Hizan Kazası – Demografi

1894-1896 yıllarındaki Hamidiye Katliamları’na kadar Ermeni nüfusun yoğun olduğu bir ilçe olan Hizan, Khizanc [1] veya Khizan olarak da bilinir ve Ermeniler tarafından Pağeş/Bağeş olarak adlandırılan Bitlis vilayetinin güneydoğusunda, Van Gölü’nün güneybatısında yer almaktadır. Osmanlı’nın son dönemlerinde, Hizan, Bitlis sancağının (vilayetle aynı isme sahip) bir kazanın olarak bir parçasıydı. Hizan’ın güneybatısında, Bitlis vilayetinin Sığerd (Siirt) sancağı, batısında ise vilayetin aynı adlı merkez kazası Bitlis’le sınırlıydı. Kuzey ve doğuda, Van vilayetinin, antik dönemde Rıştunyats (veya Rıştunik) vilayetinin (gavar) en batısını oluşturan, Karçkan (Karçıkan) kazasıyla çevriliydi. [2] Büyük Ermenistan’ın Vaspuragan aşkhar (eyaleti) bölgesinde yer almaktaydı. Büyük Ermenistan, MÖ 4. yüzyıldan MS 5. yüzyıla kadar varlığını sürdürmüş eski bir Ermeni krallığıydı. Hizan’ın toprakları, büyük bir kısmı Büyük Ermenistan Krallığı’nın Mokq (Moks) aşkhar bölgesindeki Müys İşayr vilayetiyle örtüşmekteydi. [3]

5. yüzyıldan itibaren Müys İşayr, çeşitli Ermeni prensleri tarafından yönetildi ve 10. yüzyılda Vaspuragan Kralı I. Gagik Ardzruni’nin feodal topraklarından biri haline geldi. 1021’de, Van Gölü merkezli Vaspuragan Krallığı’nın bir parçası olarak Hizan, Bizans İmparatorluğu’nun egemenliğine girdi. Selçukluların gelmesinden yaklaşık üç yüzyıl sonra, 1514 yılında, Türklerin Oğuz koluna mensup göçebe bir Türkmen kabilesi, İç Asya steplerinden Küçük Asya’ya girmiş ve Hizan, Van eyaletine dahil edilerek, Şereflar adlı Kürt klanı tarafından yönetilen bir paşalık haline gelmiştir. [4] Hizanla aynı isimdeki başkent, Bitlis’in Kürt emiri Şeref Han Bitlisi’nin makamı oldu. 1476 yılında yazılmış bir Ermeni el yazması, Selçukluların Hizan’ın Hıristiyan Ermeni nüfusunu zorla İslam’a dönüştürmek için hızlı bir girişimde bulunduğunu ve Ermenilerin buna şiddetle direndiğini, ardından da bir katliamın kurbanı olduklarını ortaya koymaktadır. [5]

Yöreyi şiddetli nehirlerin aktığı bir bölge olarak tanımlayan 13. yüzyıl Arap coğrafyacı ve tarihçisi Yakut, Hizan’dan "Hayzan” adıyla bahsetmiştir. [6] 18. ve 19.  yüzyıllarda yaşamış Ermeni filolog ve coğrafyacı Ğugas İnciciyan, “Khizan” isminin aslen, anlamı “şafak vakti uyandıran” manasına gelen Farsça seherxizan (Ermenice’de gankhaharuyts) kelimesinden türediğini öne sürmüştür. [7] Ermeni dilbilimci ve 1900 yılında Banaser dergisinde yayınlanan Hin Hayastani mi kani aşkharhagrakan anunneri masin (Eski Ermenistan’daki bazı yer isimleri hakkında) başlıklı makalenin yazarı Grigor Khalatiants, kazanın adını Van Gölü’nün güneyindeki “Kirzan” veya “Guzan” isimli yere atfederek, bu ismin ilk olarak Asur yazıtlarında ortaya çıktığını ve daha sonra Ermeni tarihçiler tarafından “Khizan” olarak kullanılmaya başlandığını belirtmiştir. [8]

1870’lerden önce, Hizan Van vilayetinin bir parçasıydı ve ardından bu kaza, 1880’lerden itibaren Bitlis vilayetine dahil edildi. [9] 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında, vilayetle aynı isimdeki Bitlis sancağının idari yapısı büyük ölçüde değişmedi. Türk yazar Danyal Tekdal’ın, Sultan II. Abdülhamid döneminde Bitlis vilayetinin idari ve sosyal yapısını yansıtan “1888-1890 yılları arasında Bitlis ilinin idari yapısındaki değişiklikler tablosu”nda özetlediği araştırma bulgularına göre, Hizan, Motkan (Mutki), Khılat (Ahlat) ve Karçkan (Karçıkan) ile birlikte Bitlis sancağı içinde yer almaktaydı. “1894-1897 yılları arasında Bitlis ili idari yapısındaki değişiklikler tablosu”nda, Hizan, yukarıda bahsedilen çoğu kazayla birlikte Bitlis sancağı içinde yer almakta, ancak merkez olarak Karçkan yerine Bitlis geçmektedir. [10] 1904 yılında, İstanbul’da yayınlanan Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi salnamesine göre, Bitlis sancağı dört kazadan oluşmaktadır: Bitlis, Khılat, Hizan ve Motkan. [11] İngiliz Dışişleri Bakanlığı tarafından 1919 yılında sadece güvenilir olmayan yerel verilere değil, çeşitli kaynaklardan elde edilen tahminlere dayanan rakamlara göre, 1914 yılında sancağın Ermeni nüfusu 71.000’dir ve bu rakama Hamidiye Katliamları sırasında zorla Müslümanlaştırılmış çok sayıda Ermeni dahil değildir. 5.000 Süryani ve Keldani ile 1.000 kadar diğer gayrimüslimlerle birlikte, sancağın Hıristiyan nüfusu, toplam 73.000 olan Kürt ve Türk nüfusundan açıkça daha fazladır. [12]

Yukarıda belirtildiği gibi, kazayla aynı adı taşıyan Hizan merkez kasabası, aynı isimli vilayet başkentinin 34 kilometre güneydoğusunda yer almaktaydı. Yakut, bu kasabayı “Hayzan” olarak adlandırarak, “Armina kasabalarından biri” olduğunu belirterek, eserin yazıldığı 13. yüzyılda kasabanın bir miktar öneme sahip olduğunu ima etmiştir. Bu bilgi, 14. ve 15. yüzyıllara ait Ermeni el yazmalarıyla da doğrulanmaktadır. Bu el yazmaları, kasabayı tarihi Ermenistan’ın el yazması merkezlerinden biri olarak tanımlamaktadır. [13] Büyüklüğünün zirvesinde, görünüşe göre 18. yüzyılın sonları ile 19.yüzyılın başlarında, kasaba 4.000-5.000 Ermeni haneye sahip büyük bir yerleşim yeridir. [14] Kasabadan çok uzak olmayan, Dicle’nin Doğu kollarından biri olan Khizani Ked (Hizan Su) Nehri’nin sağ kıyısındaki bir tepede, görkemli bir ortaçağ kalesi bulunuyordu. [15] Ancak 1860’lı yıllardan itibaren Hizan kasabası yavaş yavaş gerilemeye başlamış ve çirkin bir yerleşim yerine dönüşmüş ve kaymakamlık merkezi olmuştur. [16] Yaklaşık aynı dönemde Hizan’ın yerine Karasu merkez ilçe halini almıştır. [17]

Orta Çağ boyunca Hizan, yoğun bir Ermeni nüfusuna sahip olmuştur. Ancak, 15. ve 17. yüzyıllarda süren Türk-Pers savaşlarının bir sonucu olarak, göçebe Kürt aşiretlerinin akını ve ardından yerleşik Ermeni nüfusun göç etmesi, bölgenin demografik yapısını bozmuştur. Özellikle 1860-1880 yılları arasında, çok sayıda Ermeni, Kürt şiddetinden kaçmak için Hizan’daki atalarının evlerini terk etmek zorunda kalmıştır. [18] Sonuç olarak, Hizan bölgesi, yaylalarda, kışı ise ilçe dışındaki ovalarda geçiren birkaç Kürt aşiretinin “vatanı” haline gelmiştir. Yerleşim yerlerinde veya yakınlarında yıl boyunca yaşamaya başlayan bu göçebe kabilelerin önemli bir kısmı, zamanla yerleşik hayata geçmiştir. [19] Bu demografik değişime rağmen, 18. yüzyılda, bazı tahminlere göre, Hizan’da hâlâ 1.200 haneden fazla Ermeni yaşamaktadır. [20]

1830’larda ve 1840’larda Osmanlı hükümeti, imparatorluğun çevre bölgelerinde iktidarın merkezileştirilmesi politikası izler. Merkezileşmenin etkileri özellikle Hizan’daki Ermeniler tarafından çok sert bir şekilde hissedilir. Yerel Kürt beyleri kovulup yerine doğrudan Osmanlı otoritesi getirildiğinden, bu resmi girişim bölgede bir iktidar boşluğu yarattır. 1853-1856 Kırım Savaşı ve 1877-1878 Rus-Türk Savaşı, bu belirsiz iktidar ortamında gerçekleşmiştir. Osmanlı savaş deneyimi, bu savaşlarda Ermenilerin hiçbir rolü olmamasına rağmen, sadece Hıristiyan oldukları için Müslümanlar arasında onlara karşı düşmanlık ve nefreti körüklemiştir. [21] Önceki yüzyıllarda Türk-İran savaşları nedeniyle sayıları azalsa da Ermeniler 1870’lerin sonuna kadar kazanın çoğu bölgesinde önemli bir nüfus üstünlüğüne sahipti. [22] 1877’de İngiltere’nin Manchester kentinde “Van’ın Ermeni köyleri listesi”ni (Ermenice: Vana hay küğeri tasngı) hazırlayan Başpiskopos Ğevond, Hizan’a bağlı dört ilçede 109 Ermeni yerleşim yerini listelemektedir: Khizan (merkez), Gargar [Karkar], Isbargerd [Isparkert] ve Mamrdank [Mamrtank]. [23] 1879 yılında Arevelyan Mamul dergisinde yayınlanan “Van-Dosp eyaletinin toplam Ermeni nüfusu listesi” (Ermenice: Tsutsak Van-Dosp nahanki polor Hayaser joghovırtots) başlıklı hane halkı nüfus tablosunda, Hizan’a bağlı sadece iki ilçede, Kavarner ve Şenatsor’da 44 Ermeni yerleşim yeri tespit edilmiştir. [24] Bu ilçeler veya bir ilçeyi oluşturan arazi birimleri, Ermenice’de yentakavarak, Türkçe’de nahiye olarak biliniyordu.

1877-1878 Rus-Türk Savaşı ve ardından gelen kıtlık sonucunda Ermeni nüfusu azalmış ve birçok aile 1880’lerde Hizan’ı terk etmiştir. [25] Bunun üzerine bölgedeki Kürtler, eskiden Ermenilerin yaşadığı köylere yerleşmiştir. Masis dergisinin Ocak 1884 sayısında yayınlanan “Khizan” başlıklı makalenin yazarı Ğ. B. Nahabedyants, makalenin yayınlandığı tarihte Hizan’da “100’den fazla Ermeni ve neredeyse aynı sayıda Kürt nüfuslu köy” olduğunu belirtmiştir. [26] Ancak, döneme ait kaynaklar Ermeni nüfuslu köylerin Kürt köylerinden daha büyük olduğunu göstermektedir. Van Patrikhanesi’nin Van’daki İngiliz Konsolos Yardımcısı Emilius Clayton’un talebi üzerine 1881’de derlediği “Van ilinin nüfus listesi” (Ermenice: Tsutsak Vana nahankin joğovırtyan) adlı nüfus listesinde, Hizan’da (Kavarner) 6.415 Ermeni, Isbarged’de 3.568 ve Gargar’da 3.192 Ermeni nüfus kayıtlıdır. Yeni yerleşen Kürtlerin (metinde küğapınag Kürdk olarak geçer) sayısı Hizan (Kavarner) 974, Isbarged 1.651 ve Gargar 530 olmak üzere toplam 3.155 idi. Karşılaştırma için, Başpiskoposluk nüfus listesine göre Gargar’da yaşayan Süryanilerin sayısı 4.999 idi. [27]

Kırım ve Rus-Türk savaşlarının 19. yüzyılın ortalarında ve sonlarında yol açtığı yıkıcı sonuçlara rağmen 19. yüzyılda, 1894’te Hamidiye Katliamları başlayana kadar, Hizan etnik yapı açısından “Ermeni karakterli” bir yerdi [28], dil özellikleri açısından ise, bölgede Ermenice konuşan nüfusun yanı sıra, kaza genelinde birkaç köyde Kürtçe konuşan Ermeni gruplar da yaşıyordu [29]. Bu köylerden biri, Hizan’ın Nızar nahiyesindeki Gagolants [Çalışkanlar] [30] idi (aynı zamanda Nızari azen [31] adıyla da biliniyordu, bu adın Kürtçe Nîzarê Azê ifadesinden geldiği düşünülmektedir.) Katliamlardan üç yıl önce, 1891’de, Fransız coğrafyacı Vital Cuinet’e göre, Hizan’da toplam 173 yerleşim yeri vardı. [32] On yıldan fazla bir süre sonra, 1904’te, Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi Salnamesi, Hizan’da toplam 168 yerleşim yeri olduğunu belirtmiştir. [33] Cuinet’in ve Salname’nin rakamlarına, Rus Genelkurmay Albay Vladimir Mayewski’nin önerdiği köy başına ortalama hane sayısı uygulanırsa, sırasıyla 3.460 ve 3.360 toplam hane elde edilmektedir.

Hizan’da yaşayan diğer büyük etnik gruplar Kürtler ve Süryanilerdi. Hatta, özellikle kazanın kuzey ve kuzeybatı kesimlerinde bulunan bazı Ermeni köylerinde Kürtler de yaşıyordu. [34] İrlandalı subay ve diplomat Justin Shiel, 1836 yılında Siirt’e yaptığı seyahat sırasında, “Hhazán’da [...] bir dizi Kürt beyinin düzensizlik ve şiddet içinde yaşadığını” bildirmiştir. [35] Meslek faaliyetleri açısından Ermeniler ve Süryaniler tarım, hayvancılık ve bahçecilik [36] ve kumaş dokumacılığıyla uğraşmaktaydı. 1898’de güneybatıdaki Hizan’a komşu bölgelere seyahat eden Bitlis’teki İngiliz Konsolos Yardımcısı James Henry Monahan, Ermeni ve Süryani üreticilerin müşterilerinin çoğunlukla, özellikle tekstil ürünleri konusunda bu Hıristiyan gruplara bağımlı olan Kürt komşuları olduğunu belirtmiştir. Monahan, yerel Kürtlerin “bazı kadınlar hariç, kural olarak hiçbir şey yapamadıklarını” gözlemlemiştir. [37] 1900’lerin başında Ermeni filolog Sukiyas Eprikyan, “Hizan’ın Kürtlerin yaşadığı çeşitli köylerinde, sadece haydutluk yaparak geçinen önemli ağalar yaşıyordu” diye yazmıştır. [38]

19 yüzyılın sonlarında, Hizan’daki Ermenilerin demografik üstünlüğünü değiştiren en önemli olay, Hamidiye Katliamları olmuştur. Osmanlı askerleri, milisler, aşiret üyeleri ve sıradan Müslümanlar tarafından gerçekleştirilen bu katliamlar, 1894’ten itibaren üç yıl boyunca on binlerce Ermeni’nin hayatına mal olmuştur. Hizan’ın nahiyeleri (isim listesi için aşağıdaki metne bakınız) bu katliamlardan ciddi şekilde etkilendi. Ağtamar Katolikosu III. Khaçadur’a göre, 1895 yılında Kürtler, Hizan’ın 40 yerleşim yerinde (yerel dilde Karasu, Kavar, Kavarner veya Kâverner olarak da geçen bir nahiye) 400 Ermeni, Isbargerd’de 28 yerleşim yerinde 300 Ermeni, Mamrdank’ın 20 yerleşim yerinde 160 Ermeni ve Aşağı Gargar’ın 10 yerleşim yerinde 8 Ermeni öldürmüştür. Vahşet ve katliamlar yetmezmiş gibi, köy pederleri de dahil olmak üzere birçok Ermeni zorla Müslümanlaştırılmıştır. Birçok Ermeni kilisesi ve manastırı ya yıkılmış ya yağmalanmış ya da camiye çevrilmiştir. [39] Kazanın güney kesimlerinden akın eden Kürt çetelerin tacizine maruz kalan Ermeniler, hayatta kalmak için mücadele etmeye ve göçmeye mecbur oldular. Katliamlar sırasında ve hatta 1897’de şiddet olayları yatıştıktan sonra bile, birçok Ermeni aile daha güvenli bölgelere taşınmayı tercih etmiştir. Çağdaş kaynaklara göre, bu göç büyük boyutlara ulaşmış [40] ve Hizan’ın demografik dengesi bozulmuştur.

Ermeni nüfusunun önemli bir kısmını oluşturduğu Osmanlı İmparatorluğu’nun doğu illerinde, özellikle Bitlis, Van ve Erzurum vilayetlerinde, hane halkı büyüklüğüne ilişkin veri kaynakları farklılık gösterdiğinden, bu çalışmada, çağdaş gözlemciler Teotoros Lapçinciyan (Teotig) [41] ve Hovhannes Der-Mardirosyan (A-Do) tarafından önerilen hane başına nüfus sayısının aritmetik hesaplamasıyla elde edilen ortalama, hane halkı sayısı olarak kullanılacaktır. [42] Bu bağlamda, 1860’larda ve 1870’lerde İstanbul Ermeni Patrikhanesi’nde (bundan sonra “Patrikhane” olarak anılacaktır) komisyon üyesi olan Piskopos Vahan Der-Minasyan (Bardizagtsi) Osmanlı İmparatorluğu’nun kırsal bölgelerinde Ermeni hanesi başına ortalama üye sayısını sekiz olarak önermiştir. [43] Bardizagtsi’ye benzer şekilde, Mayewski bu bölgelerdeki hane başına ortalama nüfusu sekiz olarak belirlemiştir. Hane sayıları için, Mayewski’nin önerdiği gibi, Bitlis vilayetinde köy başına ortalama hane sayısı yirmi olarak kullanılacaktır. [44]

Bu çalışma için kullanılan veriler, 37 yıllık bir dönemi kapsayan birincil kaynaklardan veya 1878’den 1915’e kadar olan dönemden alınmıştır. Bu çeşitli kaynaklar, hane halkı ve nüfus verileri konusunda çelişkili bilgiler verdiğinden, Hizan’daki Ermeni nüfusunun kesin sayısını belirlemek gerçekçi bulunmamıştır. Verilerdeki büyük tutarsızlıklar göz önüne alındığında, böyle bir girişimde bulunmak da mümkün görünmemektedir. Ancak, bu çalışmanın bulguları, Hamidiye Katliamları’ndan önce Ermenilerin Hizan nüfusunun çoğunluğunu oluşturduğunu göstermektedir. Ancak 1913 yılına gelindiğinde, Kürtlerin yaşadığı yerleşim yerlerinin sayısı artmıştır. Ermeni Apostolik Kilisesi’nin bağımsız bir piskoposluğu olan ve 12. yüzyıldan 19. yüzyıl sonlarına kadar varlığını sürdüren Ağtamar Katolikosu’na (bundan sonra “Katolikos” olarak anılacaktır) göre, Hizan’daki 180 yerleşim yerinden 80’i Ermeni ve 10’u Kürt idi.thyüzyıllar arasında var olan ve Van Gölü’ndeki Ağdam Adası’ndaki Kutsal Haç Kilisesi’nde (Surb Khach) bulunan Ermeni Apostolik Kilisesi’nin bağımsız bir piskoposluk merkezi olan Katolikosa’ya göre, Khizan’daki toplam 180 yerleşim yerinin “80’i Ermeni, geri kalanı Kürt” idi. [45] 1913 yılına kadar, genellikle Ermenilerin yaşadığı köylere yerleşen Kürtlerin yaşadığı yerleşim yerlerinin sayısındaki bu artış, önceki yüzyılın son on yıllarında Ermenilere yönelik şiddetin ve Ermeni göçünün doğrudan bir sonucuydu.

Bu bilgi, 1915 Ermeni soykırımından önceki yıllarda Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ermeni nüfusunu araştıran Teotig’in, Hizan’ın Kürt nüfuslu köylerine ait hane ve nüfus verilerinde görülebilir. Teotig, Hizan için şu bilgileri tespit etmiştir: Gargar’da 11 köy, 178 hane veya 996 nüfus; Marmrdank’ta 14 köy, 223 hane veya 1.234 nüfus; Hizan’da (Kavarner) 22 köy, 1.489 hane veya 8.694 nüfus ve Isbargerd’de 26 köy, 423 hane veya 2.436 nüfus tespit etmiştir. Böylece, Hizan’ın dört nahiyesindeki Kürt nüfuslu köylerin toplam sayısı 73, hane sayısı 2.313 ve Kürt nüfusunun toplam sayısı 13.360’a ulaşmıştır. Soykırım öncesi dönemde aynı dört nahiyede Teotig tarafından bildirilen Ermeni nüfuslu köylerin toplam sayısı 73, hane sayısı 1.435 ve Ermeni nüfusunun toplamı 10.332 kişidir. [46]

Ancak, bu çalışma için kullanılan kaynaklar, Hamidiye Katliamları’ndan önce Hizan Ermenilerinin sayıca önemli bir üstünlüğe sahip olduğunu göstermektedir. 1881 yılında Van Başpiskoposluğu tarafından İngiliz Konsolos Yardımcısı Clayton için hazırlanan nüfus listesinde, Hizan’ın üç nahiyesi olan Hizan (Kavarner), Isbargerd ve Gargar’daki Ermeni nüfusu 13.175 olarak belirtilmiştir. [47] Mışag dergisinin Temmuz 1881 sayısında yayınlanan Turkats Hayasdan (Türk Ermenistan) başlıklı makalede, Van Gölü’nün güneybatı kıyısına komşu dört nahiyede Ermenilerin Kürtlere göre neredeyse beş kat fazla olduğu belirtilmiştir: Hizan (Kavarner), Gargar, Kecan (gölün en batı kıyısına yakın bir bölge) ve Karçkan. Bu nahiyelerde toplam 113 yerleşim yeri vardı. Ermeni nüfusu 22.713, Kürt nüfusu ise 4.668 olarak bildirilmekteydi. [48] Bu rakamlar, Hizan (Kavarner) ve Gargar’da yaşayan Ermeniler ve Kürtlerin yaklaşık sayısını elde etmek için ikiye bölünürse, Hizan’a bağlı iki nahiyede yaşayanların toplam sayısı sırasıyla 11.356 ve 2.334 olur.

Mayewski, istatistik broşürünün “Nüfus istatistikleri” bölümünde, broşürün 1904 yılında yayınlandığı tarihte Kürt yerleşim yeri olarak listelenen Hizan’daki yaklaşık 60 köyü tablo halinde vermiştir. Ancak bu yerleşim yerlerinin isimleri, Kürtler buraya yerleşmeden önce çoğunun Ermeni köyü olduğunu açıkça göstermektedir. Artok, Paroji tağ, Pelgants, Ernig, Korants [Erencik], Heşad, Hez [İçlikaval], Gabatzor [Topağaç], Gapars [Çayırlı], Gavarog, Giş, Goç [Uzuntaş], Odzu, Bantiz [Gelincik], Bısents [Harmandöven], Vasugants vb. [49] Bu yerleşim yerleri içinden, Hamidiye Katliamları öncesinde Ermenilerin yaşadığı yerler olduğu bu çalışma için kullanılan diğer kaynaklar tarafından da doğrulanmış yaklaşık iki düzine köy, aşağıdaki köy listesinde yer almaktadır.

Hizan’ın Ermeni demografisi araştırmaları için özellikle ilgi çekici bir kaynak, Rus İmparatorluk Müzesi’nin, arkeolog ve etnograf Alexander Miller’ın (bundan sonra “Miller’in raporu” olarak anılacaktır) liderliğinde Van’a düzenlediği keşif gezisinin raporudur. Ermenilerin soykırım sırasında toplu katliamlara maruz kaldığı 1916 yılının Mayıs ayında Van vilayetine giden keşif heyeti, Osmanlı kazalarının, nahiyelerinin, yerleşim yerlerinin isimlerini ve bu yerleşim yerlerindeki nüfusun etnik yapısını içeren bir yerel yer isimleri listesi hazırlamıştır. Raporda, Hizan için Ermeni, Kürt ve Ermeni-Kürt karışık nüfusa sahip yerleşim yerlerinin sayısı şöyle belirtilmiştir: Khorors’ta 13, Kavar’da (Kavarner) 31, Şenatzor’da 29, Nızar’da 11, Karkar’da 16, Marmrdank’ta 44 ve Isbargerd’de 58 olmak üzere toplam 202 yerleşim yeri. Miller’in raporunda, bu yerleşim yerlerinin etnik yapısı şu şekilde belirtilmiştir:

• Khorors: 2 Ermeni ve 1 eski Ermeni köyü;
• Kavarner: 6 Ermeni, 2 karma nüfuslu ve 6 eski Ermeni köyü;
• Şenatzor: 20 Ermeni ve 4 karma nüfuslu köy;
• Nızar: 1 Ermeni köyü;
• Karkar: 10 Ermeni köyü;
• Marmrdank: 18 Ermeni, 2 karma nüfuslu ve 7 eski Ermeni köyü; ve
• Isbargerd: 30 Ermeni ve 9 eski Ermeni köyü. [50]

Miller’ın raporundaki Hizan köy listesi, keşif gezisinde tercüman olarak görev yapan Boğos Maginciyan tarafından hazırlanmıştır. Bu listeden, soykırımın arifesinde Hizan’da Ermenilerin yaşadığı yerleşim yerlerinin toplam sayısının 89, Ermeniler ve Kürtlerin birlikte yaşadığı köylerin sayısının 8 ve eskiden Ermenilerin yaşadığı köylerin sayısının 23 olduğu ortaya çıkmaktadır. 89’a 4 (karışık nüfuslu köylerin yarısı) eklenirse, toplam 93 olur. Köy başına yirmi hane ve hane başına yedi kişi hesaplamasına göre, 1915 öncesinde toplam Ermeni nüfusu yaklaşık 13.020’dir. Raporda ayrıca, 1916’dan kırk, otuz beş ve yirmi yıl önce 23 eski Ermeni yerleşim yerinde Ermenilerin yaşadığı belirtilmiştir. Bu tarihler, Kürtler ile Ermeniler arasında şiddet olaylarının ilk kez ortaya çıktığı 1870’lerin sonu ile 1880’lerin başı ve Hamidiye Katliamları’nın başladığı 1894 arasındaki döneme denk gelmektedir.

Bu 23 eski Ermeni yerleşim yeri 93’e eklenerek, 1870’lerin sonu ile 1880’lerin başı ve 1890’ların ortalarında yaşanan Hamidiye katliamları öncesindeki Ermeni yerleşim yerlerinin sayısı hesaplandığında, toplam sayı 116’ya ulaşmaktadır. Bu da Ermeni hane sayısının yaklaşık 2.320 olduğunu göstermektedir. Bu sayı yedi ile çarpıldığında ortaya çıkan 16.240 rakamı, 19. yüzyılın sonlarında Ermenilerin Hizan’ın çoğunluk nüfusunu oluşturduğunu varsaymak için bir dayanak oluşturmaktadır. Miller’ın raporunda, eskiden Ermenilerin yaşadığı bilinen yerleşim yerlerinin yanı sıra diğer kaynaklarda bulunmayan birkaç yer daha ortaya çıkmıştır: Pusagants, Çumitzor, Harınkats, Grig, Sanamerig (Senamerig), Şekrents, Isdocin, Tazi, Dernant ve Vosdink. [51] 1915’ten itibaren, Hizan’daki Ermeni köyleri, Osmanlı devletinin soykırım politikalarının bir sonucu olarak yerli halkından mahrum kalmıştır. Nüfusun sadece bir kısmı Rus ileri mevzilerine kaçmayı başarmış [52] ve Rus Ermenistanı ile İran’ın Salmast (Salmas) vilayetinde sığınak bulmuştur. [53]

Bu çalışma için kullanılan başlıca veri kaynakları, yayın tarihlerine göre aşağıda verilmiştir.

1. 1. Başpiskopos Boğos Natanyan tarafından yazılan ve 1878 yılında yayınlanan, Hizan dahil olmak üzere Osmanlı İmparatorluğu’ndaki birkaç Ermeni yerleşim bölgesi hakkında kitap;
2. 2. 1896 yılında Kutsal Eçmiadzin Ana Manastırı’nın dergisi Ararat’ta yayınlanan “Ağtamar Katolikosu merhum Khaçadur’un ölümden önce kaleme aldığı mektup ve araştırması, 19 Aralık 1895”;
3. 3. Bitlis Konsolos Yardımcısı James Henry Monahan tarafından 1898 yılında derlenen, Bitlis vilayetine bağlı Şirvan, Siirt ve Erun (İrun) kazalarına yapılan seyahat raporu;
4. 4. Rus Genelkurmay Albay Vladimir Mayewski tarafından 1904 yılında yayınlanan istatistik broşürü (1899 yılında derlenen köy bazında hane halkı listeleriyle birlikte);
5. 5. Filolog Sukiyas Eprikyan tarafından 1907 yılında derlenen tarihi Ermenistan coğrafya sözlüğü;
6. 6. Ermeni istatistikçi Hovhannes Der-Mardirosyan (A-Do) tarafından 1912’de yazılan Van, Bitlis ve Erzurum illeri hakkında broşür ve 1917’de yazılan 1914-1915 yıllarında Vasburagan’da yaşanan olaylar hakkında broşür;
7. 7. 1896-1908 yılları arasında İstanbul Ermeni Patriği Başpiskopos Mağakya Ormanyan tarafından yazılan ve 1913 yılında yayınlanan Ermeni Kilisesi’nin tarihi ve mevcut durumu hakkında kitap;
8. 8. Hizan kazasına ait istatistik bülteninin iki versiyonu (Ermenice, Vicagatsuyts-değegakir Khizan kavari) 1913 yılında Katolikosluk tarafından sırasıyla 26 Temmuz (No. 555) ve 30 Eylül (No. 558) tarihlerinde hazırlanan ve 1913-1914 Patrikhane nüfus sayımı için hazırlanan, Hizan’ın Ermeni nüfus sayımlarını dahil;
9. 9. Kévorkian & Paboudjian (1992) tarafından yeniden yayınlanan 1913-1914 Patrikhane nüfus sayımı rakamları, bu ortak yazarların erişimine açık olan ek Patrikhane nüfus sayımı verilerinden alınan rakamlar dahil;
10. 10. Ermeni yazar Teotoros Lapçinciyan (Teotig) tarafından 1921’de yazılan, soykırım sırasında Ermeni din adamlarının çektiği acıları anlatan kitap.

Yukarıda bahsedilen “Van’daki Ermeni köylerinin listesi”nin yazarı Başpiskopos Ğevond, “Ermenistan ve Komşu Toprakların Yer Adları Sözlüğü”nün yazarları Datevos Hagopyan, Istepan Melik-Bakışyan ve Hovhannes Parseğyan, Miller’in 1916 tarihli raporu, İstanbul ve Tiflis’te yayınlanan Ermeni süreli yayınları Masis ve Mışag , İzmir, Paris ve Tiflis’te yayınlanan Ermeni dergileri Arevelyan mamul, Panaser ve Luma ve Amaduni Virapyan tarafından derlenen Hayots tseğaspanutyunı Osmanyan Turkiayum Verabradzneri vıgayutyunner (Osmanlı Türkiye’sinde Ermeni Soykırımı: Hayatta Kalanların Tanıklıkları) adlı belge koleksiyonunda bulunan soykırımdan kurtulanların tanıklıkları.

Bunlardan Mayewski, 1899 yılında Bitlis vilayetine yaptığı bir seyahat sırasında topladığı Hizan köylerindeki hane halkı sayılarına ilişkin verileri sağlamıştır. Burada, broşürünün Statisticheskie dannye o naselenii (Nüfus istatistikleri) başlıklı bölümünde, Ermeni nüfuslu Kharkhots, Khagev, Mahmıdenk, Mantoyents, Bıroşents, Bakhur, Li, Nam, Khavus, Anabad, Yeğants ve Norşen köyleri, yanlışlıkla ya da kasıtlı olarak Kürtlerin yaşadığı yerler olarak listelenmiştir. Bu gözden kaçma ve Mayewski’nin tablolarına aldığı birkaç Kürt veya karma nüfuslu yerleşim yerinin Hizan’ın idari sınırları dışında yer alması, köy listesinin sonunda saydığı toplam 1.347 hane sayısını etkilemiştir. Bu yanlış toplam, Mayewski’nin broşüründe sırasıyla %43 ve %57 olarak belirtilen ilçedeki Ermeni ve Kürt nüfuslarının yüzde oranını da etkilemiştir. [54] Aşağıdaki köy listesinde, Mayewski’nin Kürt olarak tablolaştırdığı yerleşim yerlerinin hane sayısı, diğer kaynakların çoğunda tamamen Ermenilerin yaşadığı belirtildiği için Ermeni olarak listelenecektir.

Mayewski, Hizan köy listesinin “yarısından fazlası” için sayısal verilerin “kesin doğruluğu tartışılmaz” olduğunu iddia etmektedir. Bu veriler, tüm Ermeni köylerini ezbere bilen ve her köydeki hane sayısını da bilen yerel bir Ermeni peder tarafından kendisine iletilmiştir. Peder, tek bir hata bile yapmadan Hizan’da (Kavarner) 25, Isbargerd’de 30 ve Marmrdank’ta 19 Ermeni yerleşim yerinin adını saymıştır. Mayewski, bilgilerin doğruluğunu teyit etmek için bazı rakamları tekrar etmesini istediğinde, Mayewski’nin bakışlarında bir şüphe sezen peder, köy isimlerini ve her köydeki hane sayısını hiç hata yapmadan tekrarlamıştır. [55] Bu pederin verdiği bilgilerden anlaşılacağı üzere, Mayewski’nin 1904 yılında hazırladığı istatistik broşüründe, Hizan’ın üç nahiyesinde tamamen Ermeni nüfuslu 74 yerleşim yeri bulunmaktadır. Mayewski’nin Bitlis vilayetindeki köy başına ortalama hane sayısı olan yirmiyi hesaplama için kullanırsak, toplam 1.480 Ermeni hane veya 10.360 nüfus ortaya çıkar.

A-Do, broşürü Vani, Bitlisi yev Erzrumi Vilayetnerı (Van, Bitlis ve Erzurum Vilayetleri) içinde yer alan köy başına hane sayısı tablolarına eklediği dipnotlarda, verileri Katolikosluk tarafından hazırlanan ve kaynağı belirtilmemiş bir istatistik bülteninden aldığını belirtmiştir. Broşürü 1912 yılında yayınlandığı için, A-Do’nun Katolikosoğun 1913 yılında hazırladığı bültendeki verileri kullanamadığı açıktır. İlk göze çarpan şey, A-Do’nun hane halkı sayılarının Katolikosluğun 1913 tarihli bülteninde bildirilen sayılardan önemli ölçüde yüksek olmasıdır. [56] Bu durum, A-Do’nun Hamidiye Katliamları’ndan önceki döneme ait daha eski bir bültenden veriler kullanmış olabileceğini düşündürmektedir. Dolayısıyla, bu çalışmada sunulan A-Do’nun rakamları bu bağlamda değerlendirilmelidir.

Hizan’ı oluşturan bölgesel birimlerin sayısı ve isimleri veri kaynaklarına göre değişiklik göstermektedir. Örneğin Natanyan, Hizan’a Erun ve Asorig adlı iki birim atamayı tercih etmiştir. [57] Ancak diğer kaynaklar, Erun’un Hizan’a komşu Bitlis vilayetinde bir nahiye olduğunu, Asorig’in ise Erun’da Ermenice konuşan çok sayıda Süryani’nin yaşadığı bir köy grubu (Ermenice’de küğakhump) olduğunu belirtmektedir. Böylece, Ermenice Asoriner [Ermenice: Süryaniler] etnik adından Asorig adı ortaya çıkmıştır. Nahabetyants da benzer şekilde Erun’u Hizan’a atamış ve Yeğegis ile Garneg’i kazayı oluşturan ayrı toprak birimleri olarak tanımlamıştır. [58] Ancak, diğer kaynaklar Yeğegis’in Karçkan’da bir yerleşim yeri olduğunu, Garneg (veya Garni) ise güneybatıda Hizan’a komşu Bitlis vilayetine bağlı bir sancak olan Şirvan’da bir yerleşim yeri veya küğakhump olduğunu öne sürmektedir. Teotig tarafından sağlanan Osmanlı hükümetinin birim sınıflandırmasına göre, Hizan, Isbargerd, Nemiran ve kendisiyle aynı isimli Hizan (metinde Pun Khizan) nahiyelerinden oluşuyordu. [59] Bunlardan Nemiran, muhtemelen Marmrdank’ta bir bölgenin veya Marmrdank nahiyesinin tamamının Kürtçe adıydı.

Natanyan, Pun Khizan veya Hizan olarak adlandırdığı bölgede yedi nahiye belirlemiştir: Khizan, Şenatzor, Isbargerd, Nızar, Marmrdank, Erun ve Asorig. [60] Nahabedyants, şu dokuz alt nahiyeyi önerir: Gargar Oukeyan, Yeghegis, Kedronakan (Merkez) Khizan, Erun, Nızar, Şinitzor, Isbahayud (Isbargerd), Garneg ve Marmrdank. [61] Eprikyan altı nahiye adından bahsetmiştir: Aşağı Gargar, Şenatzor, Isbargerd, Marmrdank, Nızar ve Khorors. [62] Teotig, Eprikyan’ın birim sınıflandırmasına katılmıştır. [63] Mayewski, dört nahiyedeki köy nüfusunu tablo halinde vermiştir: Khizan, Isbargerd, Marmrdank ve Aşağı Gargar. [64] A-Do (1912), üç nahiye önermiştir: Marmrdank, Isbargerd ve Hizan, Gargar’ı Bitlis sancağının güneybatı ucunda ayrı bir birim olarak tanımlamıştır. [65] Gargar için yaptığı hane ve nüfus sayımı, 1917’de yayınlanan diğer broşüründe bulunabilir. [66] Katolikosluk yedi nahiye listelemiştir: Aşağı Gargar, Şenatzor, Isbargerd, Marmrdank, Nızar, Kavarner ve Khorors. [67] Patrikhane şu nahiyeyi önermiştir: Karasu (Khizan veya Kavarner), Şenatzor, Aşağı Gargar, Isbargerd, Marmrdank, Nızar ve Khorors. [68] Miller’ın raporunda şu yedi nahiye belirtilmiştir: Khorors, Kavar, Şnitzor, Nazar-Az, Gargar, Mamrdan ve Isbargerd. [69]

Hizan’ı oluşturan idari birimlerin sayısı ve isimlerindeki farklılıklar göz önüne alındığında, bu çalışma, Katoliskosluk ve Patrikhanenin atıfta bulunduğu aşağıdaki yedi nahiyedeki Ermeni nüfusu hakkında veriler sunacaktır:

1. 1.    Aşağı Gargar,
2. 2.    Kavarner,
3. 3.    Şenatzor,
4. 4.    Isbargerd,
5. 5.    Marmrdank,
6. 6.    Nızar
7. 7.    Khorors

Yukarıda belirtildiği gibi, Hizan için bilinen en eski nüfus tahminlerinden biri, 1881 yılında İngiliz Konsolos Yardımcısı Clayton için Van Başpiskoposluğu tarafından derlenen nüfus listesidir. Bu liste, Hizan’ın üç nahiyesinde yaşayan Ermeni nüfusunu 13.175 olarak vermektedir. [70] Bu rakam, on yıl sonra, 1891’de Hizan kazasının toplam nüfusunu yaklaşık 23.070 olarak belirleyen ve bu nüfusun 17.422’sinin Kürt, 869’unun Yakupî Suriyeliler, 475’inin Yezidi ve sadece 4.304’ünün Ermeni olduğunu belirten Cuinet’le keskin bir tezat oluşturmaktadır. [71] Genel bir gözlem olarak, Cuinet’in rakamları Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ermeni nüfusunun büyüklüğünü doğru bir şekilde yansıtmamaktadır çünkü yazarın, ağırlıklı olarak nüfus istatistiklerini içeren ve Müslümanların sayısını artırma ve dolayısıyla Hıristiyanların sayısını azaltma eğiliminde olan, devlet ve illere ait yıllık resmi Osmanlı salnamelerine başvurduğu düşünülmektedir.

Bunlardan, 1892 yılı Bitlis vilayetine ait bir salnamede, 13.984 nüfusun 8.264’ünün Müslüman, 5.720’sinin Ermeni olduğu belirtilmiştir. [72] Dolayısıyla, bu resmi Osmanlı kaynağına göre, Ermeniler ilin toplam nüfusunun yaklaşık yüzde 41’ini oluşturmaktaydı. Osmanlı yetkililerinin, 1878 Berlin Antlaşması’nda “Ermenilerin yaşadığı iller” olarak adlandırılan imparatorluğun doğu vilayetlerindeki Ermeni varlığını olabildiğince önemsiz göstermek amacıyla toprak-idari manipülasyonlara başvurduğu göz önüne alındığında, [73] Hizan’ın Ermeni nüfusunun yüzdesi daha da yüksek olabilirdi. Eprikyan, 1878’de yayınlanan Natanyan’ın çalışmasına dayanarak, 1907’de yazdığı yazısında, 1880’den önce Hizan’da yaklaşık 1.200 Ermeni hane olduğunu belirtmiştir. [74] Bu sayı yedi ile çarpıldığında, toplam nüfus yaklaşık 8.400 kişiye ulaşmaktadır. Eprikyan, 1907 yılına kadar Ermeni hane halkı sayısının katliamlar ve göç nedeniyle neredeyse yarı yarıya azaldığını ve yaklaşık 100 yerleşim yerinde 600’den biraz fazla hane halkı olduğunun tahmin edildiğini belirtmiştir. [75]

Öte yandan, Başpiskopos Mağakya Ormanyan, 1912 yılında Katolikosluğa bağlı Hizan Piskoposluğu’nun yetki alanı altında 64 yerleşim yerinde 25.000 Ermeni cemaat üyesi yaşadığını öne sürmüştür. [76] Bu rakamın abartılı olup olmadığı kesin olarak söylenemez. Anlaşılır bir şekilde, cemaat üyelerinin sayısı gerçek nüfusu yansıtmayabilir. Başpiskopos Ormanyan’ın rakamı, Hizan Piskoposluğu’nun tahminine oldukça yakındır. Bu tahmine göre, 1915 yılında Osmanlı devleti tarafından Ermenilere yönelik toplu katliamlar ve tehcir başlamadan önce Ermeni nüfusu 28.500 kişiydi. Bu rakam, “Tehcirden önce ve sonra Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Ermeni nüfusunun karşılaştırmalı istatistikleri” başlıklı tablodan alınmıştır (Ermenice, Pağtadagan vicagakrutyun hay pnagçutyan Osmanyan Gaysrutyan meç değahanutene araç yev verç) başlıklı tablodan alınmıştır. Bu tablo 1 Nisan 1921 tarihinde hazırlanmış ve ilk olarak Teotig tarafından 1922 yılında derlenen Amenun Daretsuytsı adlı yıllıkta 16. ciltte yayınlanmıştır. [77]

Yukarıda belirtildiği gibi, Katolikosluk istatistik bültenine göre, 1913 yılında “Hizan’da toplam 180 yerleşim yeri vardı ve bunların 80’i Ermeni, geri kalanı Kürt’tü.” [78] Ancak bazı nedenlerden dolayı, nahiyelerin dağılımını gösteren tabloda, istatistikçiler 75 Ermeni yerleşim yeri saymıştır. Bunların 10’u Aşağı Gargar’da, 17’si Şenatzor’da, 26’sı Isbargerd’de, 11’i Marmrdank’ta, 2’si Nızar’da, 7’si Kavarner’de ve 2’si Khorors’da bulunmaktadır. Burada, yerleşik yaşamın yaygın olduğu Ermeni yerleşimlerinin, Kürtlerin yaşamaya başladığı yerleşimlerden daha kalabalık olduğu belirtilmelidir. Ayrıca, istatistikçilerin de belirttiği gibi, şu anda Kürtlerin yaşadığı Ermeni yerleşimlerinin çoğu, Kürtlerin yağma ve şiddet eylemleri nedeniyle eski sakinleri tarafından terk edilmişti. Yukarıda belirtildiği gibi, Katolikosluk tarafından sağlanan verileri kullanan 1913-1914 Patrikhane nüfus sayımına göre, soykırımın arifesinde “toplam nüfusu 8.207 olan en az 76 Ermeni yerleşim yeri” vardı. [79] Patrikhane nüfus sayımı rakamlarının yer aldığı Kévorkian&Paboudjian’ın çalışmasında, ek Patrikhane nüfus sayımı verileri kullanılarak yerleşim yeri sayısı 75’ten 76’ya çıkarılmıştır.

1913’te Katoliskosluk tarafından Hizan için hazırlanan istatistik bülteni iki farklı versiyonda elimizde bulunmaktadır: biri 26 Temmuz’da (No. 555), diğeri ise 30 Eylül’de (No. 558) hazırlanmıştır. İlk bakışta iki versiyon neredeyse aynı görünmektedir. Ancak daha detaylı incelendiğinde içerik ve nüfus sayılarında farklılıklar göze çarpmaktadır. En dikkat çekici olanı, 30 Eylül tarihli versiyonda Şenatzor nahiyesi için köy bazında nüfus istatistiklerinin bulunmamasıdır. Bu nedenle, aşağıdaki nahiyelerdeki köy listesinde, köy başına hane sayısı ve/veya hane başına nüfus sayılarının farklılık gösterdiği durumlarda, iki versiyondan en sonuncusu olan 558 sayılı versiyon kullanılmıştır. Bu iki versiyondaki hane ve nüfus özetlerinde de bazı farklılıklar ve tutarsızlıklar bulunmaktadır. Örneğin, 26 Temmuz versiyonunda toplam hane sayısı 981 olarak bildirilirken, 30 Eylül versiyonunda 990 olarak bildirilmiştir. 26 Temmuz versiyonunda toplam Ermeni nüfusu 7.628 olarak tahmin edilirken, 30 Eylül versiyonunda 8.178 olarak tahmin edilmiştir.

A-Do, yukarıda belirtildiği gibi, köy başına hane sayısı ve hane başına nüfus rakamlarını Katolikosluk istatistik bülteninden elde etmiş ve 1912 tarihli broşüründe Khizan (Kavarner), Marmrdank, Isbargerd ve Gargar’da 87 Ermeni köyü olduğunu, bu köylerde 1.700 hane ve 11.900 nüfus bulunduğunu bildirmiştir. Bu broşürde, toplam hane ve nüfus rakamlarının dört nahiyeye göre dağılımı şu şekildedir. Khizan (Kavarner): 23 köy, 489 hane, 3.423 nüfus. Marmrdank: 16 köy, 208 hane, 1.456 nüfus. Isbargerd: 29 köy, 533 hane, 3.731 nüfus. Gargar nahiyesinde: 19 köy, 470 hane, 3.290 nüfus. [80]

A-Do gibi Teotig de Katolikosluk’un 1914 yılında hazırlandığı istatistik bülteninden verilerden faydalanmıştır. [81] Teotig, “80’den fazla Ermeni nüfuslu köy” olduğunu bildirmiş [82] ve Katoliskosluk sayımına katıldığını belirtmiştir. Ancak, bazı nedenlerden dolayı, kitabında gösterilen rakamlar Katolikosluk bülteninde yer alan rakamlarla tam olarak uyuşmamaktadır. Teotig, Khizan (Kavarner), Marmrdank, Isbargerd, Şenatzor ve Gargar için 90 bütünüyle Ermeni ve 16 Ermeni-Kürt karışık nüfuslu köy olduğunu, bu köylerde 1.635 hane Ermeni veya 11.732 nüfus olduğunu bildirmiştir. Nahiyelere göre dağılım şu şekildedir. Khizan (Kavarner): 16 Ermeni yerleşim yeri, 12 karma nüfuslu yerleşim yeri, 407 hane Ermeni, 2.746 Ermeni nüfus. Marmrdank: 15 Ermeni yerleşim yeri, 0 karma nüfuslu yerleşim yeri, 255 hane Ermeni, 1.820 Ermeni nüfus. Isbargerd’de: 26 Ermeni yerleşim yeri, 2 karma nüfuslu yerleşim yeri, 356 hane Ermeni, 2.770 Ermeni nüfus. Şenatzor’da: 17 Ermeni yerleşim yeri, 200 hane Ermeni, 1.400 Ermeni nüfus. Aşağı Gargar’da: 16 Ermeni yerleşim yeri, 2 karışık nüfuslu yerleşim yeri, 417 hane Ermeni, 2.996 Ermeni nüfus. [83] Diğer iki nahiyede, Nızar ve Khorors’ta, Teotig, Nızar’daki Basd ve Sori köylerinde 27 hane, Khorors’daki Şen ve Hay Hırit’te 60 hane olduğunu bildirmiştir. Ayrıca, Khizan (Kavarner) nahiyesinin Kavarner köy grubunda 98 hane Ermeni bulunan 7 yerleşim yeri tespit etmiştir. Bu eklemeler göz önüne alındığında, Teotig’in 90 yerleşim yeri rakamını, soykırımdan önceki yıllarda 1.820 hane veya 13.027 nüfusa sahip olan 101 yerleşim yeri şeklinde düzeltmek doğru olacaktır.

1914 Osmanlı nüfus sayımına göre, Hizan’ın nüfusunun yaklaşık yüzde 70’i Müslüman, yüzde 30’u Ermeniydi. [84] Ancak Osmanlı devletinin “en iyi” geleneklerine göre, kazanın Müslüman olmayan nüfusunun büyüklüğü yetkililer tarafından muhtemelen olduğundan az gösterilmiş ve Ermeni nüfusunun gerçek oranı yüzde 50 veya daha fazla olabilirdi. [85] I. Dünya Savaşı öncesinde Osmanlı yetkilileri tarafından yapılan bir nüfus sayımına göre, Hizan’da çoğunluğu Kürtlerden oluşan Müslümanların sayısı 11.624, Ermenilerin sayısı ise 5.023 idi. [86] 14 Mayıs 1914 tarihinde İstanbul’daki İngiliz Yüksek Komiserliği’nden Londra’daki Dışişleri Bakanlığı’na gönderilen bir yazıda temel alınan bu son rakam, genellikle eksik ve güvenilmez olarak görülen resmi Osmanlı istatistiklerini yansıtmaktadır. [87] Buna karşılık, Katolikosluk’un 30 Eylül (No. 558) tarihli istatistik bülteninde, 1913 yılında Hizan’da 8.178 Ermeni yaşadığı belirtilmiştir. Ayrıca, I. Dünya Savaşı öncesinde Patrikhane tarafından yapılan bir nüfus sayımında bu rakam 8.207 olarak verilmiştir. [88]

“Arşiv Belgelerinde Ermeni Faaliyetleri, 1914-1918” başlıklı belge koleksiyonunda bulunan bir başka Osmanlı kaynağı, 1915 yılında, zorla sürgün olarak adlandırılan “tehcirl” işlemine tabi tutulacak Hizan Ermenilerinin sayısının Osmanlı kayıtlarında 4.980 olarak kaydedildiğini belirtmektedir. [89] Türk Genelkurmay Başkanlığı tarafından yayınlanan bu kayıtlar, Osmanlı hükümetinin 31 Mayıs 1915 tarihinde “Ermenilerin yerinden edilmesi ve nakli”ni emreden 326758/270 sayılı “Ermenilerin yerinden edilmesini ve naklini gerektiren zorlayıcı siyasi koşullar” başlıklı kararname ile düzenlenmiştir. Yetkililere göre, Ermeniler “Osmanlı ordusu birliklerinin hareketlerini tehlikeye atıyordu.” [90] Hizan’daki Ermeni köylüler, ordu birliklerinin hareketlerini “tehlikeye atacak” bir güce sahip olmamalarına rağmen, çoğu, ölüm yürüyüşüne çıkarılan sürgün konvoylarına katılmaya zorlandı veya kararnamede ifade edildiği gibi, “rahat bir şekilde [vurgu eklenmiştir] kendilerine tahsis edilen yerlere nakledilmek" üzere gönderildi. [91] 1915 yılında, Hizan’dan yaklaşık 6.000 Ermeni Rus hatlarına kaçmayı başardı. [92] Bu rakam, savaş öncesi Osmanlı nüfus sayımında 5.023 olarak belirlenen ve 1915 Osmanlı sürgün kayıtlarında 4.980 olarak belirtilen Hizan Ermenilerinin toplam sayısının güvenilirliğini sorgulatmaktadır. Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan ve Avedis Umroyan’a göre (ikincisi, 400 Ermeni’nin yaşadığını iddia ettiği Isbargerd’in Verin Hüruk köyü yerlisiydi), sadece Isbargerd’de toplam 47 köy vardı ve bunların 27’si tamamen Ermeni nüfusluydu. [93] Bu da Hizan’ın sadece bir nahiyesinde Ermeni hane sayısını 540’a, nüfusu ise 3.780’e çıkarmaktadır.

Aksi belirtilmedikçe, aşağıdaki nahiye listesinde yer alan köylerdeki tüm haneler ve/veya sakinler, veri kaynakları tarafından Ermeni veya eski Ermeni olarak bildirilmiştir. İki veya daha fazla birincil kaynak benzer köy nüfus verileri sağladığında, tekrarları önlemek için yalnızca bir kaynak (veya kaynakların bir kombinasyonu) veya bunların bulunmaması halinde rastgele seçilen bir ikincil kaynak listelenecektir. Aşağıda belirtilen köy isimlerinin varyantlarına ek olarak, daha az yaygın olan farazi varyantları da mevcuttur ancak bunlar listeden çıkarılmıştır. Aslında, Eprikyan’ın iddia ettiği gibi, “Hizan’daki birçok köy ismi, 1858 nüfus sayımından sonra yazılış değişikliklerine uğramıştır.” [94] Birkaç Ermeni köyü, özellikle de önemli manastırların yakınında bulunanlar, Ermenice akarag olarak adlandırılan ve Türkçe’de muhtemelen mezra veya bunun varyasyonları olan mezre veya mızren adını taşıyan çiftliklere sahipti.

Aşağıda, tamamen Ermeniler tarafından yerleşilmiş, çok sayıda Ermeni hanesi bulunan veya eskiden Ermeniler tarafından yerleşilmiş olan Hizan’daki yerleşim yerleri, parantez içinde bugünkü Türkçeleştirilmiş isimleriyle birlikte listelenmiştir. Eski köy adlarının günümüzdeki adlarıyla uyuşup uyuşmadığının doğrulanamadığı durumlarda, diğer bilinen adlar, 1920’lerden itibaren Türkiye’deki orijinal Ermeni yer adlarının Türkleştirilmesi için devlet destekli bir program kapsamında Türkleştirilmeden önce kullanılmış olanlar da dahil olmak üzere, mümkün olduğunca sunulmuştur.

Alıs, Halıs, Als, Hals, Hayls [Özlüce]

Enlem: 38°15’17.04"K, Boylam: 42°40’11.73"D

A-Do (1912): 8 hane; A-Do (1917): 7 hane veya 60 nüfus; Eprikyan: 1858’de 10 hane; Ararat: 8 hane; Mayewski: 4 hane; Hagopyan ve diğerleri: 1850’lerde 10 hane veya 31 nüfus; Katolikoso: 5 hane veya 45 kişi; Patrikhane: 7 hane veya 60 kişi.

Arğu, Harğu, Argu, Arkhu, Arğo, Argo [bilinen diğer adları Ergu, Ergü]

Yaklaşık konum: Enlem: 38°15’20.23"K, Boylam: 42°36’35.86"D
 
A-Do (1912): 13 hane; A-Do (1917): 8 hane veya 75 nüfus; Eprikyan: 1858’de 12 hane; Ararat: 12 hane; Mayewski: 9 hane; Katolikosluk: 8 hane veya 70 nüfus; Patrikhane։ 8 hane veya 75 nüfus; Soykırımdan kurtulan Gozal: 33 hane.

Perdak, Pertak [İncirli]

Enlem: 38°15’37.84"K, Boylam: 42°36’16.60"D

Hagopyan ve diğerleri: 19.yüzyılın sonlarında 10 hane; Luma: 1900’da 2 hane (1885’te 10 hane); A-Do (1912): 5 hane.

Berkri, Pergri [Kaymaklı]

Enlem: 38°16’16.51"K, Boylam: 42°39’18.75"D

A-Do (1912): 33 hane; A-Do (1917): 25 hane veya 200 nüfus; Eprikyan: 1858’de 29 hane, 1896’da 19 hane; Ararat: 13 hane; Mayewski: 27 hane; Hagopyan ve diğerleri: 1850’lerde 29 hane veya 142 nüfus; Katolikosluk: 16 hane veya 107 nüfus; Patrikhane: 25 hane veya 200 nüfus; Teotig: 25 Ermeni hane.

Cagronts, Cargrants, Cagran [Çakırkaya, bilinen diğer adı Çakıran]

Enlem: 38°15’7.60"K, Boylam: 42°38’14.60"D

Muhtemelen 19.yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köyde, Mayewski’ye göre 1899 yılında Kürtler yaşamaktadır.

Harponts, Harpents, Harpints, Arpents, Arbents, Harbents, Hapents [diğer bilinen isimler Arpinis, Arpanis]

Yaklaşık konum: Enlem: 38°16’46.18"K, Boylam: 42°38’18.56"D

A-Do (1912): 36 hane; A-Do (1917): 30 hane veya 282 nüfus; Eprikyan: 1858’de 20 hane; Ararat: 32 hane; Mayewski: 27 hane; Katolikosluk: 17 hane veya 160 nüfus; Patrikhane։ 30 hane veya 282 nüfus.

Hogortzu, Hugurtzu, Hukurdzu, Hukurdzu, Huğurdzo, Hagurtsu, Hürgüdzu, Urgurdzu [günümüzdeki adı bilinmiyor]

—    Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Bu köyün Horkurgin, Herkürgin, Hükürgin isimleriyle de biliniyor olması mümkündür. Bu bilgi kesin olarak doğrulanamadığından, her iki köy ismi de tek bir girişte yer almaktadır. Hogortzu’nun hane ve nüfus rakamları: A-Do (1917): 9 hane veya 70 nüfus; Katolikosluk: 12 hane veya 90 nüfus; Patrikhane։ 9 hane veya 70 nüfus. Horkurgin’in hane rakamları: A-Do (1912): 15 hane; Ararat: 18 hane.

Khıntzorud [Tatlısu]

Enlem: 38°14’31.99"K, Boylam: 42°40’59.13"D

A-Do (1912): 13 hane; A-Do (1917): 20 hane veya 130 nüfus; Eprikyan: 1858’de 18 hane; Ararat: 25 hane; Mayewski: 27 hane; Katolikosluk: 15 hane veya 150 nüfus; Patrikhane։ 20 hane veya 130 nüfus; Teotig: 20 Ermeni hane․

Gontos, Kuntus, Gontus, Gutiz [Köklü]

Enlem: 38°15’31.36"K, Boylam: 42°37’25.25"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yerinde, 20. yüzyılın başlarında Miller’in raporuna göre Kürtler yaşamaktaydı.

Gursi, Pursi, Gurtsi [diğer bilinen adı Korsi]

Yaklaşık konum: Enlem: 38°16’35.59"K, Boylam: 42°39’46.09"D

Mayewski: 11 hane

Nernis, Nernes, Lernes, Lernis [Dağören] 

Enlem: 38°15’34.93"K, Boylam: 42°38’20.81"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yerinde, 20. yüzyılın başlarında Miller’in raporuna göre Kürtler yaşamaktaydı.

Ofs, Ovs, Oveıs, Hovs [Kayadeler]

Enlem: 38°15’20.97"K, Boylam: 42°37’44.51"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yerinde, 20. yüzyılın başlarında Miller’in raporuna göre Kürtler yaşamaktaydı.

Tatsu, Tatson, Totsu, Dasu [Örgülü]

Enlem: 38°14’17.31"K, Boylam: 42°39’3.06"D

A-Do (1912): 59 hane; A-Do (1917): 64 hane veya 400 nüfus; Eprikyan: 1858’de 33 hane; Ararat: 45 hane; Mayewski: 45 hane; Katolikosluk: 40 hane veya 350 nüfus; Patrikhane։ 64 hane veya 400 nüfus; Teotig: 64 Ermeni hane; Hagopyan ve diğerleri: 1915’te 65 hane․

Tüno, Tün, Tum [günümüzdeki adı bilinmiyor]

Yaklaşık konum: Enlem: 38°16’21.09"K, Boylam: 42°39’10.27"D

19. yüzyılın ortalarına kadar Ermeni nüfusun yaşadığı bu yerleşim yerinde, Hagopyan ve diğerlerine göre 20. yüzyılın başlarında Kürtler yaşamaktaydı.

Yeğeks, Yeğeknis, Yeğigis, Ağakis, Akhkis [Çevrecik]

Enlem: 38°16’33.58"K, Boylam: 42°39’11.99"D

Bu köy, Aşağı Gargar nahiyesinin idari merkeziydi. [95] A-Do (1912): 65 hane; A-Do (1917): 56 hane veya 400 nüfus; Eprikyan: 1858’de 48 hane; Ararat: 60 hane; Mayewski: 50 hane; Katolikosluk: 40 hane veya 400 nüfus; Patrikhane։ 56 hane veya 400 nüfus; Teotig: 56 Ermeni hane․

Ampis [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Natanyan։ 1858’de 20 hane, 1878’de Ermeni hane yok.

Anabad, Anabat [Tuğlu]

Enlem: 38°12’17.63"K, Boylam: 42°33’4.41"D

Natanyan։ 1858’de 12 hane, 1878’de 4 hane; Arevelyan mamul: 10 hane veya 95 nüfus; A-Do (1912): 22 hane; Mayewski: 15 hane; Katolikosluk: 12 hane veya 100 nüfus; Patrikhane։ 12 hane veya 130 nüfus.

Antents, Antens, Andents, Antyats, Antiyents, Andyants, Antyants, Andits, Anğens [Gökçe]

Enlem: 38°13’36.26"K, Boylam: 42°26’20.82"D

Natanyan։ 1858’de 15 hane, 1878’de 8 hane; Arevelyan mamul: 7 hane veya 54 nüfus; Eprikyan: 1895’te 20 hane; A-Do (1912): 42 hane, Mayewski: 14 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 8 hane veya 60 nüfus․

Petamin, Peytam, Peytami, Peytamin, Peytamur, Petamin, Beytami, Betamin, Beytam [Gayda, bilinen diğer adı muhtemelen Tekke]

Enlem: 38°10’34.24"K, Boylam: 42°23’30.01"D

Natanyan։ 1858’de 10 hane, 1878’de Ermeni hane yok; Arevelyan mamul: 11 hane veya 70 nüfus․

Pırunts, Pıruns, Bıruns, Brüns, Pronis [Gökçimen]

Enlem: 38°13’23.47"K, Boylam: 42°22’39.85"D

Natanyan։ 1858’de 16 hane, 1878’de 13 hane; Arevelyan mamul: 19 hane veya 110 nüfus; A-Do (1912): 34 hane; Mayewski: 15 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 15 hane veya 150 nüfus.

Taronts, Taronis, Tarents, Taronits, Daronts, Daronis, Darunts, Torots [Altınoluk]

Enlem: 38°13’23.91"K, Boylam: 42°21’38.70"D

Natanyan։ 1858’de 30 hane, 1878’de 18 hane; Arevelyan mamul: 29 hane veya 229 nüfus; A-Do (1912): 38 hane; Mayewski: 30 hane; Hagopyan ve diğerleri: 20.yüzyılın başlarında 38 hane veya 300 nüfus; Katolikosluk ve Patrikhane: 30 hane veya 250 nüfus.

Egu, Yegu, Eku, Hegu, İko, Ayketzor [Akbıyık]

Enlem: 38°11’56.79"K, Boylam: 42°20’37.73"D

Natanyan։ 1858’de 20 hane, 1878’de 8 hane; Arevelyan mamul: 12 hane veya 78 nüfus; Eprikyan: 1895’te 20 hane; Mayewski: 9 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 5 hane veya 30 nüfus․

Hekin, Hetin [Yolbaşı]

Enlem: 38°11’2.92"K, Boylam: 42°23’53.98"D

A-Do (1912): 21 hane.

Gaban [bilinen diğer adı Kapan]

Yaklaşık konum: Enlem: 38°13’11.04"K, Boylam: 42°23’31.91"D

Bu köyün günümüzdeki Hizan ilçesinin sınırları içinde yer aldığı tahmin edilmektedir (aşağıda Karasu Nerkin’e bakınız). Natanyan։ 1858’de 15 hane, 1878’de Ermeni hane yok; Arevelyan mamul: 7 hane veya 31 nüfus; Hagopyan ve diğerleri: 20.yüzyılın başlarında 20 hane.

Karasu Verin, Ğarasu Verin, Karasu, Verin Karasu, Verin Garasu [bilinen diğer adı Yukarıkarasu]

Yaklaşık konum: Enlem: 38°13’16.66"K, Boylam: 42°24’33.11"D

Bu köy muhtemelen günümüzün Hizan kasabasının sınırları içine dahil edilmiştir (aşağıdaki maddeye bakınız). 19. yüzyılın ortalarından itibaren bu köy, Kavarner nahiyesinin idari merkezi olmuştur. [96] Natanyan։ 1858’de 40 hane, 1878’de 10 hane; Arevelyan mamul: 22 hane veya 128 nüfus; A-Do (1912): 25 hane; Eprikyan: 1895’te 30 hane; Mayewski: 20 hane; Hagopyan ve diğerleri: 1914’te 50 hane; Katolikosluk: 10 hane veya 110 nüfus; Patrikhane: 20 hane veya 200 nüfus.

Karasu Nerkin, Ğarasu Nerkin, Karasu, Nerkin Karasu, Nerkin Garasu [Hizan, diğer bilinen adı Aşağıkarasu]

Enlem: 38°13’32.00"K, Boylam: 42°25’38.23"D

Natanyan, köyde geçmişte, muhtemelen 19. yüzyılın başlarında 500 hane Ermeni olduğunun rivayet edildiğini savunmaktadır [97]. Natanyan։ 1858’de 69 hane, 1878’de 5 hane; Arevelyan mamul: 31 hane veya 196 nüfus; A-Do (1912): 18 hane (metnin başka bir yerinde 50 hane); [98] Mayewski: 12 hane; Katolikosluk: 20 hane veya 200 nüfus; Patrikhane: 10 hane veya 110 nüfus.

Kelaman, Kemalan [Keklik]

Enlem: 38°10’2.61"K, Boylam: 42°20’55.14"D

Natanyan: 1858’de 16 hane, 1878’de hiç Ermeni yok.

Khazugonts, Khazukan, Khağugants, Khağvagants, Khağıngants, Khağukan, Khaçugants, Khaçkurgan, Khaçug [Ağaçlı]

Enlem: 38°10’20.67"K, Boylam: 42°23’59.12"D

Natanyan։ 1858’de 10 hane, 1878’de hiç Ermeni yok; Arevelyan mamul: 5 hane veya 25 nüfus.

Khizan, Hayzan, Hizan [diğer bilinen adı Kayalar]

Enlem: 38°10’3.53"K, Boylam: 42°23’5.55"D

19. yüzyılın ortalarına kadar Khizan kasabası Kavarner nahiyesinin idari merkeziydi. [99] Hagopyan ve diğerleri: 19. yüzyılın başlarında 2.000 nüfus; Natanyan։ 1858’de 50 hane, 1878’de 1 hane; Arevelyan mamul: 5 hane veya 25 nüfus.

Khub yev Khoban [Kaşıklı veya Kaşıklar]

Khub: Enlem: 38°12’48.20"K, Boylam: 42°21’40.38"D
Khoban: Enlem: 38°21’49.27"K, Boylsm: 42°36’23.60"D

“Khub yev Khoban”, aslında Khub ve Khoban isimlerinde birbirine çok yakın iki köyden oluşan bir yerleşim yeriydi. Her iki köyün hane ve nüfus rakamları: Arevelyan mamul: 12 hane veya 75 nüfus. Khub (Khup, Khop) köyü için: Natanyan։ 1858’de 30 hane, 1878’de 3 hane; A-Do (1912): 9 hane; Eprikyan: 1895’te 10 hane; Mayewski: 12 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 10 hane veya 65 nüfus․ Hagopyan ve diğerleri, Khub’un geçmişte daha büyük ve daha kalabalık olduğunu ve tarihi Ermenistan’ın geç ortaçağ el yazması merkezlerinden biri olarak bildirildiği için belirli bir öneme sahip olduğunu öne sürmektedir. [100] Khoban (Khubants, Khobants) köyü için: Natanyan: 1858’de 10 hane, 1878’de 2 hane.

Kolmas, Kormas [Durak]

Enlem: 38° 9’29.85"K, Boylam: 42°22’31.36"D

Natanyan: 1858’de 10 hane, 1878’de hiç Ermeni yok.

Miçtağ,  Miçtakh, Miştağ, Miçintağ, Miçin [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Natanyan։ 1858’de 8 hane, 1878’de hiç Ermeni yok; Arevelyan mamul: 3 hane veya 38 nüfus; Hagopyan ve diğerleri: 1910’lara kadar Ermeni nüfuslu bir yerleşim yeri.

Palatzor, Balatsor, Palasar, Palasor, Palsor, Palsar, Balasor, Balasur, Palasur, Paretzor [Çiçekli]

Enlem: 38°12’25.93"K, Boylam: 42°22’49.00"D

Natanyan։ 1858’de 100 hane, 1878’de 1 hane; Arevelyan mamul: 3 hane veya 24 nüfus; A-Do (1912): 8 hane; Eprikyan: 1895’te 10 hane; Mayewski: 21 hane.

Pars, Bars [Ürünveren]

Enlem: 38°11’4.67"K, Boylam: 42°33’2.81"D

Natanyan։ 1858’de 10 hane, 1878’de 1 hane; Arevelyan mamul: 8 hane veya 53 nüfus; Eprikyan: 1895’te 10 hane.

Pater, Patyar [Koçlu]

Enlem: 38°11’17.00"K, Boylam: 42°22’30.07"D

Natanyan։ 1858’de 12 hane, 1878’de Ermeni hane yok.

Tağik, Tağek [Yazmalı]

Enlem: 38°12’24.90"K, Boylam: 42°23’3.10"D

Mayewski: 12 hane.

Dzuğ, Çukh, Suğ [Akbaş]

Enlem: 38°16’14.13"K, Boylam: 42°27’33.96"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar, eskiden Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri, Mayewski’ye göre 1899’da artık Kürt nüfusa sahiptir.

Ağyan [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

A-Do (1912): 3 hane; Patrikhane։ 3 hane veya 29 nüfus.

Azker, Azkor, Adzgor, Akkor, Ağzar, Akzar, Akhzar [Yığınkaya]

Enlem: 38°14’22.60"K, Boylam: 42°31’15.36"D

Natanyan։ 1858’de 25 hane, 1878’de 4 hane; Arevelyan mamul: 6 hane veya 42 nüfus.

Bırnaşen, Pırnaşen [Akçevre]

Enlem: 38°11’20.58"K, Boylam: 42°34’48.43"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köyde, Mayewski’ye göre 1899’da artık Kürtler yaşamaktadır.

Ti, Di, Tıği, Dıkhi [Bağbaşı]

Enlem: 38°12’4.40"K, Boylam: 42°31’5.39"D

Natanyan։ 1858’de 40 hane, 1878’de 26 hane; Arevelyan mamul: 39 hane veya 281 nüfus; A-Do (1912): 38 hane; Eprikyan: 1895’te 60 hane; Mayewski: 28 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 29 hane veya 250 nüfus․

Hamukants [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Miller’ın raporuna göre, 20. yüzyılın başlarında köy, Ermeniler ve Kürtlerin birlikte yaşadığı bir yerleşim yeriydi.

Hürçuk, Hürconk, Hürcuk, Hurcug, Horconk, Horçonk, Hoçonk, Hürçug, Horcok, Hercok [Verimli]

Enlem: 38° 9’50.30"K, Boylam: 42°29’40.32"D

Natanyan։ 1858’de 15 hane, 1878’de 4 hane; Arevelyan mamul: 14 hane veya 103 nüfus; Eprikyan: 1895’te 5 hane; Katolikosluk: 5 hane veya 18 nüfus; Patrikhane։ 5 hane veya 28 nüfus.

Gakvanis, Kavkanis, Gagvanes, Gakvants, Gakavanis [Keçeli]

Enlem: 38°10’42.82"K, Boylam: 42°34’16.69"D

Natanyan: 1858’de 20 hane, 1878’de hiç Ermeni yok; Arevelyan mamul: 3 hane veya 21 nüfus.

Gasr, Ğasr, Kasr, Gasir, Gasr küğ [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Natanyan։ 1858’de 8 hane, 1878’de 3 hane; Arevelyan mamul: 10 hane veya 60 nüfus; Katolikosluk ve Patrikhane: 3 hane veya 15 nüfus․

Gadinog, Gadinok muhtemelen Kilimli]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Arevelyan mamul: 9 hane veya 60 nüfus; A-Do (1912): 18 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 10 hane veya 60 nüfus.

Khagev, Khakev, Khargev, Khakiv, Khaki [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Natanyan։ 1858’de 30 hane, 1878’de 17 hane; Arevelyan mamul: 22 hane veya 186 nüfus; A-Do (1912): 36 hane; Eprikyan: 1895’te 40 hane; Mayewski: 30 hane; Katolikosluk: 20 hane veya 215 nüfus; Patrikhane: 20 hane veya 250 nüfus.

Khavus, Khadzus, Khatzus, Hazuz, Khadzur, Hazur [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Natanyan։ 1858’de 22 hane, 1878’de 7 hane; Arevelyan mamul: 13 hane veya 92 nüfus; A-Do (1912): 12 hane; Eprikyan: 1895’te 10 hane; Mayewski: 10 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 7 hane veya 50 nüfus․

Kharkhots, Kharkhonts, Khorkhots, Kharhots, Harhots, Kharkhod, Khorkhor [Yapağı]

Enlem: 38°11’30.92"K, Boylam: 42°35’37.75"D

Natanyan։ 1858’de 50 hane, 1878’de 26 hane; Arevelyan mamul: 35 hane veya 236 nüfus; A-Do (1912): 24 hane; Mayewski: 40 hane; Katolikosluk: 25 hane veya 210 nüfus; Patrikhane: 25 hane veya 200 nüfus; Soykırımdan kurtulan Avedis Der-Nersesyan: 42 hane.

Li, Li küğ, Lıci [Akdik]

Enlem: 38° 9’10.63"K, Boylam: 42°29’5.03"D

Natanyan։ 1858’de 100 hane, 1878’de 5 hane; Arevelyan mamul: 28 hane veya 146 nüfus; Eprikyan: 1895’te 10 hane; Mayewski: 12 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 7 hane veya 55 nüfus․

Mahmdenk, Mahmetants, Mahmıdenk, Mahmdants, Mahmutents, Mahmudents, Mahmıtents, Mamtentsıkeğ [Mahmutlar]

Enlem: 38°11’25.41"K, Boylam: 42°34’42.80"D

Natanyan։ 1858’de 20 hane, 1878’de 10 hane; Arevelyan mamul: 10 hane veya 98 nüfus; A-Do (1912): 30 hane; Mayewski: 8 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 14 hane veya 87 nüfus.

Mantoyents, Mandents, Mantents, Mandoyents [Örenbaşı]

Enlem: 38°11’28.51"K, Boylam: 42°35’12.84"D

Natanyan։ 1858’de 10 hane, 1878’de 7 hane; Arevelyan mamul: 6 hane veya 54 nüfus; A-Do (1912): 22 hane; Eprikyan: 1895’te 20 hane; Mayewski: 10 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 8 hane veya 70 nüfus.

Nam, Nam küğ, Nam-Khadzus [Ballıca]

Enlem: 38°10’41.38"K, Boylam: 42°32’18.07"D

Köy, birbirine yakın iki yerleşim yerinden oluşuyordu; bunlardan biri Nam, diğeri ise Khatsus’tu (bilinen diğer isimleriyle Nan ve Haroz). Arevelyan mamul: 5 hane veya 62 nüfus; A-Do (1912): 9 hane; Mayewski: 8 hane; Hagopyan ve diğerleri: 20. yüzyılın başlarında 10 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 8 hane veya 60 nüfus.

Norşen, Noraşen, Nor Şen [Karakoyun]

Enlem: 38°11’24.35"K, Boylam: 42°33’50.21"D

Natanyan։ 1858’de 20 hane, 1878’de 15 hane; Arevelyan mamul: 13 hane veya 110 nüfus; A-Do (1912): 10 hane; Eprikyan: 1895’te 20 hane; Mayewski: 20 hane; Katolikosluk: 12 hane veya 110 nüfus; Patrikhane։ 12 hane veya 120 nüfus.

Bakhur Verin, Bakhor Verin, Pakhur Verin, Pakhur [Yukarıaksüt]

Enlem: 38°10’2.63"K, Boylam: 42°32’9.33"D

Natanyan։ 1858’de 22 hane, 1878’de 8 hane; A-Do (1912) üst veya alt yerleşim yeri belirtmeden 17 hane olduğunu bildirmiştir; Eprikyan: 1895’te 10 hane; Mayewski üst veya alt yerleşim yeri belirtmeden 25 hane olduğunu bildirmiştir; Katolikosluk ve Patrikhane üst veya alt yerleşim yeri belirtmeden 12 hane veya 86 nüfus olduğunu belirtmiştir.

Bakhur Nerkin, Bakhor Nerkin, Pakhur Nerkin, Bakhor [Aşağıaksüt]

Enlem: 38°10’35.81"K, Boylam: 42°32’53.68"D

Natanyan։ 1858’de 7 hane, 1878’de hiç Ermeni yok; Hagopyan ve diğerleri: 20. yüzyılın başlarında 17 hane; Arevelyan mamul, üst veya alt yerleşim yerini belirtmeden 14 hane veya 90 nüfus olduğunu belirtmiştir.

Besoyenk, Pesoyenk, Besoyents, Pesoyents [Ağılözü]

Enlem: 38°11’22.60"K, Boylam: 42°31’7.81"D

Natanyan։ 1858’de 12 hane, 1878’de hiç Ermeni yok; Eprikyan: 1895’te 50 hane.

Broşents, Proşents [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Bu köy, Şenatzor nahiyesinin idari merkeziydi. [101] Natanyan։ 1858’de 20 hane, 1878’de 7 hane; Arevelyan mamul: 19 hane veya 133 nüfus; A-Do (1912): 15 hane; Eprikyan: 1895’te 20 hane; Mayewski: 22 hane (Mayewski’nin listesinde “Rusents” olarak geçmektedir); Katolikosluk ve Patrikhane: 10 hane veya 80 nüfus.

Şiriz, Şirez [Akşar]

Enlem: 38°10’4.20"K, Boylam: 42°29’10.28"D

Hagopyan ve diğerleri: 1850’lerde 32 nüfus; Natanyan։ 1858’de 10 hane, 1878’de hiç Ermeni yok; Arevelyan mamul: 3 hane veya 32 nüfus.

Sden, Sdin [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Miller’ın raporuna göre, 20. yüzyılın başlarında köy, Ermeni ve Kürtlerin birlikte yaşadığı bir yerleşim yeriydi.

Surpkhaç, Surp Khaç, Supkhaç, Subkhaç, Surbkhaç, Surp Khaç küğ [Bereket]

Enlem: 38°12’50.49"K, Boylam: 42°30’3.20"D

Natanyan։ 1858’de 22 hane, 1878’de 15 hane; Arevelyan mamul: 27 hane veya 141 nüfus; A-Do (1912): 20 hane; Mayewski: 23 hane; Hagopyan ve diğerleri: 20. yüzyılın başlarında 30 hane veya 150 nüfus; Katolikosluk: 12 hane veya 80 nüfus; Patrikhane։ 13 hane veya 100 nüfus.

Yeğants, Yeğuns, Yeğuntz, Yeğunts, Yeğonts, Yezants, Yeğvants [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Natanyan։ 1858’de 10 hane, 1878’de 6 hane; Arevelyan mamul: 12 hane veya 95 nüfus; Eprikyan: 1895’te 10 hane; Mayewski: 5 hane; Hagopyan ve diğerleri: 20. yüzyılın başlarında 5 hane; Katolikosluk: 5 hane veya 45 nüfus; Patrikhane։ 6 hane veya 60 nüfus.

Arnçik, Arncik, Arnçig Harençig, Harınçig, Hanencik [Oğlaklı]

Enlem: 38° 5’9.91"K, Boylam: 42°35’20.10"D

Hagopyan ve diğerleri: 20. yüzyılın başlarında 63 hane; Ararat: 20 hane; Mayewski: 21 hane; Luma: 20 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 8 hane veya 90 kişi; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 25 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 9 hane.

Arors, Hurors, Hur vors, Horors [günümüzdeki adı bilinmiyor]

Enlem: 38° 9’22.13"K, Boylam: 42°38’24.58"D

Hagopyan ve diğerleri: 1870’lerde 10-12 Ermeni hane.

Patranants, Patrants, Patragans, Badrants, Badrans, Padrank [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Bu köy yok olmuş olabilir. Hagopyan ve diğerleri: 1895’te 13 hane; Ararat: 14 hane; Mayewski: 13 hane; Luma: 10 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 15 hane veya 100 nüfus; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 15 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Omroyan: 12 hane.

Pazmenits, Pazenits, Pazents, Pazonits, Pajents, Bazents, Pağents, Bağents [günümüzdeki adı bilinmiyor]

Enlem: 38° 7’39.61"K, Boylam: 42°34’27.10"D

Natanyan։ 1858’de 20 hane, 1878’de 18 hane; Eprikyan: 1895’te 21 hane; Ararat: 20 hane; Mayewski: 24 hane; Hagopyan ve diğerleri: 1910’da 21 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 20 hane veya 120 nüfus; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 80 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 17 hane.

Pazenits vank, Bazenits vank, Baznits vank [bilinen diğer adı Vank]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir. 

Pazenits köyü yakınlarında, Pazenits Surp Asdvadzadzin(Meryem Ana) manastırının bulunduğu mahalde bir çiftlik/mezra. Mayewski: 25 nüfus; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 4 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 3 hane.

Puns, Buns, Bünts [Derince]

Enlem: 38° 7’33.74"K, Boylam: 42°37’14.41"D

Eskiden, muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri, Mayewski’ye göre 1899’da artık Kürtler yaşamaktadır.

Cajvan, Cacvan, Jajvank, Canjvan, Cajzan, Çacvan, Çaşvan, Dzadzvank [Koyunlu]

Enlem: 38° 9’54.93"K, Boylam: 42°40’5.81"D

A-Do (1912): 50 hane; Eprikyan: 1895’te 50 hane; Ararat: 30 hane; Mayewski: 40 hane; Luma: 40 hane; Katolikosluk ve Patrikhane։ 35 hane veya 300 nüfus; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 50 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 45 hane.

Çornan, Çornants, Çurin, Çorinas [Akça]

Enlem: 38° 6’50.03"K, Boylam: 42°37’38.28"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köyde, Mayewski’ye göre 1899 yılında Kürtler yaşamaktadır.

Talas, Talars, Dalars, Dalyars [Elmacık]

Enlem: 38°10’27.36"K, Boylam: 42°36’52.41"D

A-Do (1912): 15 hane; Ararat: 12 hane; Luma: 10 hane; Hagopyan ve diğerleri: 1907’de 21 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 12 hane veya 100 nüfus; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 25 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 12 hane.

Taşd, Daşd, Taşdag [günümüzdeki adı bilinmiyor]

Enlem: 38° 7’46.79"K, Boylam: 42°38’5.27"D

Bu köyün günümüzdeki Kalkanlı köyüne dahil edilmiş olması muhtemeldir (aşağıdaki maddeye bakınız). Natanyan։ 1858’de 25 hane, 1878’de 6 hane; A-Do (1912): 13 hane; Eprikyan: 1895’te 8 hane; Ararat: 12 hane; Hagopyan ve diğerleri: 19. yüzyılın sonlarında 40 hane; Luma: 10 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 10 hane veya 90 nüfus; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 20 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 10 hane.

Çıraçah, Cıracakh, Cırcağ, Cercağ [Kalkanlı]

Enlem: 38° 7’42.98"K, Boylam: 42°37’50.59"D

Eskiden, muhtemelen 19.yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri, 1899’da Mayewski’ye göre burada artık Kürtler yaşamaktadır. Hagopyan ve diğerleri, köy adının Ermenice’de sırasıyla su ve meşale anlamına gelen çur+çah kelimelerinden türediğini öne sürmektedir. Bir rivayet, suyla ateş yakma yeteneğine sahip dindar bir Ermeni köylüden bahseder.

Tzımen, Dzımen, Madatzmen, Madıtsmen, Madıdzmen, Tsımen, Madagmen [muhtemelen Cevizli]

Enlem: 38°11’48.02"K, Boylam: 42°64’82.64"E

Natanyan։ 1858’de 30 hane, 1878’de 16 hane; A-Do (1912): 20 hane; Eprikyan: 1895’te 20 hane; Ararat: 16 hane; Mayewski: 13 hane; Luma: 1900’de 15 hane (1870’te 15-20 hane); Katolikosluk ve Patrikhane: 7 hane veya 73 nüfus; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 12 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 9 hane.

Keğis, Geğis, Giğis, Küğis, Geğes [Çatakdeğirmen]

Enlem: 38° 8’50.88"K, Boylam: 42°35’44.15"D

Hagopyan ve diğerleri, geçmişte, görünüşe göre 19. yüzyılın başlarından önce, köyün daha büyük ve daha kalabalık olduğunu belirtmektedir. [102] Hagopyan ve diğerleri: 1850’lerde 212 nüfus; Natanyan։ 1858’de 25 hane, 1878’de 3 hane; A-Do (1912): 9 hane; Ararat: 13 hane; Mayewski: 11 hane; Luma: 5 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 2 hane veya 11 nüfus; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 20 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 10 hane.

Keğisvank [muhtemelen Mezre, Mzren]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir.

Keğis köyü yakınlarında, Keğsu Aziz Cyricus (Surp Giragos) manastırının bulunduğu yerde bir çiftlik/mezra. Mayewski: 14 nüfuslu.

Kirvis, Kivris, Kevres, Kerves, Kıvers [Ekintepe]

Enlem: 38° 8’38.08"K, Boylam: 42°31’43.59"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermeni nüfuslu olan bu köyde, Mayewski’ye göre 1899 yılında Kürtler yaşamaktadır.

Hant, Ant [Ortaca]

Enlem: 38° 8’50.44"K, Boylam: 42°37’5.24"D

Eskiden, muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri. Mayewski’ye göre köyde, 1899’da artık Kürtler yaşamaktadır.

Hanti mezre, Mezre, Mızren [bilinen diğer adları Mezrei End, Mezreient]

Enlem: 38° 8’46.76"K, Boylam: 42°36’45.95"D

Hant köyünün hemen batısında bir çiftlik/mezra. Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köyde, Mayewski’ye göre 1899 yılında artık Kürtler yaşamaktadır.

Harkin, Hargin, Harkents, Harkints, Arakil, Kharzen, Khart, Korgi [Çavuşlar veya Çavuşlu]

Enlem: 38°10’5.80"K, Boylam: 42°36’18.95"D

Ararat: 5 hane; Hagopyan ve diğerleri: 1850’lerde 9 hane, 1909’da 5 hane; Mayewski: 6 hane; Luma: 5 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 4 hane veya 32 nüfus; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 12 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 5 hane.

Hoğant, Oğant, Hoğand, Ağant, Tzoğant, Tsuğand [muhtemelen Yoğurtlu]

Yaklaşık konumu: Enlem: 38°18’14.98"K, Boylam: 42°66’67.02"D

Hagopyan ve diğerleri: 1850’lerde 14 hane veya 101 nüfus; Natanyan։ 1858’de 20 hane, 1878’de 7 hane; A-Do (1912): 11 hane; Ararat: 13 hane; Mayewski: 15 hane; Katolikosluk: 13 hane veya 40 nüfus; Patrikhane։ 13 hane veya 90 nüfus; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 20 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 11 hane.

Hodzum, Otzum [Sürücüler]

Enlem: 38° 5’17.41"K, Boylam: 42°35’54.37"D

Miller’ın raporuna göre, köy 1880’lere kadar Ermeni nüfuslu bir yerleşimdir.

Abarank [Kayaş, bilinen diğer isimleri Varas, Varaz, Veraz, muhtemelen Vank]

Enlem: 38° 1’29.09"K, Boylam: 42°37’32.71"D

Bu köyün Varas ve Vank (Ermenice’de “manastır”) isimleriyle bilindiği muhtemeldir. Abarank, Van vilayetinin komşu ilçesi Moks’ta bulunan ve yakınında ünlü Abaranits Surp Khaç manastırının bulunduğu aynı isimli köy ile karıştırılmamalıdır. Hagopyan ve diğerleri, Varas’ı bir kiliseye sahip Ermeni nüfuslu bir yerleşim yeri olarak tanımlamıştır. Bu kilise, Abaranits Surp Khaç manastırı ile karıştırılmış olabilir. Aslında, Hagopyan ve diğerleri, Varas’ın aynı adı taşıyan kazanın başlıca kasabası olan Moks’un [Bahçesaray] 14 kilometre güneybatısında yer aldığını belirtmiştir [106]. Abaranits Surp Khaç manastırı ise Moks’un 9 kilometre güneydoğusunda bulunuyordu. Abarank isimli köy için: Natanyan։ 1858’de 60 hane, 1878’de 3 hane; A-Do (1912): 18 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 9 hane veya 70 nüfus. Varas (Vank) köyü için: Mayewski: 5 hane.

Arat, Harat, Harut, Herat, Harit [Kuşluca]

Enlem: 38° 3’48.01"K, Boylam: 42°39’24.37"D

Hagopyan ve diğerleri: 1850’lerde 6 hane veya yaklaşık 50 nüfus; Natanyan։ 1858’de 10 hane, 1878’de Ermeni hane yok; A-Do (1912): 9 hane; Mayewski: 10 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 10 hane veya 70 nüfus.

Avıntank, Avıntants, Avıntats, Avntants, Avntats, Avıntonts, Havıntats, Havıntants, Havndants, Havtants, Hovndants, Havento [bilinen diğer adı Hevından]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir. 

Natanyan։ 1858’de 17 hane, 1878’de 1 hane; A-Do (1912): 6 hane; Mayewski: 8 hane; Katolik ve Patrikhane: 3 hane veya 20 nüfus.

Pvan, Bvan, Bovan [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir. 

Natanyan։ 1858’de 18 hane, 1878’de Ermeni hane yok. Miller’ın raporuna göre, 20. yüzyılın başlarında köyde Ermeniler yaşamaktaydı.

Timants, Timats, Dimans, Temants [Göktepe, bilinen diğer isimleri muhtemelen Divos, Divas]

Enlem: 38° 0’31.25"K, Boylam: 42°34’49.85"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köyde, Mayewski’ye göre 1899’da Kürtler yaşamaktaydı.

Karnots, Garnots, Garna, Karna, Garno [Aybattı]

Enlem: 38° 3’16.62"K, Boylam: 42°37’43.50"D

Natanyan։ 1858’de 25 hane, 1878’de 1 hane; A-Do (1912): 15 hane; Mayewski: 26 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 11 hane veya 75 nüfus.

Komer, Gomer, Kümir [Arapağa]

Enlem: 38° 1’55.53"K, Boylam: 42°37’24.92"D

Arevelyan mamul: 29 hane veya 185 nüfus; A-Do (1912): 6 hane.

Ktants, Gtants, Kidants  [Akçakonak]

Enlem: 38° 1’14.49"K, Boylam: 42°36’7.93"D

Natanyan։ 1858’de 30 hane, 1878’de hiç Ermeni yok; A-Do (1912): 4 hane.

Kuzents, Kukents, Kuğents, Guzents, Kezants, Gezants [Yurtiçi]

Enlem: 38° 4’29.77"K, Boylam: 42°39’51.36"D

Natanyan։ 1858’de 12 hane, 1878’de Ermeni hane yok; A-Do (1912): 12 hane; Mayewski: 8 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 6 hane veya 70 nüfus.

Harak [günümüz adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir. Muhtemelen Abarank (Varas) köyünden çok uzak değildir.

Miller’ın raporuna göre, 20. yüzyılın başlarında köyde Ermeniler yaşamaktaydı.

Harmus, Haramus, Horamus [Koşluca]

Enlem: 38° 3’31.21"K, Boylam: 42°39’8.32"D

A-Do (1912): 1 hane halkı

Harsmoğ [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir. 

Natanyan։ 1858’de 18 hane, 1878’de Ermeni hane yok.

Havakhos, Havakhus, Hakhavus, Hakhants [günümüzdeki adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir. 

Natanyan։ 1858’de 12 hane, 1878’de Ermeni hane yok. Miller’ın raporuna göre, 20. yüzyılın başlarında köyde Ermeniler yaşamaktaydı.

Hedins, Hedents, Entisa, Yentisa, Yentias [Sarpkaya]

Enlem: 38° 4’29.63"K, Boylam: 42°37’34.36"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köy, Mayewski’ye göre 1899’da Kürtler yaşamaktaydı.

Hobun, Hobon [Döküktaş]

Enlem: 37°59’48.95"K, Boylam: 42°37’58.58"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köyde, Miller’ın raporuna göre 20. yüzyılın başlarında Kürtler yaşamaktaydı.

Hızmig, Hezmik, İzmig, Hizjig, Khizjig [Yenicik]

Enlem: 38° 2’5.57"K, Boylam: 42°34’34.28"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köyde, Miller’in raporuna göre 20. yüzyılın başlarında Kürtler yaşamaktaydı.

Koçk, Koçg [günümüzdeki  adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir. 

Eskiden, muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar, Ermeni nüfuslu bu yerleşim yerinde 1899’da Mayewski’ye göre artık Kürtler yaşamaktaydı. Mayewski, köyün üst ve alt yerleşimlerden oluştuğunu öne sürmüştür. [107]

Gones, Gonis, Konis, Gunes [Konak veya Konuk]

Enlem: 38° 4’46.01"K, Boylam: 42°40’13.10"D

Natanyan։ 1858’de 15 hane, 1878’de hiç Ermeni yok; A-Do (1912): 10 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 5 hane veya 35 nüfus.

Maydan, Medan [Meydan]

Enlem: 38° 2’44.24"K, Boylam: 42°37’28.68"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köyde, Miller’ın raporuna göre 20.yüzyılın başlarında Kürtler yaşamaktaydı.

Miça, Meşa, Mişa, Meça, Miçakeğ [Besili]

Yaklaşık konum: Enlem: 38° 3’50.79"K, Boylam: 42°37’46.74"D

Hagopyan ve diğerleri: 1850’lerde 107 nüfus; Natanyan։ 1858’de 40 hane, 1878’de 2 hane; A-Do (1912): 11 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 6 hane veya 40 nüfus.

Mut, Mud, Mod, Mut küğ [Mut]

Enlem: 38° 4’16.98"K, Boylam: 42°39’33.13"D

Natanyan։ 1858’de 20 hane, 1878’de Ermeni hane yok; Hagopyan ve diğerleri: 1850’lerde 16 hane veya 106 nüfus, 1915’te 8-10 hane; A-Do (1912): 10 hane; Mayewski: 7 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 6 hane veya 40 nüfus.

Nakhantz, Narants, Narkints [Konaklar]

Enlem: 38° 6’38.75"K, Boylam: 42°34’52.79"D

A-Do (1912): 1 hane; Hagopyan ve diğerleri bu köyü 1915 yılına kadar Ermeni nüfuslu bir yerleşim yeri olarak tanımlamaktadır.

Ov, Ova, Hov, Huve [günümüzdeki adı bilinmiyor]

Enlem: 38° 1’48.17"K, Boylam: 42°32’29.75"D

Natanyan։ 1858’de 30 hane, 1878’de 3 hane; Hagopyan ve diğerleri: 1850’lerde 22 hane; A-Do (1912): 30 hane; Mayewski: 6 hane․

Barkants, Pargan, Pargants, Parkants [günümüzdeki adı bilinmiyor]

Enlem: 38° 1’48.59"K, Boylam: 42°37’46.58"D

Natanyan։ 1858’de 30 hane, 1878’de 2 hane; A-Do (1912): 10 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 3 hane veya 10 nüfus.

Seğ, Sez, Sekh, Dzeğ, Tseğ, Tsek [günümüz adı bilinmiyor]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir. 

Natanyan։ 1858’de 60 hane, 1878’de 4 hane; A-Do (1912): 40 hane; Mayewski: 31 hane; Hagopyan ve diğerleri: 20. yüzyılın başlarında 60 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 22 hane veya 110 nüfus.

Pasd, Basd, Pağt [Oymapınar]

Enlem: 38° 5’27.39"K, Boylam: 42°29’55.31"D

Hagopyan ve diğerlerine göre, bu Ermeni nüfuslu köy, Nızar nahiyesinin en büyük yerleşim yeriydi. [108] Hagopyan ve diğerleri: 20. yüzyılın başlarında 60-100 hane; Natanyan։ 1858’de 120 hane, 1878’de 25 hane; Luma: 60 hane; A-Do (1912): 60 hane; Ararat: 60 hane; Katolikosluk ve Patrikhane: 20 hane veya 185 nüfus; Teotig: Pasd ve Sori köyleri için 27 hane; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 60 hane.

Pertakh, Bertağ, Pertağ [Akyazı]

— Bu köyün yeri tespit edilememiştir. 

Natanyan։ 1858’de 12 hane, 1878’de 2 hane; Arevelyan mamul: 6 hane veya 37 nüfus; Eprikyan: 1895’te 10 hane; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 18 hane.

Gagolants, Gagula, Gâgula [Çalışkanlar]

Enlem: 38° 7’34.57"K, Boylam: 42°28’19.67"D

Hagopyan ve diğerleri, birbirinden çok uzak olmayan aynı isimli iki yer olduğunu öne sürmektedir. [109] 1916 yılında derlenen bir Rus askeri topografik haritasında da aynı şekilde “Gâgula” adıyla iki yer gösterilmektedir. [110]

Hagopyan ve diğerleri: 20.yüzyılın başlarında 15 hane.

Khoçabur, Kholabur, Khalabur, Khlorbunk [Yolbilen]

Enlem: 38° 7’8.32"K, Boylam: 42°28’53.32"D

Eskiden, muhtemelen19.yüzyılın ortalarına kadar, Ermenilerin yaşadığı bu yerleşim yerinde, Mayewski’ye göre 1899’da artık Kürtler yaşamaktaydı.

Mazra Az [Deliklitaş, muhtemelen Deliktaş]

Enlem: 38° 8’2.83"K, Boylam: 42°25’43.53"D

Nızar veya Az köyünün (aşağıdaki maddeye bakınız) alt kesiminde yer alan yerleşim yeri.

Nızar, Nızari azen, Az [Ekinli]

Enlem: 38° 8’6.68"K, Boylam: 42°25’1.88"D

Köy, Nızar nahiyesinin idari merkeziydi. [111] Mayewski, Nazar köyünün (metinde olduğu gibi yazılmıştır) üst ve alt yerleşim yerlerinden oluştuğunu öne sürmüştür. [112] Miller’ın raporunda da iki yerleşim yeri belirtilmiştir: Az ve mezre Az. Hagopyan ve diğerleri: 19. yüzyılın sonlarında 60 hane.

Sori, Savra, Sorig, Sori küğ, Soru, Surem, Surig, Surin, Sovori, Sauri, Suori [Gedik]

Enlem: 38° 6’8.78"K, Boylam: 42°32’4.30"D

Natanyan։ 1858’de 50 hane, 1878’de 6 hane; Arevelyan mamul: 34 hane veya 195 nüfus; A-Do (1912): 12 hane; Eprikyan: 1895’te 25 hane; Ararat: 10 hane; Mayewski: 15 hane; Luma: 1900’de 6 hane (1870-1880’lerde 50 hane); Katolikosluk: 7 hane veya 30 nüfus; Patrikhane։ 27 hane veya 215 nüfus; Teotig: Sori ve Pasd köyleri için 27 hane; Soykırımdan kurtulan Toros Hovannisyan: 40 hane; Soykırımdan kurtulan Avedis Umroyan: 10 hane.

Sorii vank, Soro vank, Soroyvank [muhtemelen Mezre, Mızren]

Yaklaşık konum: Enlem: 38° 6’29.18"K, Boylam: 42°29’58.13"D

Sori köyü yakınlarında, Sorii Surp Asdvadzadzin (Meryem Ana), diğer adıyla Hzaru Surp Asdvadzadzin manastırının bulunduğu yerde bir çiftlik/mezra. Mayewski: 18 nüfus.

Ağor, Akor, Akhor, Akur [Yoğurtlu]

Enlem: 38°16’18.26"K, Boylam: 42°27’1.56"D

Muhtemelen 19.yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köyde, Mayewski’ye göre 1899 yılında Kürtler yaşamaktaydı.

Kovbig, Kulbig, Ğulpig, Kulbig [Süttaşı]

Enlem: 38°15’33.32"K, Boylam: 42°25’59.23"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu bölgede, Mayewski’ye göre 1899 yılında artık Kürtler yaşamaktaydı.

Hay Hırit, Hrit, Irit, Kharit, Kharitiants, Kharityants, Khorit, Khorad [Çökekyazı]

Enlem: 38°16’14.14"K, Boylam: 42°22’31.89"D

Yakınlarda Kürtlerin yaşadığı bir köy vardı. İki yerleşim yerini ayırt etmek için Ermeni köyüne Hırit Hıristiyan, Kürt köyüne ise Hirit İslam adı verilmişti. Natanyan։ 1858’de 100 hane, 1878’de 20 hane; Arevelyan mamul: 49 hane veya 305 nüfus; Mayewski: 50 hane; Katolikosluk: 25 hane veya 200 nüfus; Teotig: Hay Hırit ve Şen köyleri için 60 hane.

Khorors, Khoros, Khoroz, Horoz [Horozdere]

Enlem: 38°15’21.57"K, Boylam: 42°27’6.16"D

Muhtemelen 19. yüzyılın ortalarına kadar Ermenilerin yaşadığı bir yerleşim yeri olan bu köyde, Mayewski’ye göre 1899 yılında Kürtler yaşamaktaydı.

Şen, Şen küğ [Aladana]

Enlem: 38°17’48.04"K, Boylam: 42°24’25.43"D

Natanyan։ 1858’de 80 hane, 1878’de 12 hane; Arevelyan mamul: 42 hane veya 296 nüfus; A-Do (1912): 18 hane; Katolikosluk: 35 hane veya 300 nüfus; Teotig: Şen ve Hay Hırit köyleri için 60 hane ; Soykırımdan kurtulan Kevork Amirkhan: 60 hane veya 447 nüfus.

Houshamadyan, Hizan bölgesindeki köylerin günümüzdeki fotoğraflarını sağlayan Jelle Verheij’e teşekkür eder. Daha fazla bilgi için web sitesini ziyaret edin: https://www.jelleverheij.net/

• [1] Ermeni olmayan okuyucuların dikkatine: Bu çalışmada Ermeni köy adlarında geçen ve “Ts ts” olarak transkripsiyona tabi tutulmuş Ց ց harfi, Almanca Zeitung kelimesindeki Z sesiyle telaffuz edilmelidir.
• [2] Mirakhoryan, Manuel. Nıkarakragan uğevorutyun i hayapınag kavars Arevelyan Dacgastani [Ermenilerin yaşadığı Türkiye’nin doğu bölgelerine betimsel bir yolculuk],  (İstanbul: M.K. Saryan Yayınevi, 1884), cilt 1, s. 97.
• [3] Hagopyan, Datevos. Hayasdani batmagan aşkharhakrutyun [Ermenistan’ın Tarihsel Coğrafyası]. (Yerevan: Yerevan Devlet Üniversitesi Yayınları, 1984), s. 228.
• [4] Kévorkian, Raymond&Paul Paboudjian. Les Arméniens dans l’Empire Ottoman à la veille du génocide. (Paris: ARHIS, 1992), s. 475.
• [5] Hagopyan, Datevos, Stepan Melik-Bakhışyan ve Hovhannes Parseğyan. Hayasdani yev haragits şırçanneri değanunneri pararan [Ermenistan ve Komşu Toprakların Yer Adları Sözlüğü], 5 cilt. (Yerevan: Yerevan Devlet Üniversitesi Yayınları, 1986), cilt 2, s. 730-731.
• [6] A.g.e., cilt 2, s. 730.
• [7] İnciciyan, Ğugas, Aşkharakrutyun çorits masants aşkhari [Dört Ana Noktanın Coğrafyası]. (Venedik: San Lazzaro Adası, 1806), cilt 1, s. 179.
• [8] Panaser, 1900, cilt 2, s. 284.
• [9] Haygagan Harts Hanrakidaran [Ermeni Sorunu Ansiklopedisi]. (Yerevan: Ermeni Ansiklopedi Yayınevi, 1991), s. 169.
• [10] Tekdal, Danyal. II. Abdülhamid döneminde Bitlis vilayeti (İdari ve sosyal yapı) [Abdülhamid II Döneminde Bitlis Eyaleti (İdari ve Sosyal Yapı)] (Doktora tezi, Pamukkale Üniversitesi, 2018), s. 35, 38.
• [11] Intartsag Oratsuyts Surp Pırgiç Hivantanotsi Hayots, 1904 [Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi Salnamesi, 1904] (İstanbul: H. Mateosyan Yayınevi, 1904), s. 228.
• [12] Ek B: Osmanlı İmparatorluğu Nüfus İstatistikleri, 1919. Bkz. Zamir, Meir. “1914 ve 1919 Osmanlı İmparatorluğu Nüfus İstatistikleri”, Orta Doğu Araştırmaları 17, No. 1 (1981), s. 104.
• [13] Haygagan Sovedagan Hanrakidaran [Sovyet Ermeni Ansiklopedisi]. (Yerevan: Ermenistan SSR Bilimler Akademisi, 1974-1986), cilt 5, s. 51.
• [14] Natanyan, Boğos. Ardosr Hayasdani, gam, Değegakir Palua, Karpertu, Çarsançaki, Capağ Çuri, yev Erzıngayu(Havelvadz ıst khıntranats azkasirats Khizan kavar) [Ermenistan’ın Gözyaşları, ya da Balu, Kharberd, Çarsançak, Capağ Çur ve Yerzınka’ya Genel Bakış, Khizan İlçesinin Vatansever Halkının İsteği Üzerine Eklemelerle] (İstanbul: yayıncı bilinmiyor, 1878), s. 187.
• [15] Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, cilt 5, s. 51.
• [16] Percy, Earl. Highlands of Asiatic Turkey. (Londra: Edward Arnold, 1901), s. 150.
• [17] Hagopyan ve diğerleri, Hayasdani yev haragits şırçanneri …, cilt 2, s. 731.
• [18] Eprikyan, Sukiyas, Badgerazart pınaşkharik pararan [Resimli Coğrafya Sözlüğü]. (Venedik: St. Lazarus Press, 1907), cilt 2, s. 170.
• [19] Verheij, Jelle. “‘The Year of the Firman’: The 1895 Massacres in Hizan and Şirvan (Bitlis vilayet)”, Études arméniennes contemporaines 10 (2018), s. 129.
• [20] Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, cilt 5, s. 51.
• [21] Verheij, The Year of the Firman…, s. 131.
• [22] Haygagan Harts Hanrakidaran, s. 169.
• [23] Divan Hayots Badmutyan, Ek 171. Harstaharutyunner Dacgasdanum [Ermeni Tarih Arşivleri: Türk Ermenistanında Baskı], cilt 13. (Tiflis: Güd Ağayants Yayınevi, 1915), s. 544-548.
• [24] Arevelyan mamul, No. 6, Haziran 1879, s. 67-68.
• [25] Verheij, The Year of the Firman…, s. 133.
• [26] Masis, Sayı: 3596, 27 Ocak 1884.
• [27] Vicagakrutyunk Armeno-Kurdastani nahankats, Vasburagan (Ermeni-Kürt illerinin istatistikleri: Vasburagan), Masis, No. 3012, 9 Ekim (21), 1881.
• [28] Verheij, The Year of the Firman…, s. 129.
• [29] Yeranyan, Gor. Eçer hay-krdagan badmutyunits, mas A [Ermeni-Kürt Tarihinden Kesitler, Bölüm A]. (Yerevan: Matenadaran: Mesrop Mashtots El Yazmaları Enstitüsü, 2024), cilt 1, s. 336.
• [30] Hagopyan ve diğerleri, Hayasdani yev haragits şırçanneri …, cilt 2, s. 906.
• [31] A.g.e., c. 3, s. 983; ve Natanyan, Ardosr Hayasdani …, s. 189.
• [32] Cuinet, Vital. La Turquie d’Asie: géographie administrative, statistique, descriptive et raisonée de chaque province de l’Asie-Mineure. (Paris: Ernest Leroux, 1891), cilt 2, s. 566.
• [33] Intartsag Oratsuyts Surp Pırgiç Hivantanotsi…, s. 228.
• [34] Verheij, The Year of the Firman…, s. 141.
• [35] Shiel, Justin. Notes on a journey from Tabríz, through Kurdistán, via Ván, Bitlis, Se’ert and Erbil, to Suleïmániyeh, in July and August, 1836 (Londra: Journal of the Royal Geographical Society of London, 1838), s. 77.
• [36] Verheij, The Year of the Firman…, s. 131.
• [37] Monahan, James Henry, Report on a Journey in the Cazas Sherwan, Sairt, and Aroh, May and June 1898 (Londra: Birleşik Krallık Ulusal Arşivleri, www.jelleverheij.net/sources/1891---1900/journey-in-sherwan/ adresinden erişilebilir), s. 162, 165v.
• [38] Eprikyan Badgerazart pınaşkharik pararan, cilt 2, s. 173.
• [39] Ağtamara hankutsyal Khaçadur gatoğigosi verjçin tuğtın yev değegakirı, 19 Tegdemper 1895 [merhum Ağtamar Katolikosu Khachçadur’un ölümünden önceki son mektubu ve raporu, 19 Aralık 1895], Ararat, Sayı: 29, 5 Mayıs 1896, s. 246.
• [40] Verheij, The Year of the Firman…, s. 151-152.
• [41] Teotig. Koğkota Trkahay Hokevoraganutyan yev ir Hodin Ağedali 1915 Dariin [Osmanlı Ermeni Ruhban Sınıfının Çilesi ve Cemaatinin Felaket Yılı 1915]. (Tahran: S.N., 2014), s. 62.
• [42] A-Do. Vani, Bitlisi yev Erzrumi Vilayetnerı [Van, Bitlis ve Erzurum Vilayetleri]. (Yerevan: Kultura, 1912), s. 157.
• [43] Masis, Sayı: 2813, 5 Şubat (17), 1881.
• [44] Mayewski, Vladimir T. Voenno-statisticheskoe opisanie Vanskogo i Bitlisskogo vilayetov [Van ve Bitlis Vilayetlerinin Askeri İstatistikleri]. (Tiflis: Kafkasya Askeri Bölge Karargâhı Yayını, 1904), Stratejik Çalışma, s. 26.
• [45] Vicagtsuyts-değegakir Khizan Kavari [Hizan kazası istatistik bülteni] No. 555 ve 558, giriş sayfası.
• [46] Teotig, Koğkota Trkahay Hokevoraganutyan…, s. 62.
• [47] Vicagakrutyunk Armeno-Kurdastani nahankats…, Masis Sayı: 3012, 9 Ekim (21), 1881.
• [48] Mışag, Sayı: 121, 3 Temmuz (15), 1881.
• [49] Mayewski, Voenno-statisticheskoe opisanie …, Nüfus istatistikleri, s. 97, 100-101.
• [50] Ghushchyan, Lusine ve Hayk Hagopyan. Peterburgskoe Armenovedenie po arkhivnym materialam nachala XX veka [20. yüzyılın başlarında arşiv materyallerine dayanan Saint Petersburg Ermeni çalışmaları] (Yerevan: Rus-Ermeni Üniversitesi, 2023), s. 25-26, 28, 32.
• [51] A.g.e., s. 24-28, 31-33.
• [52] Kévorkian, Raymond. The Armenian Genocide: A Complete History (Londra: A.R. Mowbray, 2012), s. 353.
• [53] Badalyan, Gegham. “Arevmıdyan Hayasdani badmajoğovırtakragan nıgarakirı Medz Yeğerni nakhorein (mas VII)” [Ermeni Soykırımı’nın arifesinde Batı Ermenistan’ın tarihsel-demografik tanımı, Bölüm VII: Bitlis vilayetinin güneydoğu ilçeleri], Vem, Sayı: 4 (56), 2016, s. 8, 10, 12, 16, 18.
• [54] Mayewski, Voenno-statisticheskoe opisanie …, Nüfus istatistikleri, s. 101.
• [55] Idem, s. 95.
• [56] A-Do. Vani, Bitlisi yev Erzrumi Vilayetnerı, s. 77, 93-95.
• [57] Natanyan, Ardosr Hayasdani …, s. 186-191.
• [58] Masis, Sayı: 3596, 27 Ocak 1884․
• [59] Teotig, Koğkota Trkahay Hokevoraganutyan…, s. 63.
• [60] Natanyan, Ardosr Hayastani …, s. 186-191.
• [61] Masis, No. 3596, 27 Ocak 1884․
• [62] Eprikyan, Badgerazart pınaşkharik pararan, cilt 2, s. 170.
• [63] Teotig, Koğkota Trkahay Hokevoraganutyan…, s. 62.
• [64] Mayewski, Voenno-statisticheskoe opisanie …, Nüfus istatistikleri, s. 95-100.
• [65] A-Do, Vani, Bitlisi yev Erzrumi Vilayetnerı, s. 91.
• [66] A-Do, Medz tebkerı Vasburaganum 1914-1915 tıvagannerin [1914-1915 yıllarında Vaspurakan’da yaşanan büyük olaylar] (Yerevan: Luys, 1917), s. 27.
• [67] Vicagatsuyts-değegakir Khizan kavari, No: 558, 30 Eylül 1913․
• [68] Muhtemelen metindeki bir hata veya dizgi hatası nedeniyle, eserlerinde Patrikhanenin rakamlarını yenileyen Kévorkian&Paboudjian, önce altı alt nahiye saymış, ancak daha sonra yedi birim saymıştır. Bkz. Kévorkian&Paboudjian, Les Arméniens dans l’Empire Ottoman …, s. 475.
• [69] Ghushchyan&Hagopyan, Peterburgskoe Armenovedenie ..., s. 24-28, 31-33.
• [70] Vicagakrutyunk Armeno-Kurdastani nahankats…, Masis, Sayı: 3012, 9 Ekim (21), 1881.
• [71] Cuinet, La Turquie d’Asie …, cilt 2, s. 567.
• [72] Salname-i Vilayet-i Bitlis 1310 [Bitlis Vilayeti Salnamesi, 1892]. İl Dokümantasyon Basım Evi, 1308 (1890).
• [73] Büyük Britanya, Almanya, Avusturya, Fransa, İtalya, Rusya ve Türkiye arasında Doğu’daki Meselelerin Çözümüne İlişkin Antlaşma: 13 Temmuz 1878 tarihinde Berlin’de imzalanmış, Madde LXI.
• [74] Eprikyan, Badgerazart pınaşkharik pararan, cilt 2, s. 174.
• [75] A.g.e., s. 173.
• [76] Ormanyan, Mağakya. Hayots Yegeğetsin yev ir badmutyunı, vartabedutyunı, varçutyunı, paregarkutyunı, araroğutyunı, kraganutyunı u nerga gatsutyunı [Ermenistan Kilisesi: Tarihi, Doktrini, Kuralları, Disiplini, Ayinleri, Edebiyatı ve Mevcut Durumu]. (İstanbul: V.&H. Der-Nersesyan Matbaası, 1912), s. 208.
• [77] Teotig. Amenun Daretsuytsı [Herkesin Yıllığı], (İstanbul: M. Hovagimyan Matbaası, 1922), cilt 16, s. 261.
• [78] Vicagtsuyts-değegakir Khizan Kavari, No. 555 ve 558, giriş sayfası.
• [79] Kévorkian&Paboudjian. Les Arméniens dans l’Empire Ottoman …, s. 475.
• [80] A-Do, Vani, Bitlisi yev Erzrumi Vilayetnerı, s. 78, 92, 157.
• [81] Teotig, Koğkota Trkahay Hokevoraganutyan…, s. 62.
• [82] A.g.e., s. 63.
• [83] A.g.e., s. 62-63.
• [84] Karpat, Kemal. Osmanlı Nüfusu, 1830-1914: Demografik ve Sosyal Özellikler. (Madison: Wisconsin Üniversitesi Yayınları, 1985), s. 174-175.
• [85] Verheij, The Year of the Firman…, s. 129.
• [86] Karpat, Osmanlı Nüfusu …, s. 174.
• [87] Ek A: Osmanlı İmparatorluğu Nüfus İstatistikleri, 14 Mart 1914, Zamir, Osmanlı İmparatorluğu Nüfus İstatistikleri …, s. 92.
• [88] Kévorkian, The Armenian Genocide…, s. 277.
• [89] Tetik, Ahmet, ed. Arşiv belgeleriyle Ermeni faaliyetleri, 1914-1918 Cilt I (1914-1915) [Arşiv Belgeleriyle Ermeni Faaliyetleri, 1914-1918]. (Ankara: Genelkurmay Basım Evi, 2005), cilt 1, s. 151, 163.
• [90] A.g.e., s. 134.
• [91] A.g.e.
• [92] Kévorkian, The Armenian Genocide…, s. 353.
• [93] Virabyan, Amaduni, Der., Hayots tseğasbanutyunı Osmanyan Turkiyayum: Verabradzneri vıgayutyunner [Osmanlı Türkiye’sinde Ermeni Soykırımı: Hayatta Kalanların Tanıklıkları], cilt 2: Bitlis Eyaleti. (Yerevan: Zangak-97, 2012), dok. 65, s. 103; a.g.e., dok. 57, s. 96.
• [94] Eprikyan, Badgerazart pınaşkharik pararan, cilt 2, s. 170.
• [95] Badalyan, Arevmıdyan Hayasdani badmajoğovırtakragan nıgarakirı (mas VII) …, s. 17.
• [96] A.g.e., s. 8.
• [97] Natanyan, Ardosr Hayasdani …, s. 186.
• [98] A-Do, Vani, Bitlisi yev Erzrumi Vilayetnerı, s. 92-93.
• [99] Badalyan, Arevmıdyan Hayasdani badmajoğovırtakragan nıgarakirı (mas VII) …, s. 7-8.
• [100] Hagopyan ve diğerleri, Hayasdani yev haragits şırçanneri …, cilt 2, s. 828.
• [101] Badalyan, Arevmıdyan Hayasdani badmajoğovırtakragan nıgarakirı (mas VII) …, s. 10. 
• [102] Hagopyan ve diğerleri, Hayasdani yev haragits şırçanneri …, cilt 1, s. 830.
• [103] Badalyan, Arevmıdyan Hayasdani badmajoğovırtakragan nıgarakirı (mas VII) …, s. 11-12.
• [104] A.g.e., s. 11, 14.
• [105] Hagopyan ve diğerleri, Hayasdani yev haragits şırçanneri …, cilt 2, s. 400.
• [106] A.g.e., c. 4, s. 772.
• [107] Mayewski, Voenno-statisticheskoe opisanie …, Nüfus istatistikleri, s. 100.
• [108] Hagopyan ve diğerleri, Hayasdani yev haragits şırçanneri …, cilt 1, s. 612.
• [109] A.g.e., cilt 2, s. 906.
• [110] Rus Coğrafya Derneği Coğrafi Bilgi Sistemi (Rus Genelkurmay Askeri Topografya Dairesi, 1916), sayfa 82.
• [111] Hagopyan ve diğerleri, Hayasdani yev haragits şırçanneri …, cilt 3, s. 983.
• [112] Mayewski, Voenno-statisticheskoe opisanie …, Nüfus istatistikleri, s. 100.