլիս. իւրիւր էլ տեսնիլն էն չախը հօ ամօթ էր | Yes nushanvetsi tusnuyorrku turakanis. En chakhin, nshanadzis tesnum ink, vou pakhcoumink. Mer kaghakoumu ousta kar. Nushanadzus el, yes el ousta unk nelis. Ürür el tesniln en chakhu ho amot er | I got engaged when I was 12 years old. In those days, if we saw our betrothed, we’d run away. In our city, there was a school. Both me and my betrothed attended. At that time, it was truly a shameful thing to see each other | Ես նշանուեցայ տասներկու տարեկանիս. այն ատեն երբ նշանածնիս տեսնէինք, կը փախչէինք. մեր քաղաքին մէջ դպրոց կար. նշանածս ալ, ես ալ դպրոց կ'երթայինք. այն ժամանակ իրար տեսնելը շատ ամօթ էր |
Գարունը որ գյէլիս չէր, Համբարձումին, վիճակ ինք բէնում. Ախչըկէրքով ֆըհաքւում ինք մին ծառի տակ նըստըմ տափին, հօ վիճակ բէնում. էն որ էռջինէկ ըխէն ա, նըստըցընում ինք ծառին տակը, գուլուխը ծածկում, պէյիթ ինք ասում | Karunu vor kyelis cher, Hampartzoumin vidjag ink penoum. Akhchugerkov fuhakvoum ink min dzari dag nusdum tapin, ho vijag penoum. En vor erchineg ukhen a, nusdutsunoum ink dzarin dagu, kouloukhu dzadzgoum, beyit ink asoum | When spring arrived, at the time of the Hampartsum holiday (Ascension), we would tell our fortunes. Us girls would gather and sit under a tree and draw our fortunes. We’d sit the first-born girl from among us under the tree, cover her head, and recite a verse: | Երբ գարունը կու գար, Համբարձման տօնին, վիճակ կը ձգէինք. աղջիկներով կը հաւաքուէինք ծառի մը տակ եւ բախտ կը քաշէինք։ Ծառին ճիշդ տակը կը նստէր մեր մէջէն ամէնէն փոքրը, գլուխը կը ծածկէինք եւ քաշուած բախտը ոտանաւորի ձեւով կը կարդար. |
Նեցէք տեսէք օվ ա գյէլիս, Իրեք ձիաւոր ա գյէլիս. Մինը Յիսուս, մինը Քըրիստոս, Մայրամ աստուածածինն ա գյէլիս | Netsek desek ov a kyelis, Irek tziavor a kyelis, Minu Hisous, minu Kurisdos, Mayram astvadzadzinn a kyelis | Look and see who is coming Three horse-rides are coming One is Jesus, another is Christ, And Maryam, the Mother of God, is coming | Նայեցէք տեսէք ով կու գայ Երեք ձիաւոր կու գայ Մէկը Յիսուս, միւսը Քրիստոս Մարիամ Աստուածածինը կու գայ |
Եա էլ էս պէյիթն ինք ասըմ | Ya el es beyitn ink asum | And the covered girl would say this verse: | Եւ այս ոտանաւորը կ՚արտասանէինք |
"Ախ" ըսեմ բարին ա գյէլիս, Սեւ սըրտէս արին ա գյէլիս, Ես քեզ էմ ման գյէլի, համա Ձէնըդ ինչ սարէն ա գյէլիս… | “Akh” usem parin a kyelis, Sev surdes arin a kyelis, Yes kez em man kyeli, hama Dzenut inch saren a kyelis… | Akh I say, and the Good arrives From my black heart, the blood is coming I’ve been searching for you, but From which mountain is your voice coming from? | “Ախ” կ'ըսեմ բարին կու գայ, Սեւ սիրտէս արիւն կու գայ, Ես քեզ կը փնտռեմ, բայց ձայնդ որ սարէն կու գայ... |
- [1] Nerses Aleksani Mkrtchyan. Բուրդուրի բարբառը (Burduri barbarrı [The Burdur Dialect]). Edited by A. A. Abrahamyan. Yerevan: Publishing House of the Academy of Sciences of the Armenian SSR, 1971, pg. 8 https://arar.sci.am/dlibra/publication/391656/edition/362281?language=en.
- [2] Avedaper, Vol. 26. April 24, 1883. Istanbul: American Board Publication Department, Aramean Press, 1883, pg. 67 https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/227756.
- [3] Avedaper, vol. 51 (September 22, 1898) (Constantinople: American Board Publication Department, 1898), 302.
- [4] Mihran Tumajan,Հայրենի երգ ու բան [Hayreni yerg u ban], vol. 1. (Yerevan: Publishing House of the Academy of Sciences of the Armenian SSR, 1972), p. 192.
- [5] Tumajan, Hayreni yerg u ban, vol. 1, pp. 189, 243-244.
- [6] Mkrtchyan, Burduri barbarrı, p. 221. A similar song, provided by Mama Yeghiaian, was also transcribed by Mihran Toumajan for his book “Native Song and Word,” published in 1972. Tumajan, Hayreni yerg u ban, vol. 1, pp. 189-190.
- [7] Tumajan, Hayreni yerg u ban, vol. 1, p. 243.
- [8] Though this stanza appears to be said with malicious intent, for Burdurtsis, who were an extremely pious and disciplined people, this humility was seen as a virtue. As will be seen below, a donkey as a ride, an ugly wife, and a low house was considered aspirational, perhaps because it represented the opposite of pride, materialism, greed, and other excesses.
- [9] Mkrtchyan, Burduri barbarrı, p. 222.
- [10] Ibid, p. 222.
- [11] Ibid, pp. 223-226.
- [12] Tumajan, Hayreni yerg u ban, vol. 1, p. 243.