Antep - Süreli Basın

Yazar: Mihran Minasyan 15/04/26 (son değişiklik: 15/04/26) - Çeviren: Arlet İncidüzen

Antep süreli yayınlar bakımından zengin bir şehir olmuştur. Burada çok sayıda elyazması ve birkaç adet daktilo baskı ve matbu gazete yayınlanmıştır. Bunların yayıncıları okul çağındaki öğrenciler, dernekler, dini kuruluşlar ve şahıslar şeklinde sıralanabilir.

Antep Ermenilerinin tarihi araştırmalarında Krikor Boğaryan «Antep okullarının çoğunda sınırlı bir okuyucu kitlesine hitap eden veya  veya münazara derslerinde okunabilen okul gazeteleri yayınlanmaktaydı» tanıklığı çok önemlidir. [1]

Antep veya daha sonra yurt dışında faaliyet göstermiş Antepli yazar, aydın ve meşhur şahsiyetlerin neredeyse tamamının çocukluk yıllarında burada yayınlanan elyazması veya daktilo baskı gazetelerle bağlantısı olduğunu veilk yazı denemelerini bu gazetelerde gerçekletirdiklerini de belirtmek gerekir. Bu isimle arasında Katolikos Papken Güleseryan, Misak Koçunyan-Kasim, Kevork A. Sarafyan, Hagop Der Melkonyan, peder Yeğya Kasuni (Behesnilyan), Nazaret Hilmi Nerseyan, Vahan Kükrçüyan (Paguran), Kikor Boğaryan, doktor Avedis Cebeciyan, Prof. Armenak Çamiçyan, Kevork Çekiçyan, Armenak Nazaretyan (A. Nazar) vb isimler sayılabilir.

Aşağıda Antep'te yayınlanmış Ermenice ve Ermenice harfli Türkçe gazeteler, yayın tarihlerine göre kronolojik sırayla aktarılmaktadır:

Nersesyan Okulu tarafından yayınlanmıştır. Elyazması, Ermenice harfli Türkçe v aylık dergi, «kurucu-baş editör, fikir babası» Hovhannes Kürkciyanof «öncülüğünde». İlk sayısı aşağı yukarı 1872 tarihinde (1878'den 5-6 yıl geriye gittiği düşünülerek hesaplanmıştır) yayınlanmıştır.

Kısa süreli bir yayın olmuş ve hepi topu birkaç sayı çıkmıştır.

Ermeni milli-eğitim meselelerini ve muhtelif konuları ele alan tek yapraklı bir yayındır. Gece salonlarında halka açık okuma etkinlikleri için tasarlanmıştır. Daha sonra bu alan kullanımdan kaldırılmış ve yerine bir salon yapılmıştır. [3]

Nerses Okulu

1856 yılında kurulmuş, ana okul kademesine sahip 6 yıllık bir okuldur.

Nersesyan Antep Ermenilerini ilk nizami okuludur, burada binlerce çocuk eğitim görmüş, Ermenice öğrenmiştir ve burada ileride Ermeni sosyal ve ruhani hayatında önemli isimler rol oynayacak isimler yetişmiştir.

Nersesyan şehrin kültürel hayatının gelişimine de büyük oranda katkı sağlamıştır. Öğretmen kadrosu içerisinde hem Antepli hem de İstanbul'dan şehre davet edilmiş isimler olmuştur. 1915 yılına kadar faaliyetlerini sürdürmüştür. [4]

Hovhannes A. Kürkciyanof

Aslen Eğinlidir. 1824 tarihinde dünyaya gelmiştir. 1866'ya kadar Halep'te, 1866-1883 tarihleri arasında ise Antep'te yaşamıştır. Halep'te vergi memurluğu yapmış, ardından aynı görevle Antep'e atanmıştır. Önce Halep'te, ardından Antep'te Ermeni toplumuna dikkat çekici katkılar sağlamıştır. Düzgün bir eğitimin, özellikle de kız çocuklarının okutulmasının savunucusu olmuştur. 1862’de Halep’teki ilk Ermeni kız okulunu açmış, bir kitapçı, birkaç dernek, halka açık bir kütüphane, gece salonları tesis etmenin yanı sıra dersler ve tiyatro oyunları tertiplemiştir. [5] 1862’de Halep’te küçük bir matbaa ve bir tiyatro salonu kurma girişiminde bulunmuş lakin başarılı olamamıştır. [6] Krikor Boğaryan’ın aktardığında göre Kürkciyanof “Halep’in kültürel dirilişinin öncülerinden biridir.” [7] Günlük basında milli meseleleri ele aldığı yazılarıyla faaliyet göstermiştir. Birkaç kitapçık da yayınlamıştır. 5/7 Ağustos 1883 tarihinde Halep’te vefat etmiştir. [8]

Ermenice ve Ermenice harfli Türkçe şeklinde yayınlanan aylık dergi, Kilikya Yatılı Okulu’nun son sınıf öğrencilerinden Muşeğ Sarafyan, Sımpad Demirciyan, Hovhannes-Hımayag Boyacıyan (Ferit Efendi), Misak Koçunyan ve Nazaret Nersesyan tarafından yayınlanmıştır. El yazısıdır. On adet çoğaltılmış ve abonelerine ulaştırılmıştır. [9]

Başka bir kaynakta Vahan Kürkciyan baş editör olarak belirtilmektedir. Editör kadrosunda ise Misak Koçunyan ve Nazaret Nersesyan’ın adı geçmektedir. [10]

“Püragn”ın ilk sayısı 1874-1875 yıllarında, son sayısı ise 1876’da yayınlanmıştır. [11].

“Püragn” içinde düz yazıların yanı sıra şiirler de barındıran bir okul gazetesidir.

Vahan Kürkciyan “Püragn” hakkında şunları anlatmaktadır: “…El yazısı bir dergimiz vardı, PÜRAGN, on aboneli. Orada Tateos ve Partoğomeos havarilere adanmış, benim tarafımdan kaleme alınmamış lakin benim imzamla yayınlanmış, bir şiirin ilk dizelerini hatırlıyorum:

Koğkotayi karin haçuyn / Golgota kuzusunun yanında,
Voro zarmin artyok crak / Acaba kimi ateşe verdiler,
Luys i şırtunıs Khaç i tzerin / Dudaklarda nur, elde haç,
Ardzvoren varel putak / Kartaldan gelen meşaleleri yaktın..." [12]

Kadrosunda Vahan Kürkciyan, Misak Koçunyan, Nazaret Nersesyan vd olmuştur.

Halep ziyareti sırasında 1 Mart 1873 tarihinde Kilikya Katolikosu Mıgırdiç Kefsizyan tarafından kurulmuş bir ilkokuldur. Antep ve civar bölgelerden gelen 30 öğrencisi olmuştur. Dört yıl faaliyet göstermiştir.

Bu okul Atenagan okulunu devamı şeklinde nitelendirilmektedir.

Okul zengin bir kütüphaneye ve çeşitli kültürel etkinliklerin düzenlediği bir salona sahipti. [13]

Kısa süreli varlığına rağmen, İstanbul’da yayınlanan “Jamanak” gazetesinin kurucusu ve baş editörü Misak Koçunyan, Vahan M. Kürkciyan, yazar Nazaret Hilmi Nersesyan, Van valisinin yardımcısı Hovhannes Boyacıyan (Hovhannes Ferit) gibi tanınmış mezunları olmuştur. [14]

16 Eylül 1863 tarihinde Haep’te dünyaya gelmiştir. İlkokul eğitimini sırasıyla Gürün’deki Ermeni okulunda ve Antep’teki Kilikya Yatılı Okulu’nda almış ve 1877’de buradan mezun olmuştur. Genç yaşta ticarete atılıp Kayseri’ye gitmiş, ardından çeşitli şehirlere geçmiş ve nihayetinde de 1886’da İstanbul’a yerleşmiştir. Burada “Manzume-i Efkâr” gazetesinde editörlük yapmıştır. Başka birçok gazetede çalışmıştır. 16 Kasım 1908 tarihinde İstanbul’da günlük “Jamanak” gazetesini kurmuş ve 15/28 Mayıs 1913 tarihinde vefat edene kadar editörlüğünü üstlenmiştir. [15]

Birkaç roman yayınlamış ve “Nareg”i çağdaş Ermeniceye uyarlamıştır.

Önce Antep’te, ardından da İstanbul’daki Mülkiye üniversitesinde eğitim almıştır. Van valisinin yardımcılığını üstlenmiş, Midilli kaymakamlığı ve Dahiliye Nazareti divan başkanlığını yürütmüştür. [16]

1864’te Antep’te dünyaya gelmiş, ilk öğrenimini buradaki Kilikya Yatılı Okulu’nda almıştır. 1882’te İstanbul’a gelmiş ve tıp fakültesi derslerine katılmıştır. Daha sonra buradaki üniversiteden avukatlık ve savcılık diploması almıştır. 1888’de hükümet tarafından Manisa’ya, 1895’te ise İzmir’e gönderilmiş, avukatlıkla uğraşmıştır. [17] Bir dönem Edirne başsavcılığı görevinde bulunmuştur. [18]

Osmanlıca iki gazete yayınlamış ve Ermeni basınında çalışmıştır. [19] Osmanlıca birkaç hukuk çalışması da bulunmaktadır. 

Hilmi karısı ve en küçük evladıyla birlikte 11 Eylül 1922 tarihinde Kemalist güçlerin İzmir’e girdiği sırada öldürülmüştür. [20]

Sımpad Demirciyan-Peder Der Mesrop Demirciyan

1850’da Antep’te dünyaya gelmiştir. İlköğrenimini buradaki Kilikya Yatılı Okulu’nda almış, daha sonra Nerseyan Okulu ile Merkezi Türkiye Koleji’nde öğretmenlik yapmıştır. Bir dönem Atenagan Okulu’nun müdürlüğünü üstlenmiştir. Atenagan derneğinin ve Armenagan Partisi’nin yerel şubesinin kurucusudur. 31 Aralık 1909 tarihinde vefat etmiştir. [21] 

Muşeğ-Sarkis Sarafyan

Antep’teki Kilikya Yatılı Okulu’nda okumuş ve yıllar sonra öğrermen olarak Muş’a gitmiştir. Burada peder takdis edilmiş ve vefat etmiştir. [22]

Ermenice harfli Türkçe ve Ermenice dergi, Kilikya Yatılı Okulu’nun küçük kademe öğrencilerinin yayınıdır, editörlüğünü Vahan Kürkciyan üstlenmiştir, 1875-187 birkaç sayı yayınlanmıştır. Elyazmasıdır ve on nüsha çoğaltılıp dağıtılmıştır. [23] Yayın kadrosu içinde Misak Koçunyan’ın da adı geçmektedir.

Kilikya Yatılı Okulu’nun öğrencileri küçükler ve büyükler şeklinde iki gruba ayrılmıştı.  Küçüklerin kurduğu “Yetemyan” derneği büyükleri kıskandırmış, okulun müdürü Nışan Terziyan da “Yetemyan” lağvetmiştir. Ardından öğrencileri hep birlikte “Yetem-Aten” gazetesini çıkarmışlardır. [24]

Kilikya Yatılı Okulu (Kilikya Ruhban Okulu) Öğrenci Derneği

Eylül 1913 tarihinde, öğrenciler arasında okuma alışkanlığını ilerletmek ve öğrencileri yazım girişimlerinde bulunmaya özendirmek maksadıyla kurulmuştur. Faydalı ve keyifli edebi etkinlikler düzenlemiş, bu etkinliklerde aylık “Kilikya” dergisinin sayıları da okunmuştur. Derneğin bir kütüphanesi de olmuştur. [25]

Elyazması dergi. Tek nüsha yayınlanmıştır. Editör: Vahan Kürkciyan, 1876, 1 Sayı. Kişisel bir girişimdir.

Editörün bu dergi hakkında aktardıkları şöyledir: “’Şirag’ isimli bir dergim daha vardı, resimli,sadece tek nüsha yayınlandı ve editörü, yazarı, resimleyeni, çoğaltanı, dağıtanı ve okuyanı, hepsi bendim.” [26]

Antep-Sırpots Vartanants Mesropyan Okulu öğrenci birliğinin yayını, elyazması, iki sütun, sütunların biri Ermenice, diğeri Ermenice harfli Türkçe. Gazete on öğrenci tarafından 15-20 nüsha çoğaltılarak abonelere gönderilmiştir. [28]

Milli, eğitim, öğretim ve sağlık konularını ele alan aylık bir dergidir, Antep-Sırpots Vartanants Mesropyan Okulu öğrenci birliği tarafından yayınlanmıştır, editör: Vahan Kürkciyan (1878) [29].Ocak 1878’de yayın hayatına başlamıştır. [30] Abonelik ücreti 1 meciddir.

Mesropyan Okulu Öğrenci Birliği

1874-1878 yılları arasında faaliyet göstermiştir. Vartanyan cemiyeti tarafından, 30 öğrenciyle birlikte Nersesyan Okulu’nun salonlarından birinde kurulmuş lakin zamanla öğrenci sayısı artınca Hayeg mahallesinde Vartanyan Cemiyeti’nin satın almış olduğu Tuzcu Toros’un konutuna taşınmıştır. Bu konut 1882-1884 tarihleri arasında tamamen yenilenerek meşhur Vartanyan Okulu haline gelmiştir. [31]

Dernek bir yandan yeni bir kilise ve kızlara özel bir okul inşa edilmesi için çalışmaya yoğunlaşmış ve dolayısıyla da faaliyetleri zayıfladığı için 1878 yılında dağılmıştır. Böylece okul da kapanmıştır. [32]

Merkezi Türkiye Koleji’nde yayınlanmıştır. El yazmasıdır, başlarda Ermenice harfli Türkçe, daha sonra yarı yarıya Ermenice harfli Türkçe ve Ermenice, sonunda sadece Ermenice[33], daha sonra ayrıca İngilizce. [34] Dini-ahlaki, eğitim ve bilimsel konuları içermiştir. On beş günde bir yayınlanır (daha sonra haftalık). Yayın hayatına 1878 civarında başlamış, ara sıra yaşanan kısa ve uzun kesintilerle “günümüze” (20. yüzyıl başları) kadar ulaşmıştır.

Merkezi Türkiye Koleji öğrencilerinin yayınıdır. 1880 civarında editörlüğünü Prof. Aleksan Bezciyan[35], 1893-1894 döneminde Avedis Cebeciyan, Krikor Yenikomşuyan ve Yeğya Behesnilyan (Kasuni) üstlenmiştir. [36]

Dergi aylık olarak hazırlanmış, her ay başında halka açık okuma etkinliğiyle duyurulmuştur. [37]

Dr. Avedis Cebeciyan

11 Kasım 1874 taririnde Antep’te dünyaya gelmiştir. İlköğrenimini Ermeni Protestan okulu Hayeg’de aldıktan sonra Merkezi Türkiye Koleji’ne girmiş ve 1896 tarihinde buradan mezun olmuştur. Ardından Beyrut Amerikan Üniversitesi’ne devam etmiş ve 1902 yılında buradan doktorluk diploması almıştır. Daha sonra uzmanlaşmak için Almanya’ya gitmiş ve 1906’da nihai olarak Halep’e yerleşmiştir.

Birinci Dünya Savaşı sırasında 5 yıl Osmanlı ordusunda görev yaptıktan sonra, 1919’da Halep’e dönmüş ve arkadaşlarıyla birlikte küçük bir hastane tesis etmiştir. Ermeni basınında çalışmış ve birkaç tıp kitabı yayınlamıştır. 1952’de Halep’te vefat etmiştir. [38]

Peder Yeğya Kasuni (Behesnilyan)

5 Şubat 1874 tarihinde Antep’te dünyaya gelmiştir. Eğitimine Hayeg mahallesinde Ermeni Protestan okulunda başlamış, ardından Nizipliyan Okulu’na devam etmiştir. 1888’de Merkezi Türkiye Koleji’ne girmiş ve 1895’te buradan mezun olmuştur. Kayacık mahallesindeki Ermeni Protestan okulunda ve 1896-1908 yılları arasında Maraş’taki Amerikan Akademisi’nde çalışmıştır. 1908-1910 tarihleri arasında Almanya’da felsefe ve pedagoji eğitimi almıştır. 1910’da Maraş’a geri dönüp 1915’de ailesiyle birlikte Suriye’nin çeşitli yerlerine tehcir edilene kadar öğretmen ve yetimhane sorumlusu olarak görev yapmıştır. Ateşkesten sonra Kilikya, İstanbul, Halep, Kesap, Beyrut ve nihayetinde de Amerika’ya gitmiş, 1959’da burada vefat etmiştir. 1925 yılında Ermeni Protestan kilisesince peder takdis edilmiştir. [39]

Kasuni, tarihi araştırmalarıyla Ermeni basınına katkı sağlamış, özellikle Ermeni milletinin tarihi köklerine adanmış yazılarıyla dikkat çekmiştir. Çok değerli birçok eserin yazarıdır. [40]

“Antep Vartan Mektebi talebegyanının ilk hediyesidir”.

Antep’te hazırlanmış ve İstanbul’da basılmıştır. Baskı: Nışan G. Berberyan. Ermenice ve Ermenice harfli Türkçe. Edebiyat ve eğitim amaçlı öğrenci dergisi. Antep Vartanyan Okulu’nun yedi 5. sınıf öğrencisi tarafından yayınlanmıştır.

Editör: Vartanyan Okulu müdürü Vahan M. Kürkciyan, 1894, sadece 1 cilt, 32 sayfa.

Cildin önsözünde şöyle yazmaktadır: “Antep Vartanyan Okulu’nun en üst sınıfını oluşturan yedi öğrenci, bugün titrek adımlarla meydana iniyor ve Kilikya’nın ücra bölgesindeki eğitim hareketine sempati duyan herkese ilk çiçeklerinden oluşan bir buket sunuyor.

Antep'in Türkçe konuşan nüfusu nedeniyle, bu ciltteki yazıların iki dilde hazırlandığı aşikârdır...”

Yayın kadrosunu okulun öğrencileri oluşturmaktadır ve bunlardan bazıları Hrant K. Sülöyan (Sülahyan), Berç S. Momciyan (ileride Peder Der Sahak Momciyan), Armenak K. Kıziryan, Toros K. Ğazaryan, Armenak N. Nazaretyan (A. Nazar mahlasıyla bilinen), Varaztad N. Arslanyan, Tatul A. Küpelyan gibi ileride tanınmış gazeteciler ve ulusal-dini şahsiyetler olacaklardır.

Antep Vartanyan Okulu tarafından yayınlanmış ve İstanbul’da basılmıştır. Baskı: K. Bağdadlıyan (Aramyan). Ermenice harfli Türkçe ve kısmen Ermenice dillerinde eğitici, dini, bilimsel ve haber içerikli on beş günde bir ve daha sonra iki ayda bir yayınlan gazete. Ocak-Aralık 1886 arasında yayınlanmış, 24 sayı, toplam 350 sayfa. Editör: Vahan Kürkciyan, sorumlu: Vartanyan Okulu.

Ermenice harfli Türkçe ilk sayısında editör köşesinde Kürkciyan matbaanın keşfinin faydaları ve Ermeni milleti içinkitap ve süreli yayınların olumlu etkilerinden bahsetmiş, ardından dergi içeriğinin neler olacağını, fiyatını vs anlatmıştır. Kürkciyan yazısının sonunda İstanbul ve Antep’teki yazarlara “Mentor”a destek olma çağrısında bulunmuş ve milli-dini organların bu yayına kol kanat germesini umduğunu belirtmiştir.

Derginin içeriği tarihi bilgiler, Ermeni tarihi, tıp, eğitim meseleleri, Vartanyan Okulu hakkında haberler, dini bayramlar, tercümeler, bilimsel yenilikler, şiirler, tanınmış şahsiyetlerin biyografileri, duyurular, anlamlı sözler ve deyimler, coğrafi bilgiler, hayvanlar alemi, din bilgisi, Hagop Baronyan’ın “Dzidzağ” dergisinden alıntılar gibi çok çeşitli yazılardan oluşmuştur.

Gazete çalışnalarının birkaçı ileride tanınmış gazeteciler ve ulusal-dini figürler olmuştur ve “Mentor”da yayınlanmış yazıları onların ilk matbu eserleri sayılmaktadır.

Tanınmış tarihçi, ileride Kilikya Katolikosu Papken olarka tanınacak Hartuyun A. Güleseryan onlardan biridir. Kendisi bir yazısında ilk yazısının yayınlanmasının hikâyesine değinmiş ve iş sebebiyle müdür Vahan Kürkciyan’ın evinde bulunduğu bir sırada, Kürkciyan’ın kendisine bir yazı kaleme alarak “Mentor”a katkı sağlamasını önerdiğini aktarmaktadır: “Konumu bile önermişti: sağlıkla ilgili bir yazı, kıyafet ve temizlik.” Güleseryan editör tarafından iyice düzenlenip düzeltildikten sonra sağlık tavsiyeleri şeklinde yayımlanacak “uzun, ince bir şey” hazırlamıştır. [41]

“Mentor”un Maraş, Aydın, Kayseri, Trabzon, Yozgat, Hacın ve Sis’te temsilcileri olmuştur.

“Mentor”un yayımlanabilmesi için Antep’in ileri gelen Ermenilerinden Nigoğos Ağa Nazaretyan okula  10 lira bağışta bulunmuş, diğer okul ve cemiyetlere ücretsiz gönderilmesi için 35 nüsha satın almaya karar vermiştir.

Daha önce de belirttiğimiz gibi, gazete Antep2ta hazırlanıyor ve el yazmaları basılmak üzere İstanbul’a gönderiliyordu. Editör Vahan Kürkciyan, anılarında gazetenin el yazmalarını matbaaya göndermenin zorluklarını şöyle anlatıyor: “...Ve itiraf ediyorum ki neredeyse her seferinde el yazmasının zarfı son günün gece yarısına kadar zar zor hazır oluyordu ve ben de bir arkadaşımı yanıma alarak, Türk mahallelerinden geçerek, ıssız karanlık sokaklardaki ve pazar yerlerindeki köpekleri uyandırarak, şehrin öbür ucuna, postaneye koşmak zorunda kalıyordum. Birkaç seferinde çanta kapanmış ve mühürlenmiş, Tatar postacı ve ona eşlik eden polisler yola çıkmak üzereyken postaneye vardık lakin müdürün iyi niyeti sayesinde çanta, Mentor’un el yazmalarını almak için yeniden açıldı.” [42]

Antep Vartanyan Okulu Mezunlar Derneği, 1914 yılında yayımlanan “Oratsuyts” [Takvim] adlı kitapçıkta, ertesi yılki faaliyetlerinin ayrıntılı bir programını yayınlamış; bu programda ayrıca “Mentor” dergisinin yılda dört sayı olarak yeniden basılmasının planlandığı, ilk sayının 13 Nisan 1914’te, ikincisinin 1 Haziran’da, üçüncüsünün 7 Eylül’de ve dördüncüsünün 2 Kasım’da yayımlanacağı belirtilmiştir. Dernek, dört sayının her birinin yayımlanması vesilesiyle “müzikli özel bir buluşma” veya “müzik konseri” düzenlemeyi planlamıştır. [43] Ancak I. Dünya Savaşı ve olumsuz siyasi olaylar derginin yeniden basılmasını engellemiştir.

23 Mart 1868’de Antep’te doğmuştur. İlköğretimini Vartanyan Okulu’nda, dini eğitimini ise ArmaŞ Ruhban Okulu’nda (1889-1896) tamamlamıştır. Rahip olarak takdis edildikten sonra, Canik ve Muş piskoposluk vekili, İstanbul vaizi, Armaş Manastırı’nın başrahibi ve müdürü, Ankara piskoposu olarak görev yapmıştır. 1910’da piskopos olarak atanmıştır. 1914’te böbrek hastalığı tedavisi için Amerika Birleşik Devletleri’ne gitmiş ve böylece Soykırımdan kurtulmuştur. Kudüs’e davet edilmiş ve 1924-1930 yılları arasında çeşitli görevlerde bulunarak 1928’de Kilikya Yüksek Makamı’nın eş katolikosu seçilmiştir. Tarihsel ve felsefi nitelikte çok sayıda önemli kitap kaleme almıştır. 9 Temmuz 1936’da Antilyas’ta vefat etmiştir [44].

Vartanyan Okulu’nda yayımlanmış, el yazısıyla ve poligraf yöntemiyle basılmış, muhtemelen Ermenice harfli Türkçe. 1886’dan sonra Vartanyan Okulu öğrencisi Harutyun A. Güleseryan’ın (gelecekteki Kilikya Katolikosu) sınıfının öğrencileri tarafından yayımlanmıştır.

Çalışanları aynı okulun öğrencileri olmuştur.

Üstrahip Papken Güleseryan, 1886’da okulları tarafından yayımlanan on beş günlük “Mentor” gazetesinden bahsettikten sonra bir makalesinde şunları yazmıştır: “... Her halükârda, bizim, sınıf arkadaşlarımızla birlikte, daha sonra poligraf yöntemiyle basılmış ayrı bir süreli yayınımız oldu. Bu süreli yayın bizim Umud’umuzdu ve ben kendim için ayrıca bir Okul kurdum...” [45].

Muhtemelen Ermenice harfleri Türkçe, el yazması.

I. Harutyun Güleseryan (Kilikya Katolikosu) tarafından 1886 yılının sonlarında yayımlanmıştır.

Önceki gazetenin açıklama notuna bakınız.

11) “Ahteri Vartanyan” [Asdğig Vartanyan]

Vartanyan Okulu öğrenci birliği yayını, el yazması, bazen on beş günde bir, genellikle aylık bir yayın. Editör-müdür: İ. Drents, sonra Aram Aşçıyan [46]. Yayın 1888-1890 yılları arasında başlamış [47] ve 1900 yılında sona ermiş gibi görünmektedir. [48] Sekiz sayfa. İçerik: okul hayatı ve edebi denemeler.

Okulun Aralık 1886’da yayını durdurulan “Mentor” dergisinin yerini almıştır. Öğrenci toplantılarında halka açık okuma için tasarlanmıştır [49].

12) “Asdğig Vartanyan”

Vartanyan Okulu’nda yayınlanmıştır. El yazması, bazen on beş günde bir, genellikle aylık, daha sonra periyodik olarak yayınlanmıştır. Vartanyan Okulu öğrenci birliğindeki son sınıf öğrencileri tarafından çıkarılmıştır. 1888-1896 editör: Armenak Nazaretyan (A. N. Nazar) [50] (Krikor Sarafyan’a göre, Nazaretyan 1902’de de gazetenin editörüydü [51]), 1897-1898 editör veya yayın kurulu üyesi: Nazaret Fıstıkçıyan [52] ve 1904-1905 editör veya yayın kurulu üyesi: Kevork Sarafyan. [53]

1888’de yayınlanmaya başlamış ve kesintilerle 1914’e kadar devam etmiştir. [54]

“Asdğig Vartanyan”, okulun son sınfları ve üst sınıfları için deneme yazma alıştırmaları için tasarlanmıştı [55] ve okul hayatı hakkında makaleler ve edebi denemeler içeriyordu. Müzakere uygulamasına ayrılmış iki haftalık öğrenci toplantılarında halka açık olarak okunuyordu. [56]

1 Eylül 1870’te Antep’te dünyaya gelmiştir. 1882’de Vartanyan Okulu’na girmiş ve 1888’de okulun ilk mezunlarından biri olmuştur. Daha sonra, 1892’den itibaren aynı kurumda öğretmenlik yapmış ve ardından on yıldan fazla bir süre müdürlüğünü üstlenmiştir.

1910’da Amerika Birleşik Devletleri’ne davet edilmiş ve Ermeni Anayasal Devrim Partisi’nin üç günde bir yayınlanan gazetesi “Azk”ın editörlüğünü üstlenmiş ve isim değişikliğinden sonra bile (1911-1934) uzun yıllar boyunca gazeteyi yönetmiştir.

Birkaç kitap kaleme almıştır.

Nazar önce Hınçak partisine katılmış lakin 1909’da bu partiden ayrılarak Ermeni Anayasal Devrim Partisi’ne geçmiştir.

20 Kasım 1950’de Boston’da vefat etmiştir. [57]

Nazaret Fıstıkçıyan

1883 yılında Antep’te doğmuştur. 1898’de yerel Vartanyan Okulu’ndan, 1902’de ise Merkezi Türkiye Koleji’nden mezun olmuş ve sekiz yıl boyunca Vartanyan Okulu’nda öğretmenlik ve müdürlük yapmıştır. 1911’de İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne girmiş ve 1915’te hukuk diplomasını almıştır. Ateşkese kadar Osmanlı ordusunda görev yapmış, ardından Antep’e dönmüş ve Ramgavar Partisi temsilcisi olarak parti toplantılarına ve Ermeni Milli Birliği’ne katılıp sekreterlik görevini yürütmüştür. Ermenilerin Kilikya bölgesinden göçüyle birlikta Halep’e geçmiş, burada da milli faaliyetlerde bulunmuş ve 22 Ekim 1946’da Halep’te vefat etmiştir. [58]

Atenagan Okulu öğrencileri için öğrencilerin el yazısıyla hazırladığı süreli yayın. 1897-1899 (veya 1900) yılları arasında, sadece birkaç sayı yayınlandmıştır.

Öğrenci toplantıları veya provalar sırasında halka açık okuma için tasarlanmıştır. [59]

Atenagan Okulu

1874 yılında Antep’teki Kilikya Yatılı Okulu öğrencileri, daha sonra “Atenagan” derneği olarak yeniden adlandırılan “Yetemyan” derneğini kurarlar. Dernek, 15 yetimle bir yetimhane kurmuş ve ardından ücretli öğrenci kabul ederek, 1911 yılında yedi yıllık ortaokul (idadi) olarak devlet akreditasyonu almayı başaran Atenagan Okul-Yetimhanesi’ne dönüşmüştür. Okulda anaokulu, ilkokul ve lise için ayrı bölümlerin yanı sıra bir de bando takımı vardı [60]. 1892-1913 yıllarında Atenagan’ın 96 mezunu, 1913-1914 eğitim öğretim yılında ise 288 öğrencisi vardı. [61]

Okulun müdürlüğünü Nerses Bağdoyan, Sımpad Demirciyan, Ğazaros Ğıbıligyan (1900-1913) ve Hagop Zeytuntsyan (1913-1915) üstlenmiştir. [62]

Hagop Der Melkonyan’ın editörlüğünü yaptığı, Merkezi Türkiye Koleji öğrencileri tarafından çıkarılan haftalık bir gazete. Eylül 1898-Haziran 1899 tarihleri arasında yayınlanmış, 8 sayfa, toplam 36 sayı, “Muhtelif içerik ve aile ve ulusal haberlerle” [63]. İçerik: “Elbette, aile ve ulusal haberler bölümüyle deneme girişimleri” [64].

Hagop Der Melkonyan

Kasım 1879’da Antep’te dünyaya gelmiş ve ilköğrenimini Vartanyan Okulu’nda tamamladıktan sonra Merkezi Türkiye Koleji’ne devam etmiştir. İki yıl öğretmenlik yaptıktan sonra ticari faaliyetlere yönelmiştir. 1907'de Dörtyol’a yerleşmiş ve kardeşi Mihran’la birlikte 1909’da yöre Ermenilerinin öz savunma çatışmalarına aktif olarak katılmıştır. Soykırım sırasında sürgüne gönderildikten sonra 1918’de Antep’e dönmüş ve Antep öz savunması çatışmalarında Taşnaktsutyun’un temsilcisi olarak Ermeni Ulusal Birliği’ne dahil olmuştur. [65]

Ermenilerin Kilikya bölgesini terk etmesiyle 1923’te nihai olarak Beyrut'a yerleşmiş ve burada da milliyetçi faaliyetlerde bulunmuştur. Birçok tarih eseri kaleme aldı. 28 Kasım 1972’de Beyrut’ta vefat etmiştir. [66]

Öğrenci birliği gazetesi: Vartanyan Okulu Öğrenci Birliği veya Mezunlar Birliği (el yazması veya daktilo). Editörler: Armenak Çamiçyan, Armenak N. Nazar (uzun yıllar editörlük yapmıştır) ve Kevork A. Sarafyan (1908-1910) [67]. Muhtemelen 1904-1910 yılları arasında yayınlanmıştır.

Gazete, Öğrenci Birliği veya Mezunlar Birliği toplantıları sırasında okunuyordu.

Prof. Armenak Çamiçyan

16 Mayıs 1880'de Antep’te dünyaya gelmiştir. 1898’de Vartanyan Okulu’ndan, ardından Merkezi Türkiye Koleji’nden mezun olmuş ve dört yıl boyunca Vartanyan Okulu’nda öğretmenlik yapmıştır. Tarih ve Ermenoloji alanındaki bilgilerini zenginleştirmek için aynı okulun Öğrenci Birliği tarafından Venedik-S. Lazzaro’ya gönderilmiştir. Orada iki yıl kaldıktan sonra, 1907’de Amerika Birleşik Devletleri’ne geçmiş ve Massachusetts Devlet Koleji’nden mezun olup ardından Harvard Üniversitesi’nden fahri doktora unvanı almıştır. 6/19 Eylül 1912’deki açılışından Mayıs 1915’teki kapanışına kadar Antep Kilikya Ruhban Okulu’nun müdürlüğünü üstlenmiştir. 25 Aralık 1915’te (eski takvim) Hama’da sürgündeyken tifüsten hayatını kaybetmiştir. [68]

Vartanyan Okulu veya Mezunlar Birliği öğrencileri tarafından elle yazılan bir öğrenci birliği gazetesidir. Editörlüğünü büyük olasılıkla Kevork A. Sarafyan’ın üstlenmiş olduğu tahmin edilmektedir. 1909-1910. “Gaydzer” adını Raffi’nin aynı adlı romanından almıştır [69].

Prof. Kevork A. Sarafyan

12 Mart 1889’da Antep’te dünyaya gelmiştir. İlköğretimini yöredeki Vartanyan Okulu’nda tamamlayıp 1905’te mezun olmuş, ardından aynı okulda dört yıl öğretmenlik yapmıştır. 1910’da Amerika Birleşik Devletleri’ne gitmiş, Massachusetts ve Columbia Üniversitelerinde derslere katılmış ve psikoloji, pedagoji ve karşılaştırmalı edebiyat alanlarında uzmanlaşarak yüksek lisans derecesi almıştır. 1923-1950 yılları arasında La Verne Koleji ve diğer Amerikan üniversitelerinde ders vermiştir.

Sarafyan, Amerika Birleşik Devletleri’ne yüksek öğrenim görmek için gitmiş ve eğitimin tamamladıktan sonra Antep’e geri dönüp Kilikya Ruhban Okulu’nda çalışmayı planlamıştı lakin I. Dünya Savaşı’nın patlak vermesi nedeniyle Doğu’ya dönememiş ve Amerika Birleşik Devletleri’nde kalmıştır. 6 Haziran 1975’te Peck Springs’te vefat etmiştir. [70]

Birçok gazetenin editörlüğünü yapmış ve çeşitli kitaplar yayınlamıştır; bunlar arasında, üzerinde büyük emek harcadığı ve editörlüğünü üstlendiği şu anıtsal eser öne çıkmaktadır: “Badmutyun Antebi Hayots” [Antep Ermenilerinin Tarihi], Los Angeles, Kaliforniya, 1953, I. Cilt: 32., 1088 sayfa, II. Cilt: 1953, 32., 806 sayfa. Ayrıca birkaç İngilizce birçok kitap ve çok sayıda makale de yazmıştır.

Edebi bir gazete (çeşitli kaynaklara göre: el yazısı, daktilo veya basılı). Editör veya yazı işleri kadrosunun üyesi: Harutyun Zenyan, 1909 [71].

Harutyun Zenyan

Antep’teki Vartanyan Okulu’nun mezunlarındandır. [72]

Ermeni Soykırımı yıllarında, kardeşi Levon’la birlikte Antep’teki askeri atölyeye terzi olarak girmeyi başarmış, ardından Halep’e taşınmış ve 1917’den sonra doğduğu yere geri dönmüştür. Daha sonra Beyrut’a yerleşmiş ve fotoğrafçılıkla ilgilenmiştir. [73]

18) “Şambalabimbo”

Mizah gazetesi. Krikor Boğaryan gazeteyi kimi yerde daktilo edilmiş veya basılmış bir gazete, kimi yerde de el yazısıyla yazılmış bir gazete olarak değerlendirmektedir. [74] Editör veya yazı işleri kadrosu üyesi: Harutyun Zenyan. Muhtemelen 1909’da, sadece birkaç sayı yayınlanmıştır.

19) “Yeni Öm[ü]r”

Merkezi Türkiye Koleji tarafından basılan Ermenice harfli Türkçe dini, manevi ve edebi dergi. Maneviyatçılar Cemiyeti tarafından yayınlanmıştır. Editör: Peder Hagop V. Nacaryan, editör veya yayın kurulu üyesi: Nışan S. Balyozyan, 1910-1914, 16 sayfa.

Oldukça yüksek bir tiraja sahiptir. 1912’de 1200, bir yıl sonra ise 1400 adet basılmıştır.

İçerik: Kutsal Kitap okumaları, özgün ve tercüme edilmiş dini materyaller, ruhani şiirler, “vaaz”la ilgili haberler, ruhani öyküler, dini haberler vb.

Çalışanlar arasında Araksya Cebeciyan ve diğerleri gibi kadın temsilcilerin yüksek oranı dikkat çekmektedir.

“Yeni Ömür”, 1913 yılında 124 köy, kasaba ve şehirde satılmaktaydı; bunlar şöyleydi: Amerika Birleşik Devletleri: 19 şehir, Mısır: 6, Osmanlı İmparatorluğu’nun çeşitli bölgeleri: 95 ve Romanya, Arjantin, Brezilya ve Sudan’da birer şehir. Bu sayı, bir önceki yıla göre 36 şehir daha fazlaydı. [75]

Ermeni Soykırımı sırasında tamamen ruhani bir gazete olmasına rağmen hükümet bu yayın nedeniyle Protestan Ermenilerin evlerini aramış ve birçoğunu hapse atmıştır.

Buna dair çağdaş bir tanığın ifadesini aktaralım: “...Protestan “Ruhcu”ların [din adamları], Ermenice harflerle yazılmış Türkçe “Yeni Ömür” adlı bir broşürü vardı ve bu broşür, Protestan evlerini aramak ve onları hapse atmak için bir bahane olarak kullanılıyordu. Kadınlar ve Apraham Hoca [Levonyan] gibi koyu Hristiyan bir adam bile hapse atıldı. Yirmi iki gün süren bu hapis, Protestan cemaatini alt üst etti ve inancı zayıflattı…” [76].

Hokesirats Cemiyeti

Protestan cemaatinin alt kademe bir yapısıdır. 1908’de Antep’te kurulmuştur. Apraham Levonyan kuruluşunda önemli bir rol oynamıştır. Cemiyet, , Behesni, Husni Mansur (Adıyaman), Musa Dağı, Kessab, Halep, Severeg ve Antep’e civarındaki 15 köy ve kasabada gibi yerlerde kutsal kitabı müjdeleme çalışmaları yürütmüştür. [77]

Peder Hagop Nacaryan

1883 yılında Urfa’da dünyaya gelmiştir. Antep’in Alaybey semtindeki Protestan kilisesinin vaiziydi. Merkezi Türkiye Koleji’nde Hristiyanlık öğretileri dersini vermiştir. 1915 yılında Der Zor’da şehit edilmiştir. [78]

El yazması ve bazen aylık olarak basılmıştır. [79] Usumnasirats Cemiyeti tarafından yayınlanmıştır. Editör: Kevork Çekiçyan, 1910-1914 yılları arasında, sadece bir yıl süreyle.

Usumnasirats Cemiyeti

1905 yılında, Merkezi Türkiye Koleji’nden mezun olmuş veya halen öğrenim gören bir grup Protestan genç tarafından kurulmuştur. Başlıca kurucuları Levon T. Levonyan, Sarkis Balabanyan ve Hovhannes Hasırcıyan’dır. Spor, eğitim ve kültür bölümlerine sahip olan birlik, Osmanlı Anayasası’ın ilanından sonra askeri eğitim grubunu da bünyesine katmıştır. Bir konferans salonu tesis edip konferanslar düzenlemiş, bando takımı (fanfar), spor grupları vb. faaliyetlerde bulunmuştur. Ermenilerin Kilikya’dayı terk etmesi üzerine birlik, 1922 yılında Halep’te yeniden örgütlenmiş ve burada “Usum” [Eğirim] dergisini (1925-1928) yayınlamıştır. [80]

31 Ocak 1897’de Antep’te dünyaya gelmiştir. İlköğrenimini Atenagan ve Vartanyan okullarında tamamlamıştır. Henüz daha öğrenciyken çöle sürgün edilmiştir. Ateşkesin ardından memleketien dönmüş ve yerel öz savunma çatışmalarına katılmıştır. Daha sonra dört yıl boyunca Atina’daki Amerikan Yardım Derneği’nde çalışmış ve “Nor Or” gazetesinin yazı işleri kadrosunda yer almıştır. 1927’de Kahire’ye yerleşmiş ve 1948’e kadar “Husaper” gazetesinin sorumlu müdürlüğü görevini üstlenmiştir. İki şiir kitabı yayımlamıştır. 17 Kasım 1970’te vefat etmiştir. Ermeni Devrimci Federasyonu üyesidir. [81]

21) “Ğağandos” [82]

El yazması hiciv dergisi, editör veya yayın kurulu üyesi: Hakopcan Yağupyan, 1912-1913.

Editör, 1920’de Antep’te “Nor Ğağandos” [83] adını verdiği benzer bir dergi daha yayınlamıştır.

Hagopcan Garabed Yağupyan

1885 yılında Antep’te dünyaya gelmiştir. İlköğrenimini Atenagan Okulu’nda tamamlamış ve 1897-1903 yılları arasında Armaş Ruhban Okulu’nda eğitim görmüştür. 1903-1914 yılları arasında Antep, Ankara, Antakya ve Eğin’deki Ermeni okullarında öğretmenlik yapmıştır. 1915-1918 yılları arasında Osmanlı ordusunda yüzbaşı rütbesiyle görev yapmış ve Antep’in öz savunma çatışmalarında takım lider yardımcısı olmuştur. 1922 yılında Ermenilerin Kilikya’yı terk etmesi üzerine Kudüs’e geçmiş ve Patrikhane’de sekreter-muhasebeci görevi almış, aynı zamanda başka görevler de üstlenmiştir. 22 Mart 1951’de Kudüs’te vefat etmiştir. [84]

22) “Kilikya”

Aylık olarak yayımlanan el yazması veya daktilo edilmiş dergi. Kilikya Ruhban Okulu’nun çeşitli öğrenci birliklerinin ortak yayını, editörler: Hapet İskenderyan ve Hımayak Dolbakyan [85]. 1913-1914 editör veya yayın kurulu üyesi: Grigor Bogharian. 1913-1915 yılları arasında, iki okul yılında yayımlandı.

Ahlaki, sosyal, bilimsel, tarihi ve filolojik konularda kısa ve iyi yazılmış makaleler yayımlamıştır.

“Eğer Dünya Savaşı ve Tehcir başımıza gelmeseydi, matbu olarak yayımlanması muhtemeldi.” [86]

Mısır’a yerleşmiş Antepliler, “Kilikya” dergisinin basılı olarak yayımlanabilmesi için okula bir matbaa makinesi hediye edeceklerine söz vermişlerdi: “Dünyaya barış geri gelir gelmez…” [87]

Hapet M. İskenderyan

1893 yılında Musa Dağı’nın Hacı Habibli köyünde doğmuştur. Mahalle okulu ve Kilis Ermeni Okulu’na, Antep’teki Merkezi Türkiye Koleji’ne ve Kilikya Ruhban Okulu’na gitmiştir.

İskenderyan, 1915 yılında öz savunma için dağlara çıkan Musa Dağlılardan biriydi; oradan diğerleriyle birlikte Port Said’e geçmiş ve “Sisvan” yetimhanesinde hizmet etmiştir. Ermeni Lejyonu’nun katılmış ve Arara Muharebesi’nde bulunmuştur. Hınçakyan Partisi üyesidir.[88]

1913 yılında Hınçakyan Partisi’nin Musa Dağı Öğrenci Birliği’ni kurmuştur.

9 Nisan 1922’de kardeş kurşununa kurban gitmiştir. [89]

Ermeni basınına makaleler yazmıştır. İki kitapçık yayınlamıştır: "Süveydiye İsyanı" (Kahire, 1915, 48 sayfa) ve “Süveydiye Gelenekleri” (Kahire, 1917, 36 sayfa).

1896 yılında Antep’te dünyaya gelmiştir. 1913 yılında Vartanyan Okulu’ndan mezun olmuş ve ertesi yıl Kilikya Ruhban Okulu’na girmiştir. Hınçakyan Partisi’ne katılmıştır. Soykırım yıllarında sürgüne gönderilip İrbid’e (Ürdün) ulaşmış; buradaki bir salgın hastalık nedeniyle neredeyse tüm ailesi keybetmiş ve ateşkesin ardından doğduğu yere geri dönmüştür. [90] Ermeniler Kilikya’yı terk edince Halep’e geçmiş ve burada Haygazyan ve Kilikya Mülteci Okullarında öğretmenlik yapmıştır, daha sonra Demiryolu Şirketi’nde çalışmış ve bu büyük kurumun müdür yardımcılığını üstlenmiştir. 1957’de emekli olduktan sonra Beyrut’a yerleşmiş ve 1965’te orada vefat etmiştir. Ermeni basınına makaleler yazmıştır. [91]

Krikor Boğaryan

19 Ocak 1897’de Antep’te dünyaya gelmiştir. 1912’de Vartanyan Okulu’ndan, 1915’te ise Kilikya Ruhban Okulu’ndan mezun olmuştur. 1915’te ailesiyle birlikte tehcire gönderilmiş ve önce Hama’ya, ardından Selimiye’ye yerleşmiştir. Ateşkesin ardından memleketine dönmüş ve buradaki yetimhanelerden birinde çalışmış, daha sonra altı yıl boyunca Lübnan’ın Cünye kentindeki Ermeni yetimhanesinde sekreter-öğretmen olarak görev yapmıştır. 1925’te Halep’e yerleşmiş ve 1957’ye kadar Gırtasirats Okulu’nun yönetimini üstlenmiştir. Sonunda Beyrut’a göç etmiş ve Antep’in geçmişini yansıtan birçok makale yazdığı “Hay Antep” adlı üç aylık derginin editörlüğünü üstlenmiştir. 18 Aralık 1975’te Beyrut’ta vefat etmiştir. [92]

Boğaryan, özellikle Antep ve Antep Ermenilerinin geçmişine adanmış anılar ve çalışmalar olmak üzere, tarihsel nitelikte birçok değerli eserin yazarıdır; bunlardan biri “Ayntabagank” (Beyrut, 1974, I. Cilt: 260 sayfa, II. Cilt: 752 sayfa) adlı eseridir.

23) Antep’teki Öğretmenler Birliği’nin Ermenice gazete yayınlama girişimi

“Ermeni Öğretmenler Birliği” Antep’te Nisan 1913 tarihinde  kurulmuş ve aynı yılın 25 Eylülünde, öğretmenlerin entelektüel gelişimini sağlamakla görevli dokuz kişiden oluşan bir idari meclis seçip ayrıca bir “gazete” çıkarmayı gündemine almıştır. [93]

Bildiğimiz kadarıyla, Birliğin gazete çıkarma planı gerçekleşmemiştir.

Ermenice harfli Türkçe, A. Khandzedian ve Arkadaşları tarafından basılmıştır, editör-yazar ve sorumlu müdür: Peder Kharalambos İ. Bostancıoğlu, imtiyaz sahibi: Dr. Habib Nazaryan, 16 sayfalık ruhani-dini ve eğitici dergi.

Sadece iki sayı basılmıştır: Temmuz ve Ağustos 1914.

Editör Bostancıoğlu, “Hakikat”ın, Türkiye’de Hakikatin yayılmasına ve Hıristiyan değerlerinin savunulmasına hizmet edeceğini belirttmiştir.

Gazetenin “tirajı dikkat çekici”ydi. [94]

Peder Kharalambos İ. Bostancıoğlu

Türkçe bilgisi sayesinde Türkçe konuşan Ermeniler ve Rumlara hizmet etmiş bir Rum’dur.

Aslen Endürlüklü olup, Tarsus’taki Surp Boğos/Aziz Pavlus Koleji’nden mezun olduktan sonra Adana, Maraş, Antep ve Kayseri’nin Türkçe konuşulan bölgelerinde gezici vaiz olarak görevlendirilmiştir. Birinci Dünya Savaşı’nın başında Ermeni devrimcilerin dostu olarak tutuklanmış ve askeri mahkeme tarafından idam cezasına çarptırılmıştır. [95]  Önce Antep’te tutuklanmış [96] ve ardından 3 Kasım 1915’te Maraş’ta bir grupla birlikte asılmıştır. [97]

Ermenice harfli Türkçede çeşitli din kitapları ve ilahiler kaleme almıştır.

Dr. Habib Nazaryan

1860 yılında Antep’te dünyaya gelmiştir. 1881’de Merkezi Türkiye Koleji’nden, 1885’te ise yerel tıp fakültesinden mezun olmuştur. Ayrıca Amerika Birleşik Devletleri’ndeki Yale Üniversitesi’nde bir yıl eğitim görmüş ve cerrahi alanında uzmanlaşmıştır. 1889’dan 1897’ye kadar Antep’teki Azaria Smith Hastanesi’nde cerrah olarak görev yapmıştır. 1898’den 1915’e kadar kendi muayenehanesini işletmiştir. Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı ordusuna alınmış ve Katma-Rajo bölgesinde doktor olarak görev yapmış lakin tifoya yakalanıp Halep’e sevk edilmiştir. 17 Ekim 1915’te burada vefat etmiştir. [98]

El yazısı broşür. Bu broşürün editörleri-yayıncıları hakkında sıklıkla çelişkili raporlar bulunmaktadır. Üç kişinin adı geçmektedir: Püzant Topalyan, Avedis Der Sahakyan ve Antranik Bülbülyan, 1919, sadece 3 sayı.

“Dzağik”in editörlerinden biri bir keresinde broşürün kuruluş öyküsünü şöyle anlatmıştır: “…1919 yılında, edebi okumalarımızla bağlantılı olarak, Püzant’ın [Topalyan] önerisi ve onun girişimiyle, içimizdeki yaratma arzusuna bir çıkış yolu bulmak için, el yazısıyla hazırlanmış, kendisine ait kâğıt, kalem ve mürekkep seti seti sattığı tezgâhta çoğaltılıp satılacak Dzağik adında bir broşür çıkarmayı planladık. Böylece, art arda üç sayı Dzağik çıkardık. Ancak, bundan sadece bir yıl sonra, Ocak 1920’de, siyasi çalkantılar sonucu Püzat tezgâhını kapatmak ve kırtasiye ticaretini sonlandırmak zorunda kaldı…” [99]

6 Şubat 1900’de Antep’te dünyaya gelmiştir. İlköğrenimini Kilis Ermeni Okulu’nda tamamladıktan sonra Antep’e taşınmıştır. 1922’de Ermenilerin Antep’ten ayrılmasından sonra Halep’e geçmiş ve burada daktilo yazısıyla yayınlanan hiciv gazetesi “Meğu”nun yayıncılarından biri olmuştur. Çeşitli ulusal görevlerde bulunmuştur. EGHB ve Ermeni Gençlik Birliği üyesidir. Öğretmenlik yapmıştır. 1930’da Püzant Topalyan’ın “Araks” matbaasını devralmış ve 1949 yılına kadar “Der Sahakyan Matbaası" adıyla işletmiştir. Beyrut’a taşındıktan sonra orada da matbaacılıkla uğraşmış ve sahibi olduğu “Dersa” matbaasını işletmiştir. 16 Şubat 1973’te Beyrut’ta vefat etmiştir. [100]

Türkçe ve Ermenice (Ermenice harfli Türkçe?) basılı bir gazete. Editörü ismini tespit edemediğimiz bir Protestan Ermeni peder. Muhtemelen Ocak 1919’da, biri Türkçe diğeri Ermenice (Ermenice harfli Türkçe?) olmak üzere 2 sayfa olarak yayınlanmaya başlamıştır.

Halep’te yayınlanan “Darakir” gazetesinde, bu gazete hakkında iki kez oldukça eleştirel satırlar yer almıştır. İşte bunlardan bir alıntı:

“Önceki yazılarımızda Türkçe konuşmayı bir utanç, bir kınama vesilesi görüp kullanımını yasakladığımız halde, işte Antep’te bir Protestan peder, bir tarafında Türkçe, diğer tarafında Ermenice harfler bulunan “Ukhuvet” adlı Türkçe bir gazete yayınlamaya girişiyor.
Bu girişim, özellikle az çok entelektüel sayılan kişilerden gelmesi nedeniyle, Ermeni duygularına ve Ermeni ruhuna karşı kesinlikle arzu etmediğimiz veya görmek istemediğimiz mutlak bir saygısızlıktır.
Kardeşlik...
Yani hâlâ kardeşiz, öyle mi?...” [101]

Merkezi Türkiye Koleji tarafından basılan, Ermenice, Ermenice harfli Türkçe ve Türkçe (Osmanlı) dillerinde iki haftada bir yayınlanan gazete. Bir yüzü Ermenice (“Rahvira”), diğer yüzü Arapça (رهنما- “Rahnuma"). Bazen her iki yüzü Arapça olarak basılmıştır. 2-4 sayfa, 22,6x34,5 cm. Yayıncı: "Şimdilik İngiliz Yardım Kuruluşu adına yayınlanmaktadır", editör: Lütfi Hoca - Prof. Levon Levonyan, imtiyaz sahibi: John E. Merrill.

Yayın hayatına 1919 Şubat ayının ilk yarısında başlamıştır. Gördüğümüz son sayı 87. sayı, 18 Aralık 1919 tarihlidir.

İçerik: Antep ve diğer yerlerden çeşitli haberler, eğitim hayatı, duyurular, ihtiyaç sahiplerine yardım dağıtımı hakkında bilgiler, Ermeni ve İngiliz gazetelerinden haberler vb.

Gazetenin gördüğümüz dört sayısı içindeki makaleler imzasızdır; yazarların isimleri hiçbir zaman belirtilmemiştir.

Gazete, Türk-Ermeni “kardeşliğini” vaaz eden bir organ olarak kabul edilir ve bu nedenle dönemin Ermeni basını tarafından sık sık eleştirilmiştir.

Dönemin bir gazetesinin değerlendirmesine göre, içeriği “okuyucuyu yalnızca küçümsemeyle etkilemektedir.” [102]

Buna benzer bir başka değerlendirme şöyledir: “...Antep’te sahip olduğumuz tek üzücü şey, Antep’teki bazı Protestan din adamlarımızın, yalnızca iki karşıt ve düşman dili, Ermenice ve Türkçeyi bir araya getiren iki günlük Rahvira Rahnuma gazetesini yayınlamakla kalmayıp, aynı zamanda bu gazetenin sütunlarında Ermeni-Türk kardeşliğinin bayağı ve kirli propagandasını alçakça tekrarlayarak Ermenilerin en samimi duygularını böylesine hafife alıp saygısızca davranmaları, eski düşünce biçimlerini henüz tamamen terk etmemiş olmalarıdır. Ey sizler, uyanma vaktimiz geldi...” [103]

Lütfi Hoca Levonyan

1881 yılında Antep’te dünyaya gelmiştir. Burada Merkezi Türkiye Koleji’nden mezun olmuş ve yüksek öğrenimini İngiltere’deki Woodbrook Koleji’nde tamamlamıştır. Birinci Dünya Savaşı’ndan önce Talas’taki yüksel okulda ve Antep’teki Merkezi Türkiye Koleji’nde Osmanlıca öğretmenliği yapmış, daha sonra Woodbrook ve Oberlin Kolejlerinde de ders vermiş ve 1932’den 1950’ye kadar Beyrut’taki Yakın Doğu Teoloji Okulu’nun müdürlüğünü yapmıştır. 16 Eylül 1961’de Los Angeles'ta vefat etmiştir. [104].

İngilizce ve Ermenice birkaç kitap kaleme almıştır.

Dr. John E. Merrill

1872’de dünyaya gelmştir. Minnesota Üniversitesi’nden doktora derecesi almıştır. Teolojik bilgisini geliştirmek için iki yıl boyunca Almanya’daki Halle ve Berlin üniversitelerinde eğitim görmüştür. 1898’de Antep’e gelmiş ve Merkezi Türkiye Koleji’nde ders vermiştir. 1905’ten 1915’e kadar Kolejin üçüncü ve son başkanıdır. Ancak Kolej Halep’e taşındıktan sonra ilk başkanı olmuş. 1936’da Halep’ten Amerika Birleşik Devletleri’ne dönmüş ve 22 Eylül 1960’ta orada vefat etmiştir. [105]

29) “Baykar” [Mücadele]

El yazması edebi, haber bültenion beş günde bir, Vorperu Nor Dzil Haraçtimaser Cemiyeti tarafından 1920 yılında yayımlanmıştır, 4 sayfa. En az 4 sayı yayımlanmış olup, her sayıdan iki veya daha fazla kopya mevcuttur. İçerik: haberler, şiirler, anılar, milli meseleler vb. (Pic. 33)

Bibliyografik kaynaklarda, 1921 yılında Antep’te yayımlanan ve hakkında verilen bilgilerin oldukça çelişkili olduğu “Hareket” adlı bir gazeteye rastlıyoruz. Bibliyograf Ardaşes Der Khaçaduryan bu bilgileri derlemiş ve tek bir gazete olarak sunmuştur [107], ancak biz bunların iki ayrı gazete olduğuna inanıyoruz ve burada da bu şekilde sunuyoruz.

30) “Şarjum” [Hareket] 1

S. D. Hınçakyan Partisi’nin Antep şubesi tarafından yayınlanan daktilo yazısı, haftalık dergi, editör: Vahriç Kökçüyan, 1921, 4 sayfa, 39x49 cm. [108].

Vahriç Kökçüyan

Hınçak Partisi üyesidir.

Ateşkes yıllarında Adana’daki Apkaryan Okulu’nda öğretmenlik yapmıştır. Daha sonra Paris’e taşınmış ve 1924’te yerel Hınçak şubesinin sekreteri, haftalık “Hınçakyan Mamul” gazetesinin yayın kurulu üyesi ve haftalık “Zank” gazetesinin editörü olmuştur (1934-1935).

31) “Şarjum” [Hareket] 2

El yazması edebi ve ideolojik dergi. Editör: Püzant Topalyan, yardımcı editör: Avedis Der Sahakyan [109]. Ocak-Mart 1921’de yayınlanmıştır, sadece üç sayı, 16 sayfa, 21x26,5 cm.

İlk sayının başyazısında şöyle denmiştir: “Şarjum: Birkaç gencin titrek ve deneyimsiz kalemlerinden çıkan ilk denemelerden oluşan bu el yazması aylık dergi, sadece bir dizi edebi defter olacaktır.

"Doğal olarak, yetenekli ve üretken kalemlerden mükemmel yazılar içermeyecektir.

Değerli okur dostlarımızdan bu noktayı dikkate almalarını ve bu konuda kusurumuza bakmamalarını rica ediyoruz; ayrıca, gelecekte bazen sosyal ve sanatsal makaleler de içereceğini umduğumuz dergiyi zenginleştirmek ve genişletmek için hususi çabalarımızdan asla yorulmayacağımıza söz veriyoruz.”

İçerik: şiir ve ideolojik makaleler. Ayrıca Artzan ve P. Artzan mahlaslarıyla da yayımlanan Püzant Topalyan, Berç mahlasıyla da yayımlanan A. Der Sahakyan ve N. Sülahyan’ın yazılarını da barındırmaktadır.

Gazetenin son kapağının arkasında şöyle bir giriş yer almaktadır: “Şarjum’un ikinci sayısında çağımızın İncili olarak nitelendirilen V. Hugo’nun Sefiller eseri üzerine titiz bir inceleme ve P. N. Sülahyan tarafından kaleme alınmış çok faydalı ve bilgilendirici bir ‘Sosyalizmin Araçları’ makalesi yer alacaktır.”

32) “Slak”

El yazısıyla yazılmış bir hiciv dergisi. Yayın adresi “Belirsizler Caddesi, 22. kat, No. 62” [110]. Editör: “Martig”: Püzant Topalyan, yardımcı editör: Avedis Der Sahakyan [111]. Başka bir yerde, Avedis Der Sahakyan, Püzant Topalyan ve Antranik Bülbülyan’ın [112] isimleri “Slak”ın yayıncıları olarak geçmektedir ve sorumlu müdür Pitsak şeklinde belirtilmiştir. Sadece bir sayı yayınlanmıştır, Ağustos 1921 [113].

• [1] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt: “Ayntabtsinerun Durkı Dbakrutyan, Hay Mamulin, Hay Kraganutyan Yev Hay Mışaguytin”, Beyrut, Atlas matbaası,1974, 52 sayfa.
• [2] Antep nehrinin adı.
• [3] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Hisun Dari  Araç”, “Hayasdani Goçnag”, New York, 28. Yıl, Sayı 4, 28 Ocak 1928, s. 106-107, ayrıca bkz Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 8-9, 51, 99.
• [4] Kevork A. Sarafyan (düzenleyen ve derleyen), “Badmutyun Antebi Hayots”, Amerika’daki Anetpliler Derneği yayını, Los Angeles, Kaliforniya, I. Cilt, 1953, s. 651-659.
• [5] A.g.e., s. 661-663, Krikor Boğaryan’ın yazısı.
• [6] “Paris”, on beş günde bir yayınlana gazete, Paris, 2. Yıl, Sayı 68, 6 Haziran 1862, s. 3.
• [7] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 8.
• [8] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 663, Krikor Boğaryan’ın yazısı.
• [9] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Hisun Dari  Araç”, bkz. “Hayasdani Goçnag”, New York, 28. Yıl, Sayı 4, 28 Ocak 1928, s. 107.
• [10] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 8.
• [11] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Hisun Dari  Araç”, s. 107.
• [12] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Hisun Dari  Araç”, s. 107, ayrıca bkz a.g.e., “Giligyo Kişerotig Varjaranı hAnytab 1873-1877”, bkz. Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s.  676.
• [13] A.g.e., s. 671-679.
• [14] A.g.e., s. 678.
• [15] “Koçunyan Misak (Kasim)”, bkz. Teotig, “Amenun Daretsuytsı”, 6. Yıl, İstanbul, 1912, s. 380-382; a.g.e, 1914, s. 395.
• [16] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Kum Kapui Tebkin Şurç”, bkz. “Hayasdani Goçnag”,  37. Yıl, Sayı 40, 2 Ekim 1937, s. 961.
• [17] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, “Mahartzan: Mahakrutyunner, Tampanaganner yev Gensakragan Noter”, Beyrut, Atlas matbaası, 1974 (kapak üzerinde 1975), s. 540-542, ayrıca bkz. H. Mamuryan, “İzmiri Ağedi Zoheru Hişadagin: Nazaret Nersesyan”, Boston, 15 Ocak 1923, ayrıca Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  II. Cilt, Amerika’daki Antepliler Derneği yayını, Los Angeles, Kaliforniya, 1953, s. 754-755.
• [18] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Hisun Dari  Araç”, s. 107.
• [19] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 46-47.
• [20] H. Mamuryan, “İzmiri Ağedi Zoheru Hişadagin…”
• [21] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s.   475-476, 743.
• [22] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Hisun Dari  Araç”, s. 107, Sayı 38, s. 1195.
• [23] Kr. Boğaryan, “Giligyo Kişerotig Varjaranı”, “Nor Ayntab”, Beyrut, 14. Yıl, 1973, Sayı 4 (56), s. 34.
• [24] Krikor Boğaryan, “Atenagan Varjaran”, bkz. Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 740.
• [25] Antep-Kilikya Ruhban Okulu, “Birinci faaliye raporu: 1912-1914”, İstanbul, H. Madteosyan matbaası, 1914, s. 25-26.
• [26] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Hisun Dari  Araç”, s. 106.
• [27] Istepan Papazyan’ın İstanbul’da yayınlanan “Jamanak Hantes Hayrenanıver” dergisinde böyle adlandırılmıştır, bkz. V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Hisun Dari  Araç”, s. 106, ayrıca Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 455, editör V. Kürkciyan’ın köşe yazısı, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s.  9.
• [28] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Hisun Dari  Araç”, s. 106, Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 667-668.
• [29] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Hisun Dari  Araç”, bkz. “Hayasdani Goçnag”, New York, 28. Yıl, Sayı 4, 28 Ocak 1928, s. 107.
• [30] A.g.e., s. 106.
• [31] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 21, Piskopos Papken’in yazısı, s. 713, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, s. 10, 101.
• [32] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 668.
• [33] Yeğya S. Kasuni, “Antebi Getronagan Turkiyo Kolecin Badmutyunı”, bkz. Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 846.
• [34 Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 10.
• [35] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Kolecek Ners”, bkz. “Hayasdani Goçnag”, 28. Yıl, Sayı 31, 4 Ağustos 1928, s. 977.
• [36] Yeğya S. Kasuni, “Antebi Getronagan Turkiyo…”, s. 846.
• [37] A.g.e.
• [38] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 120-124.
• [39] Otobiyografi, bkz. Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 619-629, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 220-229.
• [40] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 83.
• [41] İmzasız (Üstrahip Papken Güleseryan), “Kavaragan Kraganutyun (Araçin Hotvadzis artiv)”, bkz. haftalık “Luys” gazetesi, İstanbul, Yeni dönem, 11. Yıl, Sayı 33, 19 Ağustos 1906, s. 791-792.
• [42] V. M. Kürkciyan, “Azkayin Huşer: Vartanyan Gırtatani Nersın u şurçı”, bkz.  “Hayasdani Goçnag”, 28. Yıl, Sayı 46, 17 Kasım 1928, s. 1456-1457.
• [43] “Şırçanavardk Vartanyan Gırtarani Ayntab”, s. 16.
• [44] “Hask” dergigi, Antilyas, 5. Yıl, Sayı 9-10, Eylül-Ekim 1936, s. 142-144.
• [45] “Kavaragan Kraganutyun (Araçin Hotvadzis artiv)”, s.  792.
• [46] Hasmik A. Istepanyan, “Hayadar Turkeren Kırkeri yev Hayadar Turkeren Barperagan Mamuli Madenakidutyun (1727-1968)”, İstanbul, 2005, s. 616-617.
• [47] K. B. [Krikor Boğaryan], “Vartanyan Gırtaran (1882-1915)”, Bkz. “Hay Anteb”, 8. Yıl, 1967, Sayı 2 (26), s. 10.
• [48] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 10.
• [49] A.g.e., s. 10.
• [50] A.g.e., s. 46, 133, ayrıca  Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 731.
• [51] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  II. Cilt, s. 460.
• [52 Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 52.
• [53] A.g.e., s. 48-49.
• [54] A.g.e., s. 10.
• [55] A.g.e., s. 133.
• [56] Kr. Boğaryan, “Hagop Der Melkonyan 1879-1972”, bkz. “Nor Ayntab”, 14. Yıl, 1973, Sayı 1-2 (53-54), s. 103.
• [57] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 647, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s.  126-146.
• [58] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, II. Cilt, s. 547-561, ayrıca Kevork H. Barsumyan, “Badmutyun Ayntabi H. H. Taşnaktsutyan…”, s. 52, 253.
• [59] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 52.
• [60] «آتناكان يدي سنه لك اعدادى مكتبى بياننامه وبروغرامى – Haydakir-dzrakir Atenagan Yergırortagan Varjarani  1913-1914 Ayntab”, Osmanlıca yazının tercümesi: “Atenagan yedi yıllık ortaokulunun müfredatı ve programı”, İstanbul, G&M Keşişyan matbaası, 1914, s. 10, ayrıca  Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 740-748, Krikor Boğaryan’ın yazısı.
• [61] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 747, Krikor Boğaryan’ın yazısı.
• [62] A.g.e., s. 743.
• [63] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 11.
• [64] Kr. Boğaryan, “Hagop Der Melkonyan 1879-1972”, bkz. “Nor Ayntab”, 14. Yıl, 1973, Sayı 1-2 (53-54), s. 103.
• [65] Kevork H. Barsumyan, “Badmutyun Ayntabi H. H. Taşnaktsutyan…”, s. 52.
• [66] “Haygazyan Hayakidagan Hantes”, III. Cilt,  1972, s. 318, ayrıca Sisak Hagop Varjabedyan, “Hayerı Lipanani Meç”, 5. Cilt, Beyrut, Hamazkayin Vahe Setyan matbaası, 1983, s. 445-448.
• [67 Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 731, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 49.
• [68] “Şırçanavardk Vartanyan Gırtarani Ayntab”, s. 6. Haftalık “Arakadz” gazetesi, New York, 1. Yıl, Sayı 8, 13 Temmuz 1911, s. 120, ayrıca bkz. Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 699-700.
• [69 Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 48-49.
• [70] Otobiyografisi için bkz. Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s.  611-614, ayrıca “Nakhındza”, 1. Yıl, New York, “Goçnag” matbaası, 1913, s. 37, ayrıca bkz. “Nor Ayntab”, 16. Yıl, Sayı (63), 1975, s. 6.
• [71] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s.  11, 44, Sayı 4.
• [72] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  II. Cilt, s. 512, 579, 682։
• [73] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, II. Cilt, s. 521.
• [74] A.g.e., I. Cilt, s. 11, 44.
• [75] “Yeni Ömr”, Antep, 4. Yıl, Sayı 12, Aralık 1913, s. 182.
• [76] V. N. Güleseryan, “Dasn yev Meg Yeğeragan Dariner Antebi meç 1908-1919”, Bkz. Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 1028.
• [77] “Yeni Ömr”, 4. Yıl, Sayı 12, Aralık 1913, s. 193-196.
• [78] Teotig (derleyen ve düzenleyen), “Huşartzan Abril Dasnımegi”, İstanbul, O. Azruman matbaası, 1919, s. 71, ayrıca Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 549, 831, II. Cilt, s. 754-755.
• [79] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s.  11, 47, a.g.e, II. Cilt, s. 182:
• [80] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 216-217, 277-278.
• [81] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 658, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 58-59, II. Cilt, s. 183.
• [82] Antep lehçesiyle yeni yıl manasına gelir.
• [83] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 44.
• [84] Kurken, “Huşer Hisnamyagi mı Aritov”, “Hay Ayntab”, 6. Yıl, Sayı 3 (19), 1965, s. 20, ayrıca Kr. Boğaryan, “Cemaranın u Cemarantsinerı”, bkz. “Hay Ayntab”, 6. Yıl, Sayı 3 (19), 1965, s. 41, ayrıca “Sion” dergisi, Kudüs, 25. Yıl, Sayı 44, Nisan 1951, s. 128, ayrıca “Armaşu Tıbrevankin 25 amya Hopelyanin Artiv 1889-1914”, İstanbul, Yeni Ticaret matbaası M. Hovagimyan, 1914, s. 407, ayrıca Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 650.
• [85] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 48.
• [86] A.g.e., s. 11.
• [87] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s. 796.
• [88] Mardiros Kuşakçıyan ve Boğos Maduryan (derleyenler), “Huşamadyan Musa Leran”, Beyrut, Atlas matbaası, Cebel Musalılar Derneği yayını, 1970, s. 725-726.
• [89] Zora İskenderyan, “Huşer Badmutyan Hamar”, Beyrut, Sevan matbaası, 1974, s. 45, 146.
• [90] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 105.
• [91] A.g.e., II. Cilt, s. 324-329, ayrıca rupen Diranyan (Başeditör), “Huşamadyan Giligyan Gırt. Hasdadutyan (1921-1996)”, Halep, Kilikya bölgesi idaresi yayını, Halep, 1996, s. 508.
• [92] Başpiskopos N. Boğaryan, “Krikor K. Boğaryan (mahvan darelitsin artiv)”, bkz. “Sion”, 50. Yıl, Sayı 12, Aralık 1976, s. 325-326, ayrıca Hagop Ğazaryan (editör), “Album-huşamadyan Haygagan Parekordzagan Inthanur Miyutyan”, Beyrut, Atlas matbaası, 1969, s. 186-187.
• [93] Yeprem Boğosyan, “Badmutyun Hay Mışagutayin Ingerutyunneru”, II. Cilt, Viyana, Mıkhitaryan matbaası, ulusal dizi: 196, 1963, s. 439.
• [94] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 51.
• [95] Arşak Alboyacıyan, “Badmutyun Hay Gesariyo”, Kahire, Kayseri ve civarı Memleketliler Derneği Kahire yönetimi yayını, Hagop Papazyan matbaası, 1937, II. Cilt, s. 2277.
• [96] Sarkis Balabanyan (Balaban Hoca), “Gyankis Dak u Bağ Orerı: Ayntab-Kesab-Halep”, Derleyen Dr. Toros Toranyan, Halep, Arevelk matbaası, 1983, s. 66.
• [97] Aram Sahakyan (düzenleyen), “Tütsaznagan Urfan yev ir Hayortinerı”, Beyrut, Atlas matbaası, Urfa Hatırat komitesi yayını, 1955, s. 951, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s.  505.
• [98] Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  II. Cilt, s. 675, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, II. Cilt, s. 320-323.
• [99] Avedis Der Sahakyan, “Ingeragan Huşer Pizant Topalyanen”, bkz. “Hay Anteb”, 11. Yıl, Sayı 42-43, 1970, s. 76-77.
• [100] Sisak Hagop Varjabedyan, “Hayerı Lipanani Meç”, s. 455-456, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, II. Cilt, s. 135-142.
• [101] “Darakir” gazetesi, Halep, 1. Yıl, Sayı 32, 31 Ocak 1919, s. 1.
• [102] Esgülab, “Azkayin Kordzeru Vicagı Halebi Meç”, bkz. “Joğovurtin Tzaynı”, İstanbul, 1. Yıl, Sayı 92-183, 5/18 Mayıs 1919, s. 1.
• [103] S. Kisag, başlıksız, bkz. “Husaper” gazetesi, Kahire, Yeni Dönem, 4. Yıl, Sayı 151, 25 Mart 1919, s. 2.
• [104] Piskopos Terenik, “Prof. Lutfi Levonyani Hişadagin”, bkz. “Zartonk” gazetesi, Beyrut, 25. Yıl, Sayı 189 (7314), 11 Mayıs 1962, s. 2, ayrıca Garo Kevorkyan, “Amenun Darekirkı”, Beyrut, 9. Yıl,  1962, s. 623, ayrıca նաեւ` Kevork A. Sarafyan, “Badmutyun Antebi Hayots”,  I. Cilt, s.  643.
• [105] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, II. Cilt, s. 354-362, ayrıca bkz. Kr[ikor] H. Kalusdyan, “Maraş gam Kermanig yev Heros Zeytun”, Maraşlılar Derneği Merkez Yönetimi yayını, ABD, New York, Goçnag matbaası, 1934, s. 505-506.
• [106] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 44.
• [107] Ardaşes Der Khaçaduryan, “Hay Mamuli Madenakidagan Kordzer”, yayına hazırlayan ve düzenleyen: G. Hovhannesyan, Beyrut, 2014, s. 527.
• [108] Karekin Levonyan, “Hayots Barperagan Mamulı”, Erivan, 1934, s. 116, Sayı 1054, ayrıca bkz. Hovh. Bedrosyan, “Hay Barperagan Mamuli Bibliografya, Hador II (1900-1954)”, Erivan, 1957, s. 365, ayrıca M. A. Paployan, “Hay Barperagan Mamulı: Madenkidagan Hamahavak Tsutsag (1794-1980)”, Erivan, Ermenistan Sovyet Bilimler Akademisi yayını, 1986, s. 142, Sayı 1230.
• [109] Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 45, 50.
• [110] A.g.e., s. 50.
• [111] A.g.e., s. 45.
• [112] Yervant Babayan (derleyen), “Badmutyun Antebi Hayots”, 3. Cilt, Los Angeles s. 1094.
• [113] A.g.e., s. 1094, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabank”, I. Cilt, s. 50.