Antep – Apostolik Ermeni Kiliseleri

Yazar: Ani Voskanyan, 13/10/25 (son değişiklik: 13/10/25) - Çeviren: Arlet İncidüzen

“Ermeniler göç ettikleri veya bulundukları her yerde önce Tanrı namına veya ona şükretmek için ilk önce bir kilise ve ardından da bir okul kurarlar.” [1]

Başpiskopos Papken’in başlattığı “Ayntap Araçnortnerun Kavazanakirı” [Antep Piskoposları Kayıtları] 1607 tarihinde Taniel Vartabed’le başlamaktadır. Böylece 17. yüzyılda Antep’te bir Ermeni Piskoposluk Merkezi kurulmasını gerektirecek sayıda Ermeni nüfus olduğu kanıtlanmaktadır. [2]

Eski bir kale şehri olan Antep, bulunduğu bölgede önemi bir konuma sahip olmuştur. Şehir 3 yükselti, Doğudan Batıya doğru Kürt Tepe, Kayacık ve Tepe Başı, üzerine kurulmuştur. Ermeni Apostolik Surp Asdvadzadzin Kilisesi Tepe Başı’nın Batı tarafında inşa edilmiştir. [3] Eskiden Ermeniler ağırlıklı olarak Kürt Tepe’nin güney yamacındaki Şaraküsdü denen mahale yerleşmiş, buradan giderek Tepe Başı taraflarında toplanmışlardır. Şaraküsdü’de daha sona Şeyh Camisi’ne çevrilen Surp Yeğya Kilisesi bulunmaktaydı. Başpiskopos Papken (Kilikya Yüksek Makamı Katolikosu Papken Güleseryan (1931-1936)) bahsi geçen mahalde Ermenice kitabeleri olan konutlar, Kürt Tepe üzerinde Ermeni mezarlığı bulunduğunu da yazmaktadır. [4] Pispkopos Paren de camiye dönüştürülen kiliseden bahsetmektedir. O da Ermenilere ait evlerin kapı ve pencere eşikleri üzerinde işlemeli ve Ermenice yazılı metal kitabeler olduğundan bahsetmektedir. Surp Yeğya Kilisesi bitişiğinde “Yeğya Hamamı” isimli bir de hamam bulunduğu aktarılmaktadır. [5]

Ermenilere ait ilk kilise (yazan ismini belirtmiyor) Tepe Başı’nın yan tarafında tamamen ya da kısmen, belki de tamamen yer altında bir kaya kilise olmuştur. Kilikya Katolikosu Giragos (Sisli I. Giragos Açabahyan 1797-1822) ile Antep Başpiskoposu Hovhannes dönemlerinde ilk kiliseler arasında biri 1723 diğer 1809 tarihli ve kitabeli iki kilise yapısından bahsedilmektedir. [6] Bu kiliseler 90 gün içerisinde inşa edilmişlerdir. İnşaat genellikle geceleri, Ermeni mezarlığındaki taşlar kullanılarak yapılmıştır. 90 günlük süre inşaatların tamamlanması için resmi makamlarca tanınmış süredir. Kiliseler bu nedenle kubbesiz ve çan kulesiz inşa edilmiştir. Antep’in son eski kilisesi bu tipte dikdörtgen bir yapıdır. 1850’lerde Antep Piskoposu Mıgırdiç Açabahyan basit bir kubbe inşa etmeyi ve ana kapıyı büyütmeyi başarmıştır. [7]

Krikor Boğaryan Antep’teki ilk kiliselerin inşaatları hakkında detaylı bilgilere vererek eski Antep kilisesinin Şahnazar, Balnazar ve Gülnazar isimli, İran’dan Kudüs’e hacca giden üç erkek kardeşin yolu 1700’te Antep’e düştükten sonra yenilendiğini yazmaktadır. Kardeşler, bir süre bu şehirde kalmış ve kardeşlerden Balnazar1723 yılında kilisenin bakımsız halini görüp onu yenilemeye karar vermiştir. [8]

Bu kilise sağlam ama kısa sütunlar üzerine kurulmuş, kubbeli ve karanlık bir yapıdır. Kilisenin Doğuya bakan duvarının iki köşesinde alçak kapılar mevcuttur. [9]

Antep Surp Asdvadzadzin Kilisesi, Haysmavurk üzerindeki kayıtlara göre 30 Ağustos 1807 tarihinde aniden çökmüştür. Piskopos Hovhannes ve Ermeni halkının çabalarıyla 1808-1809 tarihlerinde yeniden inşa edilmiştir. Eski kiliseden daha geniş, 3000 kişi kapasiteli lakin mimari tasarım bakımından zayıf bir yapıdır. Kilisenin 8 taş sütunu ve az sayıda penceresi bulunmaktadır. Kubbesi yoktur. Yeniden inşa edilen kilisenin takdisi 15 Ağustos 1809 Meryem Ana’nın Göğe Yükselişi yortusunda gerçekleştirilmiştir. [11]

Bu kilise zamanla Antep Ermenileri için yetersiz gelmeye başlamıştır. Giderek artan nüfus için özellikle Pazar ayinleri ve bayram günlerinde yeterli alana sahip değildir ve mimari yapısı da yeni şekillenen talepleri karşılamaya yetmemektedir. [12]

Bu ve benzeri sebeplerle Antepli otoriteler yeni bir kilise inşa etmeye karar verirler.

Piskopos Papken şehrin merkez bölgelerinde iki kilise inşa etmek yerine, ki bu durumda iki kilise inşa etmek imkânı bulunmaktadır, halkı iki kilise arasında bölünmeye mecbur kılmamak için eski kilisenin yerine yenisinin inşa edildiğini aktarmaktadır. Eski kilisenin taban alanı küçük olduğundan, yeni bina için kilisenin önünde bulunan evlerin tamamın satın alınmasına karar verilmiştir. [13] Kilisenin kuzeyinden zaten yol geçmektedir, güney tarafı da yola çevrilir; Batı kısmında ise kayalık bir yükselti bulunmaktadır. Bu şekilde geniş bir açıklık yaratılır. 1872-1873 yıllarında (başka verilere göre 1872-1874 [14]) kuzeyden güneye uzanan yolun üzerine kiliseye akar sağlaması amacıyla 14 tane dükkân inşa edilir. Dükkânların düz çatıları da aynı zamanda avlu görevi görmektedir. Daha sonra bu alana papaz odaları, 1900 tarihinde ise bir anaokulu inşa edilmiştir. [15]

Mütevelli heyeti Ağa Nigoğos Nazaretyan başkanlığında İstanbul Ermeni Patriği Nerses Varjabedyan’a (1874-1884) başvurup yeni inşa edilecek kilisenin planını talep etmiştir. Kilisenin planını hassa mimarı Sarkis Bey Balyan çizmiştir. Plan iki kısımdan oluşmaktadır. Birincisi temeli atma ve sağlamlaştırma planı, ikincisi ise binanın dış görünümün planıdır. Plan Antep mütevelli heyetine ulaştırılır. Lakin heyet Antep’te artan Ermeni nüfusuna oranla planlanan kilisenin küçük kalacağına kanaat getirir. Nigoğos Ağa Nazaretyan ve Antep’in baş mimarlarından Sarkis Usta Kadehciyan ellerindeki planı bir buçuk ölçek büyütmeye karar verirler. 1075 m2 olan eski kilisenin tabanı, 2000 m2’ye çıkartılır. İstanbul’a, patriğin onayının alınması için Mütevelli Heyeti başkanı N. Nazaretyan, sekreter H. Yakubyan, peder Der Movses Jamgoçyan ve mimar Sarkis Kadehciyan’ın imzasıyla 15 Haziran 1875 tarihli bir mektup gönderilir. Heyet döndükten sonra, 26 Haziran 1876’da büyük bir coşku ve halkın yoğun katılımıyla kilisenin temel atma töreni gerçekleştirilir. Bu etkinliğin 12 hamisi olmuş, kimi 20, kimisi 10 Osmanlı lirası katkı sağlamıştır. Hamiler arasında Nigoğos Nazaretyan, Harutyun Nazaretyan, Hacı [16] Adur Yağubyan, Harutyun Nizipliyan, Hacı Nerses Balyan, Atam Atamyan, Adur Khaçaduryan, Ase Dayı, Harutyun Berğudyan, Nerses Leylekyan, Hacı Sarkis Usta Kadehciyan ve Kalusd Ğazaryan’ın isimleri geçmektedir. [17] Törene geleceğin Katolikosu Papken Güleseryan da katılmıştır. Güleseryan, Kıdemli Peder Melkon Gemiciyan’ın törene önderlik ettiğini ve taşları kutsadığını yazmaktadır. [18]

İleride, Patrik Nerses Varjabedyan’ın çabaları ve askeriye mimarı Hovhannes Aznavur’un çizimleriyle kilisenin iç planları da tamamlanmıştır. [19]

1876 kilise inşaatı önce kolera, ardından da 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı nedeniyle durdurulmuştur. 1879’da yeniden başlayan inşaat yavaş ilerlemiştir. [20] Yeni kilisenin inşası 17 yıl (kimi verilere göre 20 yıl) sürmüştür. [21] Kemerler üzerindeki haçlarda 1892 tarihi bulunmaktadır.  Kubbenin son taşı 18 Ekim 1893 tarihinde büyük bir törenle yerleştirilmiştir. [22]

Surp Asdvadzadzin Kilisesinin inşası 10.000 Osmanlı lirası tutmuştur ki o dönemde 44.000 Amerikan dolarına eşdeğer bir meblağdır. [23] İnşaat Mütevelli Heyeti tarafından görevlendirilmiş, 1883 yılından itibaren faaliyete geçen ve ara ara bağış kampanyası yürüten bir Kilise İnşaat Komisyonu denetiminde gerçekleştirilmiştir. Peder Karekin Boğaryan’ın arşivinde muhtemelen son bağış kampanyası olan 1892 tarihli girişimin kayıtları korunmuştur. Bu kampanyalara Katolik ve Protestan Ermeniler de katılmış ve toplanan tutar 621.50 kuruş olmuştur. Günümüze ulaşan bir diğer listede ise çoğunluğu kadınlardan oluşan 298 isim kayıtlıdır. Kilisenin eksiklerinin tamamlanması için para, altın obje, kıyafet ve benzeri yardımlarda bulunmuşlardır. Benzer kampanyalar devam etmiş ve isimlerin altında belirtilmiştir. [24]

Antep’teki Surp Asdvadzadzin sadece büyüklüğü, sağlamlığı ve güzelliğiyle değil, aynı zamanda yüksek konumuyla da heybetliydi. Kubbesi ve altın kaplamalı haçıyla şehre hakim bir görüntüsü vardı. [25]

Ermeni Soykırımı yıllarında Surp Asdvadzadzin Kilisesi depo olarak kullanılmıştır. 1916’da burada Ermenilerin “bıraktığı mallar” (el konulmuş mallar) satılmış, daha sonra ahır olarak kullanılmıştır. 1919’da hayatta kalan Ermeniler döndükten sonra 1922 tarihine kadar yine Ermeniler tarafından kullanılmıştır. Ardından kilise binası hapishane görevi görmüş, günümüzde ise camiye çevrilmiştir. [26]

Antep Surp Asdvadzadzin Kilisesinin inşası, özellikle maddi imkânsızlıklar nedeniyle hızlı ilerlememiştir. 1876’da başlayan inşaat faaliyetleri 1894’te kubbe tamamlanana kadar devam etmiştir. Kilisenin iç düzenlemesi ise tamamlanması 1914 tarihini bulmuştur.

1884 tarihinde, kilisenin ana salonunun inşa edilebilmesi için eski kilisenin batı duvarının, mihrapların arka kısmının yıkılması gerekmiştir. Bu iş için Diyarbakırlı Garabed Vartabed 100 Osmanlı lirası bağış yapmıştır. [27]

Surp Asdvadzadzin Kilisesi’nin inşası için harcanan paranın haricinde inşaatta ter döken zanaatkârların ve Anteplilerin bilek gücünü de vurgulamak gerekir. Yıllarca temel kazmış, ordan oraya taş toprak ve farklı taş ocaklarından getirilen inşaat malzemelerini taşımışlardır.

Antep’teki Surp Asdvadzadzin kilisesi dikdörtgen, haç formundaydı. Haçın dört kolu üzerinde de kubbeler yükseliyordu. Taşları oldukça geniş, temiz tıraşlı ve beyaz renkteydi. Beyaz binanın köşeleri, kapı ve pencere etrafı siyah taşlarla çevriliydi. Ana mihrabın sütunları ve kemerleri beyaz mermerdendi. Ana mihrabın sunağı ve zemini ateş kızılı mermerlerden yapılmıştı. Kevork Sülahyan’ın (Khelok Emmi) hediyesi olan vaftiz küveti için bir sanat eseri denebilirdi. Mihrabın cephesi çinilerle kaplıydı. Kilisenin mihrabı ve sunağı Nazaretyan (Nazaryan) ailesi tarafından yaptırılmıştı. Binanın tamamı ise Antep Ermenilerinin samimiyetinin ve çabalarının eseriydi. Surp Asdvadzadzin Kilisesinin inşasına katkı sağlayan isimleri teker teker belirtmek yerinde olacaktır.

Nigoğos Ağa Nazaretyan kilisenin inşaasının başlangıcında ölümüne (Aralık 1899) kadar Sarkis Kadehciyan’la birlikte kilisenin başında durmuştur. Taş ustaları içinde Hagop Usta Güldanyan öncülüğünde Güldanyanlar öne çıkmıştı. Kilisenin baş duvar işçisi Usta Garabed, nakliye işlerinde ise Homos Hagop başı çekmekteydi. Kilisenin kakmaları ve taşlarındaki zarif oymalar Kayserili Rum Usta Toros’un ve onun ardından Usta Giragos’un eseriydi. Kilisenin inşaat bütçesini Kevork Sülahyan, ardından Garabed Tahtacıyan ve Kalusd Ağa Ğazaryan idare etmişti. [28]

Antep Surp Asdvadzadzin Kilisesi, Ermeni toplumuna ait kurumların merkezi konumundaydı. Batısında Hayganuşyan Kız Okulu, kilisenin dükkânlarına giden yolun güney ucunda Vartanyan Okulu, Kuzey ucunda neredeyse tam karşılıklı Atenagan Okulu ve Vartanyan Anaokulu bulunmaktaydı. [29]

19. yüzyılda Antep Ermenileri tarihine geçen meşhur bir soyun mensubu olan Nigoğos Nazaretyan, Nazar Ağa Nazaretyan’ın (1815-1887) oğluydu. Zamanının eğitimli ve ilerici kişiliklerinden biriydi. “Aydınlık biriydi, aydınlık zihinlere dost ve yoldaş…” [30] 1863’te Ermeni Nizamnamesinin ilanından sonra Antep’te ilk Mütevelli Heyeti seçimleri 1866’da Nigoğos Ağa Nazaretyan ile onun ilerici arkadaşları sayesinde gerçekleştirilmiştir. Nigoğos Nazaretyan bu milli organa beş defa başkan seçilmiştir. [31] Nazaretyan Mütevelli Heyeti içerisinde yaklaşık 20 yıl hizmet etmiş ve “Meclis-i İdare” azası seçilerek vilayet toplantılarına da katılmıştır.  Nigoğos Nazaretyan aynı zamanda büyük bir tüccardır ve babası adına “Nazar Ağa Büyük Hanı”nı inşa ettirmiştir.  Nazaretyanlara ait masbana (sabun fabrikası) da bu hanın bitişiğinde faaliyet göstermektedir. [32] Nigoğos Ağa ileri görüşlülüğü ve meslek icabı “Millet Hanı” (inşa yılı 1868), Çukur Bostan-ı Deylib ve kilisenin 14 dükkânı gibi Ermeni toplumuna faydalı ve verimli birçok akar tesis etmiştir. [33]

Hassa mimarı Sarkis Bey Balyan, uzun yıllar Osmanlı İmparatorluğu’nda hassa mimarlığı görevini sürdüren meşhur Balyan ailesine mensuptu. 17 Şubat 1835’te İstanbul’un Beşiktaş semtinde dünyaya gelmişti. 1847’de eğitim için Paris’e gitmiş, “Sainte Barbe” okulundan mezun olup École des Beaux-Arts’a kabul edilmiştir. 1855’te İstanbul’a dönmüş ve Osmanlı İmparatorluğu hassa mimarı babası Garabed Amira Balyan’ın yanında kardeşi Nigoğos’la birlikte çalışmaya başlamıştır. 1864’te Sarkis Balyan’a “Bey” unvanı verilmiştir. 1866’da Garabed Balyan’ın vefatından sonra Sultan I. Abdülaziz (1861-1876) Sarkis Balyan’ı “imparatorluk mimarbaşı” ilan etmiştir. Bunun haricinde kendisi “mekanik”te çok başarılıdır ve fiziğe ilgisi yüksektir. Balyan’ın evinde aynı zamanda çeşitli deneyler gerçekleştirdiği tam donanımlı bir laboratuvar da bulunmaktadır. Sarkis Balyan yoğun günlük programı nedeniyle milli toplantılara katılamasa da hayırseverlik ve yardımseverlik konularında hep öncülük etmiştir. Sarkis Bey Balyan 7 Kasım 1899 tarihinde vefat etmiştir. [34] Sarkis Bey Balyan Antep’teki Surp Asdvadzadzin Kilisesinin mimarıdır.

Sarkis Kadehciyan’ın doğum tarihi kesin olarak bilinmemekte, yaklaşık olarak 1830 tarihi belirtilmektedir. Hiçbir eğitim almamıştır. Uzun yıllar idari mimarlık yapmıştır. 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başlarında Antep’te inşa edilmiş binaların birçoğu onun eseridir; bunlar arasında Surp Asdvadzadzin Kilisesi, Hayig mahallesindeki Katolik kilisesi, Protestanların ikinci kilisesi, Hacı Ömer Hanı, Belediye Hanı anılmaya değerdir. Sarkis Kadehciyan 1907 yılında vefat etmiştir. Sarkis Kadehciyan’ın torunu Kevork Kadehciyan’ın tanıklığına göre Sarkis Bey Balyan tarafından çizilmiş olan Surp Asdvadzadzin Kilisesinin planı 1915 yılına kadar kendi evinde muhafaza edilmiştir. [35]

Liste Kıdemli Peder Karekin Boğaryan tarafından 1922’de Antep Ermenileri şehri terk ettikten sonra oluşturulmuştur. Aşağıdaki listenin Ermenilere ait yapıların gerçek değerlerini de içeren tam liste olduğunu belirtmiştir. [35]

• Numara 1-8: Eski kilise (toplanma merkezi), eski kilise, Piskoposluk Merkezi, Peder ve zangoç lojmanı, anaokulu, kilise korosu odaları, Hayganuşyan Okulu, kiliseye ait 14 dükkân ve deylib. Toplam değeri: 100.000 Osm. lirası.
• Numara 9: Sarkis Karamanugyan’ın evi. Değeri: 1.000 Osmanlı lirası.
• Numara 10: Eblahan çarşısında dükkân. Değeri: 100 Osmanlı lirası.
• Numara 11: Ağyol mahallesi, Sahakyan Okulu. Değeri: 800 Osmanlı lirası.
• Numara 12: Ağyol mahallesi, Sarkis Kavukçuyan’ın evi. Değeri: 200 Osmanlı lirası.
• Numara 13: Ağyol mahallesi, Yeni mahallenin arazisi ve evleri. Değeri: 2.600 Osmanlı lirası.
• Numara 14: Kurbı Munea Ahmet mahallesi, Vahanyan Okulu. Değeri: 300 Osmanlı lirası.
• Numara 15: Kurbı Kuzanlı mahallesi, Lusavoriçyan Okulu. Değeri: 500 Osmanlı lirası.
• Numara 16-17: Kurbı Kuzanlı mahallesi, Ermeni mezarlığı ve Sumaklık. Değeri: 40.000 Osmanlı lirası.
• Numara 18: Çukur mahalle, Nerseyan Okulu. Değeri: 16.000 Osmanlı lirası.
• Numara 19: Çukur mahalle, Bostan, Deylib ve evler. Değeri: 8.000 Osmanlı lirası.
• Numara 20: Çukur mahalle, Balıklı çarşı dükkânları. Değeri: 2.500 Osmanlı lirası.
• Numara 21: Kayacık mahallesi, Lusya Andilyan’ın evi. Değeri: 300 Osmanlı lirası.
• Numara 22: Kurbı Zincirli mahallesi, Haygazyan Okulu. Değeri: 3.000 Osmanlı lirası.
• Numara 23: Kurbı Zincirli mahallesi, Hagop Istanbulyan’ın evi. Değeri: 500 Osmanlı lirası.
• Numara 24: Ehli Cefa mahallesi, Haygazyan Anaokulu, fırın ve 2 dükkân. Değeri: 1.500 Osmanlı lirası.
• Numara 25: İbni Şeker mahallesi, Millet Hanı. Değeri: 30.000 Osmanlı lirası.
• Numara 26-27: İbni Şeker mahallesi, Millet kahvesi ve 3 dükkân. Değeri: 800 Osmanlı lirası.
• Numara 28: Kala Altı mahallesi, kuyumcular çarşısı içinde 2 dükkân. Değeri: 200 Osmanlı lirası.
• Numara 29: İbni Kör mahallesi, Armenyan Okulu. Değeri: 200 Osmanlı lirası.
• Numara 30-31: Ağyol mahallesi, otel, kahvehane ve dükkânlar. Değeri: 12.000 Osmanlı lirası.
• Numara 32-33: Kuzanlı mahallesi, 8 dükkân, fırın ve ev. Değeri: 5.000 Osmanlı lirası.
• Numara 34: İbnel Eyub mahallesi, Uzun Kız’ın evi. Değeri: 100 Osmanlı lirası.
• Numara 35-36: İbnel Eyub mahallesi, Hıripsimyants Okulu ve dükkânlar. Değeri: 2.500 Osmanlı lirası.
• Numara 37: Hayigi Zümyan mahallesi, Vartanyan Okulu ve evler. Değeri: 10.000 Osmanlı lirası.
• Numara 38-39: Ağyol mahallesi, Kilikya Okulu, binalar ve arazisi. Değeri: 10.000 Osmanlı lirası.
• Numara 40: Kayacık mahallesi, Yağubyanların evi. Değeri: 300 Osmanlı lirası.
• Numara 41: Kayacık mahallesi, Lusya Hatun’un evi. Değeri: 1.000 Osmanlı lirası.
• Numara 42: Kuzanlı mahallesi, Bilemciyanların evi ve dükkânlar. Değeri: 250 Osmanlı lirası.
• Numara 43: Kurbı Kuzanlı mahallesi, S. G. Nazaryan’ın boyahanesi. Değeri: 1.000 Osmanlı lirası.
• Numara 44: Hayig Baba mahallesi, Koca Kevorkyan’ın dükkânı. Değeri: 50 Osmanlı lirası.
• Numara 45: Etrafı Şehr mahallesi, Der  Nerses Baba ve H. Hamalyan’ın bağı. Değeri: 500 Osmanlı lirası.
• Numara 46-47: Etrafı Şehr mahallesi, Hamamlı Bağ, arazi ve bağlar. Değ eri: 2.800 Osmanlı lirası.
• Numara 48-49: Hayigi Zümyan mahallesi, Atenagan Okulu ve dükkânlar. Değeri: 9.800 Osmanlı lirası.
• Numara 50: Hayigi Zümyan mahallesi, Değirmenciyan’ın evi. Değeri: 200 Osmanlı lirası.
• Numara 51: Ağyol-Etrafı Şehr mahallesi, Atenagan Okulu’nun 10.000 fit arazisi. Değeri: 500 Osmanlı lirası.
• Numara 52: Karagöz-Sengi Nakkaş-Yegeğetsasirats’a ait ev ve dükkânlar. Değeri: 3.000 Osmanlı lirası.

Listelenmiş mülklerin toplam değeri: 269.500 Osmanlı lirası.

• [1] Piskopos Paren Melkonyan, “Badmutyun Antebi Hayasdanyayts Yegeğetsvo (1600-1922)”, Badmutyun Antebi Hayots, I. Cilt (bundan sonra BAH I), Der. ve Yay. Kevork A. Sarafyan, Los Angeles, 1953, s. 340.
• [2] A.g.e., s. 332
• [3] Piskopos Papken, “S. Asdvadzadzin Yegeğetzin Ayntabi”, Goçnag, New York, Sayı 45, 10 Kasım 1917, s. 1331.
• [4] A.g.y., s. 1332.
• [5] Piskopos Paren Melkonyan, “Badmutyun Antebi Hayasdanyayts Yegeğetsvo (1600-1922)”, BAH I, s. 333-334.
• [6] Piskopos Papken, “S. Asdvadzadzin Yegeğetzin Ayntabi”, s. 1332.
• [7] A.g.y.
• [8] Krikor Boğaryan, “Asdvadzadzin Yegeğetsin Ayntabi”, BAH I, s. 432; bkz. Levon Der Balyan, “Balu Parebaşd Barsgahayı yev Ayntabi S. Asdvadzadzin Yegeğetsvo Norokumı”, Nor Ayntab, Halep, 2002, s. 55.
• [9] V. M. Kürkçüyan, “Ayntabi Jamı”, Hayasdani Goçnag, New York, Sayı 8, 25 Şubat1928, s. 241.
• [10] Hatt-ı Hümayun – 1856 tarihinde kabul edilmiş Osmanlı İmparatorluğu’nun gayrimüslim tebasının haklarını genişleten kararnamedir.
• [11] Krikor Boğaryan, “Asdvadzadzin Yegeğetsin Ayntabi”, BAH I, s. 433-434.
• [12] Piskopos Papken, “S. Asdvadzadzin Yegeğetzin Ayntabi”, BAH I, s. 1332.
• [13] Piskopos Papken ayrıca o evlerin “yerlerini ve değerlerini” çok iyi hatırladığını belirtmiştir.
• [14] Krikor Boğaryan, “Asdvadzadzin Yegeğetsin Ayntabi”, BAH I, s. 435.
• [15] Piskopos Papken, “S. Asdvadzadzin Yegeğetzin Ayntabi”, s.  1332-1333.
• [16] Kudüs’e Hacca giden şahıs.
• [17] Krikor Boğaryan, “Asdvadzadzin Yegeğetsin Ayntabi”, BAH I, s. 435-436.
• [18] Krikor Boğaryan, “Asdvadzadzin Yegeğetsin Ayntabi”, BAH I, s. 421.
• [19] Piskopos Papken, “S. Asdvadzadzin Yegeğetzin Ayntabi”, BAH I, s. 436.
• [20] Piskopos Papken Güleseryan, “S. Asdvadzadzin Yegeğetzin Ayntabi”, BAH I, s. 421.
• [21] V. M. Kürkçüyan, “Ayntabi Jamı”, s. 241.
• [22] Krikor Boğaryan, “Asdvadzadzin Yegeğetsin Ayntabi”, BAH I, s. 436.
• [23] Piskopos Papken, “S. Asdvadzadzin Yegeğetzin Ayntabi”, BAH I, s. 425.
• [24] Krikor Boğaryan, “Asdvadzadzin Yegeğetsin Ayntabi”, BAH I, s. 437-438.
• [25] Piskopos Papken, “S. Asdvadzadzin Yegeğetzin Ayntabi”, BAH I, s. 1334.
• [26] Tamar Gürciyan, “Antep’te katedral, hapishane ve cami olarak Surp Asdvadzadzin”, www.agos.com.tr/tr/yazi/28937/antepte-katedral-hapishane-ve-cami-olarak-surp-asdvadzadzin, (erişim: 13.11.2025):
• [27] Piskopos Papken, “S. Asdvadzadzin Yegeğetzin Ayntabi”, BAH I, s. 1333.
• [28] A.g.e., s. 1334-1336.
• [29] A.g.e., s. 1336.
• [30] “Nigoğos Ağa Nazaretyan”, Hay Anteb, Beyrut, 1964, Sayı 4 (16), s. 9-11.
• [31] A.g.e., s. 11.
• [32] Nigoğos Ağa Nazaretyan, “Badmutyun Antebi Hayots”, II. Cilt, Der. ve Yay. Kevork A. Sarafyan, 1953, s. 751-753.
• [33] “Nigoğos Ağa Nazaretyan”, Hay Anteb, Beyrut, Sayı 4 (16), s. 11.
• [34] Hagop H. Baronyan, “Azkayin Çoçer”, İstanbul, 1924, s. 229-235; ayrıca bkz. Pars Tuğlacı, “The Role of The Balian family in Ottoman Architectute”, Yeni Çığır Bookstore, İstanbul, 1990, s. 429.
• [35] Kevork K. Kadehciyan, “Antebi Mayr Yegeğetsiin Cardarabedı Medz Hayrıs Mhdsi. Sarkis Usda Kadehciyan” BAH I, s. 443-444.
• [36] Krikor Boğaryan, “Asdvadzadzin Yegeğetsin Ayntabi”, BAH I, s.  441-442.