Hizan Kazası - Manastırlar, kiliseler ve hac mekânları
Yazar: Tigran Martirosyan, 21/02/2026 (son değişiklik: 21/02/2026) - Çeviren: Nazlı Temir Beyleryan
Hizan kazası, Geç Osmanlı döneminde Ermenilerin Bağeş olarak adlandırdığı Bitlis vilayetinin güneydoğusunda ve Van Gölü’nün güneybatısında yer alır. Hizan kazası, yoğun Ermeni nüfusa sahip olan bir bölgeydi. İdari olarak Hizan bölgesi, aynı adı taşıyan vilayetin sancaklarından biri olan Bitlis sancağının bir kazasıydı (Ermenice kavar, Türkçe kaza olarak da bilinir). 1894 yılından itibaren, üç yıl boyunca Osmanlı askerleri, milisler, aşiret mensupları ve yerel Müslümanlar tarafından gerçekleştirilen ve on binlerce Ermeni’nin hayatını kaybetmesine yol açan geniş çaplı Hamidiye katliamlarından önce, Hizan çok sayıda eski ve görkemli Ermeni manastırı ile kilisesine ev sahipliği yapıyordu… Konstantinopolis’te yayımlanan Masis dergisinde yer alan “Hizan” başlıklı makalenin yazarı Gh. P. Nahabedyants, makalenin yayımlandığı tarih olan Ocak 1884’te Hizan hakkında şöyle yazacaktır; “Hizan köylerinde, tarihî ve arkeolojik bakımdan ayrıntılı incelemeleri hak eden görkemli manastırlar bulunurdu”.[1] Antik dönemde bu manastırlar, Ermeni soylu prenslik hanedanı ve daha sonra krallık hanedanı haline gelen Artsruni ailesine aitti.[2]
Ermeni Apostolik Kilisesi’nin ruhban hiyerarşisinde Hizan, Akhtamar Katolikosluğu’na bağlı iki piskoposluktan biriydi (diğeri Akhtamar’dı) [3]. 1113’ten 1895’e kadar varlığını sürdüren bu bağımsız Katolikosluk, tarihî Ermenistan’ın Vaspuragan eyaletinin bir kısmını yetki alanı içinde bulunduruyordu. [4] 10. yüzyılda Katolikosluk, Van Gölü’nün güney kıyısından üç kilometre uzaklıkta yer alan Akhtamar adasındaki şehirde kurulmuştur. Britanya Ortodoks Kilisesi’nin internet sitesine göre Akhtamar, “küçük ada üzerinde inşa edilmiş, surlarla çevrili, içinde süslü saraylar, altın kubbeli kiliseler ve görkemli asma bahçeleri bulunan canlı bir şehir”di. Vaspuragan Kralı I. Gagik Artsruni burada “Kutsal Haç’a adanmış, kubbeli görkemli bir kilise inşa ettirmiş ve bunu Katolikos’a patriklik katedrali olarak sunmuştu”. [5]
Dönemin Ermeni gözlemcilerinden Teodoros Lapçinciyan (Teodik), Akhtamar Katolikosluğu’nun Hizan ve Akhtamar piskoposluklarının Hayots Tsor, Gavaş-Karçkan, Çatak, Norduz, Moks (Mokk‘) ve Hizan gibi göl çevresindeki bölgeleri kapsadığını belirtmiştir. [6]
Öte yandan Hristiyan Ermenistan Ansiklopedisi, (Kristonya Hayastan Hanrakidaran) iki piskoposluğun kapsadığı bölgelerin Hayots Tsor, Rıştunik, Çatak, Andzevacik, Mokk‘, Korçayk ve Hizan olduğunu, ayrıca bu iki piskoposluğun toplamda 302 faal kilise ve 58 manastıra sahip olduğunu belirtmektedir. [7] Britanya Ortodoks Kilisesi’nin internet sayfasına göre, 1915 Ermeni Soykırımı’ndan önce Akhtamar Katolikosluğu yaklaşık 70.000 üyeden oluşuyor, 130 cemaat ve 203 kiliseyi kapsıyor ve Gavaş, Çatak ile Karçkan bölgelerini içine alıyordu. [8] 1895 yılında Hamidiye katliamları sırasında Katolikos III. Haçadur Şiroyan’ın ölümüyle birlikte Akhtamar Katolikosluğu feshedilir. Hizan’da bu katliamlar ağır sonuçlara mal olur; birçok Ermeni manastırı ve kilisesi yıkılır, yağmalanır ya da camiye dönüştürülür; birçok Ermeni din adamı ise ya en vahşi biçimlerde katledilir ya da zorla Müslümanlığa geçirilir. [9] Dini yapıların tahribi, vahşi katliamlar ve zorla din değiştirmeler özellikle Hizan’da çok yaygındı. Kutsal Eçmiadzin Ana Makamı’nın edebî dergisi Ararat’ta Şubat 1896’da yayımlanan “Türkiye’deki [Dacgastan] Ermeni Kilisesi” (Hayastanyants yegeğetsin Dacgastanum) başlıklı yazıya göre — Ağustos 1895’te şiddet olayları Hizan’ın dört bölgesinde (Kavarner, Sparkert, Mamrtank ve Şendzor) Ermeni din adamlarını, köylüleri ve dini yapıları hedef alınmıştır. Ağustos 1895’te Eçmiadzin’de bildirildiğine göre, şiddet olayları Hizan’ın dört alt bölgesinde — (Kavarner, Sparkert, Mamrtank ve Şendzor) — Ermeni din adamlarını, köylüleri ve dini yapılarını etkilendi. [10] Alman Protestan misyoner Johannes Lepsius’a göre, Ekim 1895’te Hizan’daki yağmalanan manastırlar şunlardır (bkz. aşağıda “Hizan sancağındaki manastırlar” bölümü): Hizan veya Şendzor Kutsal Haç Manastırı, Barakadzor Surp Asdvadzadzin (Kutsal Meryem Ana) Manastırı, Bazenik Surp Asdvadzadzin Manastırı, Geğsu Surp Giragos (Saint Cyricus) Manastırı, Şirinik Surp Kevork Manastırı, Sori Surp Asdvadzadzin Manastırı ve Khndzorut Surp Kevork Manastırı. Abarank’taki Kutsal Haç Manastırı ise camiye dönüştürülmüştür. [11]
Vahşet, katliam, zorla din değiştirmeler ve yağmalar yetmiyormuş gibi, Kürtler manastırlardan eski Ermeni kitaplarını da alıp yok ediyorlardı. 1896 yılında Cenevre’de yayımlanan, Ermeni Devrimci Federasyonu (ARF-diğer adıyla Taşnaktsutyun) resmi yayın organı Troşag’ta yer alan Pers-Türk Sınırından Mektuplar (Namagner barsga-dacgagan sahmankluhits), Vaspuragan’ın Hizan ilçesindeki Surp Haç Manastırı’nda Çatışma (Griv Vaspuragani Hizan kavarı Surp Haç Vankum), Manastırın Yağmalanması ve Tahribi (Vanki harstaharumn yev averumn) başlıklı yazılarda, Akhtamar Adası’ndaki Kutsal Haç Katedrali’nde yaşanan bir olay aktarılmaktadır. Vaspuragan şubesinin ARF Merkez Komitesi tarafından katedral ve çevresini savunmak üzere gönderilen bir özgürlük savaşçısından alınan rapora göre, Kürtler değerli kutsal emanetleri yağmaladıktan ve katedralin muhteşem duvar kabartmalarını söktükten sonra, katedral kütüphanesinde üst üste yığılı yaklaşık 1.000 eski kitap ve paha biçilmez el yazmasını yok etmişlerdir. [12]
Geleneksel olarak Kutsal Kitap, Ermeni Apostolik Kilisesi’nde ibadetin başlıca odağı olmuştur. Manastırlarda yaşayan keşişler veya yazıcılar tarafından elle yazılıp özenle süslenen kitaplar, Ortaçağ Ermeni sanatının en seçkin eserleri arasında yer almıştır.15. yüzyılda Hizanlı Ermeni sanatçılar, tezhip sanatına dramatik bir anlatı kazandırdılar. [13] Hizan’ın, adını ilçeden alan başlıca kasabası, tarihî Ermenistan’daki el yazması üretim merkezlerinden (Ermenice: kriçutyan getron) biriydi. 17. yüzyıldan kalma bir yazar, bize kasabada yedi kutsal mekân bulunduğunu bildirir: Surp Harutyun (Kutsal Diriliş), Surp Astvadzadzin (Tanrı’nın Kutsal Anası), Surp Hovhanes Mıgırdiç (Aziz Yahya), Surp Stepannos (Aziz Stefan), Surp Krikor Lusavoriç (Aydınlatıcı Aziz Krikor), Surp Sarkis (Aziz Sergius) ve Surp Mardiros (Aziz Mardiros) kiliseleri. [14] 1336’dan 1626’ya kadar bu yedi kilisede yaklaşık yirmi kadar İncil ve diğer el yazması eser, elle tekrar çoğaltılıp resimlendirilmiştir. [15] Bu nedenle, birçok Ortaçağ Ermeni kroniğinde Hizan, Ermenice adıyla yotnakhoranyan kağak, yani “Yedi Sunaklı Şehir” olarak anılmıştır [16].
Hizan’daki Ermeni manastırları ve kiliselerinin, Hamidiye katliamlarından önce bile Kürt saldırılarına maruz kaldığı belirtilmelidir. 1860’larda, Moks bölgesindeki büyük ölçüde Ermenilerin yaşadığı Arvants (bugünkü Doğanyayla) köyünden kurnaz ve sinsi bir mollâ olan Sibğatullah, oğlu Şeyh Celaleddin ile birlikte Van Gölü’nün güneybatı ve kuzeybatı kıyılarının gerisindeki bölgelere yerleşir. Topladıkları silahlı çeteler aracılığıyla tehdit, korkutma ve cinayetlerle yüzlerce Ermeni ailesini Hizan, Bulanık, Malazgirt ve Muş Ovası’nın bazı kesimlerindeki ata yurtlarını terk etmeye zorlarlar. [17] 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Hizan’da, Celaleddin, Ermeni köyü Micdağ’daki (günümüzdeki adı bilinmiyor) kilisenin yıkılmasını emreder; aynı zamanda onun eşkıyaları, bir diğer Ermeni köyü olan Pater’deki (bugünkü Koçlu) kiliseyi tahrip ederler. [18] Bu kötü şöhretli şeyh, ayrıca Hizan’ın o dönemdeki merkezi olan Betamin’deki (bugünkü Gayda) görkemli Surp Harutyun (Kutsal Diriliş) Kilisesi’ni de yıkar [19] ve taşlarını kendisine ev yapmak için kullanır. Betamin’in hâkimi olduktan sonra, Hristiyan kutsal mekânlarına karşı nefret ve bağnazlıkla dolu olan Celaleddin, Hizan ve çevresindeki birçok Ermeni eserinin, kilisenin, şapelin ve yarı yıkık tapınağın tahrip edilmesi emrini verir. [20] Tiflis’te yayımlanan Lumá adlı edebî dergide çıkan Bağeş yev şırçagayk (“Bağeş ve çevresi”) başlıklı yazıda, yaklaşık 1875 yılında yerel Kürtlerin kendisine yaşattığı sıkıntı ve yoksunluklara rağmen bir Ermeni rahibin Hizan’daki manastırlardan birine, yani Hizan ya da Şenadzor Surp Haç Manastırı’na (Ermenice: Hizanu gam Şinidzoru Surp Khaçhavank) yerleşmeyi başardığı belirtilmektedir. Yazıya göre, 1900 yılında yayımlandığı döneme gelindiğinde, Hizan’daki kalan Ermeni manastırları Kürtler tarafından yazlık konut ya da çiftliğe dönüştürülmüştü. [21]
Hamidiye katliamları sırasında yaşanan şiddet durulduktan sonra, Akhtamar Katolikosluğu’na bağlı Hizan ve Akhtamar piskoposlukları, İstanbul Ermeni Patrikhanesi’nin yetkisi altına alınmıştır. [22] 1900’lerin başlarında, Hizan piskoposluğu Van vilayetinin Gevaş ve Karçkan (Karçıkan) kazalarının bazı bölgelerini, Hizan’ın aynı adlı nahiyesinin (Kavarner olarak da bilinir) bazı kesimlerini ve Hizan’ın üç diğer nahiyesini: Sparkert, Karkar ve Mamrtank’ı kapsamaktaydı. [23]. 1896-1908 yılları arasında İstanbul Ermeni Patriği olan Başpiskopos Malakiya Ormanyan, Akhtamar Piskoposluğu’nun “Van vilayetinde Gavaş ve Çatak ilçeleri ile Bitlis vilayetinde Hizan ilçesi üzerinde yetki kullandığını” ve “1895’ten beri boş olan bu Piskoposluk’un geçici olarak bir piskopos tarafından yönetildiğini” 1911 yılında kaleme aldığı bir yazısında belirtmiştir. [24] Başpiskopos Ormanian'a göre Katolikosluk, 69 kilisenin hizmet verdiği, 64 cemaate yayılmış yaklaşık 25.000 üyeden oluşan Hizan piskoposluğunu da içeriyordu. [25] 1907 yılında yazan Ermeni filolog Sukias Eprikyan ise Hizan’daki birçok manastırın harap durumda olduğunu ve yalnızca birkaçının başrahipler tarafından yönetildiğini üzülerek kaydetmiştir. [26] 1913 yılı itibarıyla, Akhtamar Katolikosluğu tarafından Hizan kazası için hazırlanan istatistik bültenine göre, Hizan’daki manastır ve kiliselerin çoğu harabeye dönmüş, Kürtler tarafından tahribe ve itibarsızlığa uğramıştır. Bununla birlikte, bültende bazı manastır ve kiliselerin şans eseri sağlam kaldığı ve nispeten iyi korunduğu da belirtilmiştir. [27] Hamidiye katliamlarından sonra ve 1915 yılına kadar Katolikosluk, Ermenice adıyla araçnortaran pokhanort olarak anılan, katolikos vekilleri tarafından yönetilmiştir. Soykırımdan önceki yıllarda, Rahip Bedros Arhimandrit Krikoryan, Hizan’ın katolikosluk vekiliydi. [28]
Asıl görevlerinin yanı sıra, Hizan ya da Şendzor’daki Surp Haç Manastırı’nın (Ermenice: Hizanu gam Shinidzoro Surp Haçi Vank) başrahibi olarak da görev yapıyordu (aşağıdaki manastır listesine bakınız). Soykırım sırasında çok sayıda Ermeni din adamının yaşadığı akıbete benzer bir sonla karşılaşan Rahip Bedros, 1915 yılında Türkler tarafından tarif edilemeyecek bir vahşetle öldürüldü. [29] Akhtamar Adası’nda, Surp Haç Katedrali’nin tüm cemaati de katledildi. [30] Kurbanlar arasında Rahip Yeznik Nergararyan ve Rahip Boğos Arhimandrit Garabetyan da bulunuyordu. [31] Van Gölü çevresindeki ata yurtlarının bir bölümünden Ermeniler tamamen yok edildikten sonra, Türk hükümeti 1916 yılında Akhtamar Katolikosluğu’nu resmen lağvetti. [32]
Hizan’daki manastır ve kiliselerin sayısı, özellikle farklı dönem yazarları, yerel gözlemciler ve bölge dışındaki basın organları tarafından bildirildiği şekliyle, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde değişiklik göstermiştir. Bu farklı sayılar, yayın tarihlerine göre sıralanmış şekilde aşağıda bir kaynak listesi olarak sunulmaktadır:
- 1877 yılında İngiltere’nin Manchester kentinde bulunan Arhimandrit Ğevont, “Van’daki Ermeni Manastırlarının Listesi”ni (Ermenice: Vani hay vanker) hazırlamış ve Hizan’ın dört nahiyesinde — Hizan (Kavarner), Karkar, Sparkert ve Mamrtank — toplam 10 manastır kaydetmiştir. [33]
- 1878 yılında Yüksek Arhimandrit Boğos Natanyan, Hizan’ın beş nahiyesinde — Hizan (Kavarner), Şenadzor, Spaykert, Nzar ve Mamrtank — 10 manastır ve 53 kilise kaydetmiştir. [34] Ancak bu manastırlardan biri, Urane köyü (bugünkü Anadere) yakınındaki Urane Surp Astvadzadzin Manastırı, Hizan’ın idari sınırlarının dışında bulunuyordu. Bu durumda manastır sayısı 9’a düşmektedir.
- İzmir’de yayımlanan Arevelyan Mamul adlı edebî derginin 1879 sayısında yer alan Van vilayetindeki toplam Ermeni nüfusuna ilişkin bir sayımda, Hizan’ın iki nahiyesinde — Kavarner ve Şenadzor — 4 manastır ile 27 faal ve 1 harap durumda kilise tespit edilmiştir. [35]
- 1881 yılında Masis dergisinde yayımlanan Ngarakrutyun Kürdistani. Kavarak Salnadzoro gam Baghsho (Kürdistan’ın Tasviri: Salnadzor veya Baghesh Kazaları) başlıklı makalede, Nahapetiants, yayımlandığı dönemde Hizan’da 12 manastır bulunduğunu bildirir. [36] Ancak bunlardan ikisi, Smbon köyü (bugünkü Yumrukaya) yakınlarındaki Surp Hreşdagabedats Manastırı (Kutsal Başmelekler Manastırı) ve Tskor köyü (bugünkü Baltacık) sınırlarındaki Tsikori Surp Yeraşkhavor Manastırı, Hizan’ın idari sınırlarının hemen dışında bulunuyordu. Bu durumda manastır sayısı 10’a düşmektedir.
- 1881 yılında Tiflis’te yayımlanan Mışag dergisinde çıkan Turkadz Hayastan (Türk Ermenistanı) başlıklı yazıda, Van Gölü’nün güneybatı kıyısına bitişik dört bölgede — Hizan (Kavarner), Karkar, Kecan (gölün en batı kıyısına yakın bir alan) ve Karchkan — 11 manastır ve 70 kilise bulunduğu öne sürülmüştür. [37] Ancak, diğer birincil kaynaklardan elde edilen verilere göre, bu rakamların yalnızca Hizan’a ait olduğu, söz konusu dört bölgenin tamamını kapsamadığı anlaşılmaktadır.
- 1900 yılında Lumá dergisinde yayımlanan Bağeş yev yur şırçagayk (Bitlis ve çevresi) başlıklı yazıda, 1881 yılında Hizan’da 8 manastır bulunduğu öne sürülmüştür. [38] Ancak bunlardan ikisi, Smbon yakınlarındaki Surp Hreşdakapedadz Manastırı (Kutsal Başmelekler Manastırı) ve Tskor’daki Tsikori Surp Yeraşkhavor Manastırı, Hizan’ın idari sınırlarının hemen dışında bulunuyordu. Bu durumda manastır sayısı 6’ya düşmektedir.
- 1902 yılında Ermeni halkbilimci ve etnograflardan Kevork Şerents, Mamrtank’ta bir, Hizan (Kavarner)’da dört ve Sparkert’te beş manastır tespit etmiş, bu da toplamda 10 manastır yapmaktadır. [39]
- 1907 yılında Eprikyan, Hizan’ın beş nahiyesinde — Hizan (Kavarner), Şenadzor, Sparkert, Nzar ve Mamrdank — 8 manastır ile 59 faal ve 7 harap kilise saymıştır. [40] Ancak bu manastırlardan biri, Tskor’daki Tsikori Surp Yeraşkhavor Manastırı (Kutsal Koruyucu Manastır), Hizan’ın idari sınırlarının hemen dışında bulunuyordu. Bu durumda manastır sayısı 7’ye düşmektedir.
- 1908 yılında İstanbul’da yayımlanan Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi’nin Kapsamlı Takvimi, Hizan’ın altı nahiyesinde — Aşağı Karkar, Şenadzor, Sparkert, Mamrtank, Nzar ve Khorors — 109 kilise ve 17 manastır bulunduğunu öne sürmüştür. [41]
- 1913 yılında Akhtamar Katolikosluğu’nun istatistik bülteni, 10 manastır ve 48 kilise kaydetmiştir. Kiliselerin nahiyelere göre dağılımını gösteren tabloda, Katolikosluk istatistikçileri Aşağı Karkar’da 10 kilise (aslında 11 olmalıydı), Şenadzor’da 11, Sparkert’te 15, Mamrtank’ta 4, Nzar’da 2, Kavarner’de 4 ve Khorors’ta 2 kilise saymıştır. Böylece toplam kilise sayısı 48 olarak verilmiştir. [42] Ancak Aşağı Karkar’daki kilise sayımındaki bir hata nedeniyle toplamın 49 olması gerekir.
- 1913-1914 yıllarında İstanbul Ermeni Patrikhanesi tarafından yapılan nüfus sayımında, Akhtamar Katolikosluğu tarafından sağlanan veriler kullanılarak 10 manastır ve 48 kilise kaydedilmiştir. [43]
- 1921 yılında Teodik, Karkar ve Hizan (Kavarner)’da 11 kilise ve 2 manastır, Sparkert’te 15 kilise ve 3 manastır, Nzar’da 1 manastır, Şenadzor’da 11 kilise ve 1 manastır, Khorors’ta ise birkaç belirlenememiş manastır kaydetmiştir. [44]
- 1947 yılında Mıkhitarist Katolik rahibi Hamazasp Voskiyan, Hizan ve çevresinde 15 manastır tespit etmiştir: Sparkert’te 4, Kavarner’de 4, Mamrtank’ta 2, Şenadzor’da 1, Aşağı Karkar’da 1, Yukarı Karkar’da 1, Karchkan’da 1 ve Nzar’da 1. [45] Ancak bunlardan ikisi, Tskor’daki Tsikori Surp Yeraşkhavor Manastırı ve Smbon yakınlarındaki Surp Hreşdagabedadz Manastırı (Kutsal Başmelekler Manastırı), Hizan’ın idari sınırlarının hemen dışında bulunuyordu. Bu durumda manastır sayısı 13’e düşmektedir.
Bu çalışma, yayınlanma tarihlerine göre aşağıda sıralanan çeşitli veri kaynaklarına dayanmıştır.
- 1878 yılında Natanyan tarafından yazılan, Osmanlı İmparatorluğu’ndaki Hizan da dahil olmak üzere çeşitli Ermeni nüfuslu bölgeleri konu alan kitap;
- 1879 yılında Arevelyan Mamul dergisinde yayımlanan ve Van-Tosp vilayetindeki köylerdeki Ermeni nüfusu ve kiliselerle ilgili istatistikleri içeren “Van-Tosp Nahanki polor Hayaser Joghovurtots” (Van-Tosp Vilayetinin Toplam Ermeni Nüfusu Listesi) adlı çalışma;
- 1907 yılında Eprikyan tarafından derlenen tarihî Ermenistan coğrafya sözlüğü, Hizan’daki kiliselerin listesini içermektedir;
- 1913 yılında Akhtamar Katolikosluğu tarafından Hizan kazası için hazırlanan ve 1913-1914 İstanbul Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımı için düzenlenen iki versiyonlu istatistik bülteni (Ermenice: Vijagatsuytsits değegakir Hizan kavarı), sırasıyla 26 Temmuz (No. 555) ve 30 Eylül (No. 558) tarihlerindedir; bu bültenler kilise ve manastır sayılarını içermektedir;
- Kévorkian & Paboudjian (1992) tarafından yayımlanan 1913-1914 Patrikhane nüfus sayımı verileri, yazarların erişebildiği tamamlayıcı Patrikhane sayım verilerini de içermektedir;
- Yazar Teodoros Lapçinciyan (Teodik) tarafından 1921 yılında derlenen ve soykırım sırasında Ermeni din adamlarının çektiği sıkıntıları konu alan kitap;
- Voskiyan tarafından 1947 yılında derlenen Vaspuragan-Van bölgesindeki Ermeni manastırlarının dizini, manastırların listesini ve ayrıntılı açıklamalarını içermektedir;
- Amatuni Virabyan tarafından derlenen “Armenian Genocide in Ottoman Turkey: The Testimony of Survivors” (“Osmanlı Türkiye’sinde Ermeni Soykırımı: Hayatta Kalanların Tanıklıkları ), (2012) adlı belge koleksiyonunda yer alan soykırım tanıklarının ifadeleri.
Bazı ek veriler, “Ermenistan ve Çevre Bölgelerin Yer Adları Sözlüğü” (Dictionary of Toponymy of Armenia and Adjacent Territories) adlı eserin yazarları Datevos Hagopyan, Stepan Melik-Bakhshyan ve Hovannes Parseghyan; Raymond Kévorkian’ın 2012 yılında yayımlanan Ermeni soykırımının tarihine dair çalışması; 1902 yılında Sherents tarafından yayımlanan Van vilayetindeki kilise ve manastırların topoğrafik araştırması; 1908 tarihli Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi Kapsamlı Takvimi; 1877’de derlenen ve 1915’te ‘Ermeni Tarihi Arşivleri: Türk Ermenistan’ında Baskılar’ (The Archives of Armenian History: Oppression in Turkish Armenia) adlı kitaplar derlemesinde yayımlanan Arhimandrit Ğevond’un Van’daki Ermeni manastırları listesi; “Ermeni Hristiyan Ansiklopedisi” (Christian Armenia Encyclopedia) deki ilgili ansiklopedik maddeler; Piskopos Papken Tcharian’ın 2009 yılında yayımlanan “Ermeni Soykırımı Sırasında Ermeni Din Adamlarının Büyük Kayıpları” (The Great Loss of the Armenian Clergy during the Armenian Genocide) adlı kitabı; 1896 yılında Ararat dergisinde yayımlanan ““Merhum Akhtamar Katolikosu Khaçadur’un 19 Aralık 1895 tarihli Hayattayken Yazdığı Mektup ve Anketi” (The Ante-mortem letter and survey by the late Catholicos Khachatur of Akhtamar, 19 December 1895) başlıklı makale; İstanbul’da yayımlanan Arevelk, Masis ve Mışag gibi Ermeni süreli yayınları ile Arevelyan Mamul, Lumá ve Ararat gibi Ermeni edebî dergiler aracılığıyla sağlanmıştır.
Konu hakkında ek okumalar, ünlü Fransız sanat tarihçisi Jean-Michel Thierry tarafından yazılan “Vaspuragan’daki Ermeni Anıtları” (Monuments arméniens du Vaspuragan) (Paris: Librairie Orientaliste Paul Geuthner, 1989) adlı kitapta bulunabilir. Thierry, 1970’lerde Batı Ermenistan’a ve özellikle Hizan’a gerçekleştirdiği görevler sayesinde Van Gölü çevresinde hâlâ ayakta duran Ermeni dini yapılarının kalıntılarını incelemiştir. Hizan’daki Ermeni manastırlarının iç ve dış tasarımları ile bazı tarihî arka planları hakkında kapsamlı açıklamalar, Fransız çevrimiçi projesi Collectif 2015 (Réparation, Union Internationale des Organisations Terre et Culture) tarafından yayımlanan ve “100 Ermeni Ulusal Varlığı ve Anıtı”(100 Armenian National Assets and Monuments as example) başlıklı görsel listede de bulunabilir. Listeye şu bağlantı üzerinden erişilebilir: https://www.collectif2015.org/en/Projects.aspx
Aşağıda, geç Osmanlı döneminde Hizan kazasındaki Ermeni manastırları, kiliseleri ve hac yerlerinin bir listesi sunulmaktadır. Belirtildiği durumlar dışında, aşağıda verilen bilgiler yaklaşık 40 yıllık bir dönemi, yani 1877’den 1915’e kadar olan kaynaklardan alınmıştır. Bazı manastırlar hem resmi hem de halk arasında farklı adlarla anıldığından, kaynakların farklı isimlerle belirttiği bazı manastırlar için seçilmiş isim varyantları da ayrıca verilmiştir. Bazı durumlarda, kaynaklar Hizan’daki bazı Ermeni nüfuslu köylerdeki kiliselerin isimleri konusunda da farklılık göstermektedir. Böylesi durumlarda, listede yer alan kiliseler için belirli bir kaynağa veya kaynaklara atıf yapılmıştır.
Mümkün olduğunda, manastır ve kiliselerin listesinde görev yapan din adamlarının sayısı ve isimleri de yer almaktadır. Bu bilgiler, Teodik’in çalışmasından, Hizan kazası için Akhtamar Katolikosluğu’nun istatistik bülteninden, Kévorkian & Paboudjian’da yer alan 1913-1914 Patrikhane nüfus sayımı verilerinden, Piskopos Tcharyan’ın kitabından, merhum Akhtamar Katolikosu Haçadur III’ün ölümünden önce yazdığı mektuptan, Yüksek Arhimandrit Natanyan’ın eserinden, tarihî Ermenistan’daki çeşitli manastır ve kiliselerde görev yapan rahiplerin listesi (Ermenice: Cucak vardapetats Hayastanyants Surp yegeğetsvo) adlı ve 1884 yılında Arevelk dergisinde yayımlanan çalışmadan ile Van vilayetindeki Ermeni nüfuslarını içeren Arevelyan Mamul dergisinde yayımlanan listeden derlenmiştir.
Okuyucunun dikkatine sunulmalıdır ki, manastırların, kiliselerin ve hac yerlerinin bulunduğu, önceden Ermeni nüfuslu Hizan köylerinin isimleri, coğrafi koordinatları ve güncel Türkçe adları, Hizan Kazası – Demografi başlıklı makalede bulunabilir. Ermeni olmayan okuyucular için ayrıca, bu çalışmada Ermeni manastır veya kiliselerinin adlarında geçen Ց veya ց harfi (örneğin Srboc Hreshtakapetac vank’da) C/ TS harfiyle translitere edilmiş olsa da, Almanca’daki Zeitung kelimesindeki Z sesi gibi telaffuz edilmelidir; İngilizce’deki S veya K sesi gibi okunmamalıdır. Aşağıdaki listede yer alan Hizan’daki manastırların tüm fotoğrafları, cömertçe paylaşan Jelle Verheij’e teşekkürlerimizle sunulmaktadır.
Abarank’taki Kutsal Haç Manastırı (Ermenice: Abaranki Surp Khaç Vank)
Diğer bilinen adları: Abaranits Surp Khaç, Mamrtanits Surp Khaç, Abaranki Surp Nışan.
Manastır, Hizan’ın merkez kasabası olan aşağı Karasu’nun (günümüzdeki Hizan) 28 kilometre güneydoğusunda, Abarank köyünün kuzey mahallesinde yer almaktaydı. Abarank köyü, Varas ya da Veras adıyla da bilinir (günümüzde Kayaş). Bu köy, Hizan’ın en güneydeki yerleşimi olan Voghim’in (Hopoun ya da Obin, günümüzde Döküktaş) 3 kilometre kuzeyindeydi. Voghim’in Ermeni sakinleri, 1890’ların başına ve 1890’ların ortasındaki Hamidiye katliamlarına kadar Kürtlerin yağmalarına karşı direnebilmişlerdi. [46]
Bazı modern yazarlar manastırı yanlışlıkla Van vilayetine bağlı komşu Moks kazasında göstermişlerdir. Bu yanlış tanımlama muhtemelen Moks’ta da “Kutsal Kadınlar Manastırı” (Surp Ganants) ya da “Aziz Tsayat Manastırı” (Surp Tsayati Vank) olarak bilinen ve aynı zamanda “Kutsal Haç” (Surp Khaç) adıyla anılan başka bir manastırın bulunmasından kaynaklanmaktadır. [47] Bu ikinci manastır, Moks’un (günümüzde Bahçesaray) 3,5 kilometre güneybatısında, düz hat mesafesiyle yer almaktaydı.
1897 yılında Hizan’a seyahat eden İngiliz konsolosluk görevlisi Francis Crow, Abaranki Surp Khaç’ı (Abarank Kutsal Haç Manastırı) “uzak bir köşede, Hizan’ın güneydoğusunda, Bohtan Dağları’nın sınırında ve aynı adlı nehrin kıyısında yer alan eski bir Ermeni manastırı” olarak tanımlar. Crow’un ifadelerine göre manastır, Vanbier Dağı olarak tanımladığı bir dağın yamaçlarında, “en yüksek zirvelerinden birinin eteğinde, dağın eteklerinden aşağıya, nehrin kıyısına kadar uzanan verimli ekim alanları, çayırlar ve ağaçlıklarla kaplı, oldukça güzel bir konuma” sahipti. Crow ayrıca manastırın ve kilisesinin [Ermeni] Gregoryan toplumu tarafından büyük saygı gördüğünü ve önem bakımından Muş Ovası’nın batı ucundaki ünlü Hovannes Mıgrdiç ya da Kutsal Öncü Manastırı (Mşo Surp Garabet) ile aynı düzeyde sayıldığını belirtir. [48]
Abaranki Surp Khaç manastırının kuruluşu 10. yüzyılın ortalarına kadar uzanır. Manastır kompleksi, Kutsal Meryem Kilisesi (Surp Astvadzadzin), Hovannes Mıgrdiç Kilisesi ve Aziz Stepanos Kilisesi’nden (Surp Stepannos) oluşmaktaydı. Manastırın kuruluş tarihçesi ve özellikle yan şapelin bulunduğu Surp Astvadzadzin Kilisesi de dâhil olmak üzere kiliselerinin ayrıntılı bir açıklaması, 10. yüzyıl Ermeni mistik şair ve ilahiyatçısı Krikor Naregatsi tarafından kaleme alınan Batmutyun Aparanits Khaçi (Abarank Haçı’nın tarihi) adlı eserde yer almaktadır. [49] Geç Orta Çağ boyunca manastır, Ermeni ruhani ve kültürel yaşamının önemli bir merkezi olarak hizmet vermiş; burada, genellikle kendileri de rahip olan yazıcıların el yazmalarını depolayıp kopyaladıkları bir yazıhane (scriptorium) bulunmaktaydı. Manastır, 16. yüzyılın sonlarına doğru gerilemeye başladıysa da yazıhanenin, takip eden yüzyılın sonuna kadar faal olduğu bildirilmektedir. Manastırın canlanmasında belirleyici bir rol, 17. yüzyıl ortalarında başrahip Simon Pokr tarafından köyde bir misafirhane, bir çeşme ve Kutsal Meryem Kilisesi’nin inşa edilmesiyle sağlanmıştır. Manastırın mülkleri arasında meşe ağaçlarından elde edilen galla meyvesi arazisi, bir yel değirmeni ve 27 parça ekilebilir tarım arazisi bulunmaktaydı. [50]
1830’lar ve 1840’larda Osmanlı hükümetinin imparatorluğun çevre bölgelerinde gücü merkezileştirmeyi amaçlayan politikaları, yerel Kürt beylerini nihayetinde dışarı ittiği için bir güç boşluğu yaratmıştır. Hizan’da bu güç boşluğu, yerel Kürtlerin elini serbest bırakmış ve 1850’ler–1860’larda Kürt çeteleri manastırı yağmalamıştır. Osman adında bir Kürt beyi manastır binalarına el koymuştur. Takip eden on yıllarda, oğulları Hasan ve Abdurrahman, manastır topraklarını kendi çiftliklerine çevirmiştir. [51] Güzel Hristiyan kiliseleri ahırlara dönüştürülmüştür. Hovannes Mgrdiç Kilisesi’nin kubbesi ve ek binaları yıkılmıştır. [52] Aynı dönemde manastırda saklanan eski el yazmaları da kaybolmuştur. [53]
Crow, manastırda ikamet eden yardımcı piskoposun, “ülkenin yoksulluğu ve düzensiz durumu” nedeniyle 1891 civarında manastırı terk etmek zorunda kaldığını aktarmıştır. Manastır, Ermeni köylülerin yardımıyla araziyi işleyen bir bakıcıya bırakılmıştır. Crow ayrıca 1895 yılında bir Kürt beyi ve çetelerinin Abarank’a yerleşip, bakıcı ve köylüleri “İslamiyet’i kabul etmeye zorladıklarını” belirtir. Crow, iki yıl sonra köyü ziyaret ettiğinde manastırın bu Kürt beyi tarafından ahır olarak kullanıldığını görünce dehşete düşmüştür. İngiliz gözlemci, kutsal mekânın zemini ve neflerin “buğday ve arpa yığınlarıyla kaplandığını, yan koridorların ise saman yığınlarıyla tıkandığını” belirtmiş, ayrıca “kutsal giysiler, kaplar ve diğer gereçlerin Kürtler tarafından el konulduğunu, kutsal kitap ve arşivlerin kısmen yok edildiğini, geri kalanının ise Kürt çocuklarına oyuncak olarak verildiğini” aktarmıştır. [54]
Badranants köyünde isimsiz, harap bir manastır
Köyde eski bir Ermeni manastırının bulunduğuna inanılmaktaydı. 20. yüzyılın başlarına kadar köyün doğu mahallesinde büyük bir yapının kalıntıları görünüyordu. Kürtler buraya Kafri kalesi adını vermişti. Ancak, düzgün taşlarla örülmüş ve muhtemelen Ermenice kazıldığı için silinmiş yazıtlar taşıyan “kale” duvarlarının kalıntıları, yapının aslında bir manastırın kalıntıları olduğunu düşündürmektedir. [55]
Bast’taki Kutsal Meryem Manastırı (Basta Surp Astvadzadzin Vank)
Diğer bilinen isimleri: Bast Manastırı, Bastavank [Oymapınar]
Bu köydeki manastır, Sparkert Nehri’nin bir kolunun yukarı kesimlerinde, bir sırtın öte tarafında yer alıyordu ve varlığı 1439 yılında belgelenmiştir. 17. yüzyılın bir döneminde manastır, bir piskoposluk merkezi olarak hizmet vermiştir. [56] Soykırım öncesi yıllarda manastır zaten harap bir durumdaydı. [57]
Kilise, Ermenice adıyla Bastá Surp Astvadzadzin, manastırın cemaat kilisesi olarak hizmet vermekteydi. Mimari tasarımı, muhtemelen 17. yüzyılın ikinci yarısında inşa edildiğini düşündürmektedir. Kilise, üç apsisli ve kare planlı haç biçimindeydi; ölçüleri 14,7×11,9 metreydi, dört sütunu ve apsis bloğunun dışındaki dört köşede alçak kubbeler ile merkezde bir kubbesi bulunmaktaydı. [58]
Bazmenits’teki Kutsal Meryem Ana Manastırı (Bazenits Surp Astvadzadzin Vank)
Diğer bilinen isimleri: Bazenits Vank, Baznits veya Bazents Surp Astvadzadzni Vank, Bazents Surp Astvadzadzin, Bazenits Surp Etchmiadzin, Bazeits Surp Astvadzadzin, Bazmenits Surp Astvadzadzna, Pazeni Surp Astvadzadzin,
Bu güzel manastır, köyün kuzeydoğu mahallesinin bir kilometre uzağında yer almaktaydı. [59] 1902 yılında yapının harap ve çürümüş durumda olduğu bildirilmiştir. [60] 1878 yılında manastırın başrahibi, peder Simon’du. [61] 1895 yılında ise başrahip olarak peder Garabet görev yapmaktaydı. [62] 1915 öncesi yıllarda ise manastır, dünyevi, yani rahip olmayan veya kilise hiyerarşisine bağlı olmayan bir kişi, tarafından yönetiliyordu. [63]
Berdak’taki Surp Simon Manastırı (Surp Simon Vank)
1913-1914 İstanbul Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımında bu manastıra yer verilmiş, ancak keşiş sayısı hakkında bilgi bulunmamaktadır. [64]
Berkri’deki Surp Hreşdagabedats Manastırı (Surp Hreşdagabedat vank)
Bu manastıra dair kayıt, 1913-1914 İstanbul Ermeni Patrikhanesi nüfus sayımında yer almaktadır. [65]
Çazhvan’daki Surp Yerortutyun Manastırı (Surp Yerortutyun Vank)
Diğer bilinen isimleri: Kutsal Üçleme Manastırı (Amenasurp Yerortutyan Vank), Sparkert’in Kutsal Üçleme Manastırı (Sparkertu Amenasurp Yerortutyan Vank)
Geleneklere göre manastır 18. yüzyılda inşa edilmiştir. [66] Uzun bir çit ile çevrili olan manastırın sağlam duvarları ve muhteşem kemerli tavanı bulunmaktaydı. Manastırın batı duvarlarının dibinden yüksek su akıntılı bir dere geçiyordu. Hastalar, bu suyu ağrıyan vücut bölgelerini yıkamak için kullanıyor ve suyun iyileştirici etkisi olduğuna inanıyorlardı. Yerel inanışa göre manastır, 1800’lerin başına kadar verimli arazilere ve küçük bir cemaate de sahipti. 1900’lerin başında ise manastıra ait tarla ve ekili arazilerin çoğu işlenmemiş durumda olup, bazı araziler komşu köylerin köylülerine verilmişti. [67]
Eku’daki Surp Gamaliyel Manastırı (Surp Gamaghieli vank)
Diğer adları: Surp Gamaghiel, Surp Gamaghiel Arakelo Vank.
Bu manastır, köyün birkaç yüz metre batısında yer alır ve geniş arazilere sahiptir. [68] Güzel kubbeli bir kilisesi ve keşişler için birkaç odası bulunur. [69] Kilisenin duvarları özenle yontulmuş taşlarla kaplıydı. 1880’lerde kilisenin hâlâ ayakta olduğu görülmüştür. Rivayete göre manastır, Havari Tatyos tarafından inşa edilmiştir ve Tatyos, buraya 1. yüzyılda yaşamış Yahudi din bilginlerinden Gamaliel’in başını yerleştirmiştir. [70] Kilise geleneğine göre Gamaliel, Hristiyan inancını benimsemiştir. 9. yüzyılda Konstantinopolis Ekümenik Patriği olan Phôtios’a göre Gamaliel, Aziz Bedros ve Aziz Yuhanna tarafından vaftiz edilmiştir. [71] 14. ve 15. yüzyıllarda Surp Gamaghiel, el yazması üretimiyle tanınan önemli bir merkezdi. [72] Manastır, soykırımdan önceki birkaç yıl boyunca harap bir halde kalmıştır. [73] 1879 yılında Başrahip Vartan görev yapmıştır. [74] 1884’te ise başrahip Hovannes Hizanci idi. [75] 1900’lerin başında ise Rahip Ğevond rahip Hovannesyan manastırın başrahibiydi. [76]
Geğis’teki Surp Giragos Manastırı (Geğsu Surp Giragos Vank)
Diğer adları: Geghsu Surp Giragosi vank, Geksui Surp Giragos, Keghis Surp Giragos.
1902 yılına gelindiğinde bu manastırın harap ve bakımsız hale geldiği bildirilmiştir. [77] Soykırımdan önceki yıllar boyunca da terk edilmiş durumda kalmıştır. [78] Ancak mimari yapı olarak manastır 1918’e kadar ayakta durmuştur. [79] Başrahiplerin isimleri günümüze ulaşmamıştır. 1895 yılında mülk yöneticisi Boğos Khaçaduryan’dı. [80]
Geğis’teki Surp Hovannes Manastırı (Geğsu Surp Hovannes vank)
Diğer adları: Geğsu Surp Hovannes vank, Surp Hovhannu vank.
Yukarıda bahsedilen Surp Giragos Manastırı ile karşılaştırıldığında, Surp Hovannes bu ikisinden daha görkemli ve güzeldi. Bir tepe üzerinde inşa edilmiş olan manastır, Geğis’in güney mahallesinde yer alıyordu ve büyük, ihtişamlı bir yapıydı. Manastır, soykırım sırasında yıkılmış ve terk edilmişti. [81]
Hegin’deki Hegin veya Hayká Manastırı (Hizanu Hegvá veya Hayká vank)
Diğer adları: Hegvá veya Hayká vank, Hizanu Hegvá ya da Hayká vank.
Manastıra bu ad, Hayká Kutsal Bakire Manastırı (Hayká Surp Astvadzadzin vank) ve Khek’teki Surp Abraham Manastırı’ndan (Kheka Surp Abrahami vank), diğer adıyla Haykavank veya Hegvá vank, ayırt edebilmek için verilmiştir. Her iki manastır da tarihsel olarak Van Gölü’nün güneydoğusunu kapsayan Ermeni Vaspuragan vilayetinin Hayoc dzor kantonunda yer almaktaydı. Hizan’daki Hegin veya Hayká Manastırı, Ermeni nüfuslu Hegin köyü (günümüzde Yolbaşı) yakınında, Beş Sunak Manastırı’nın (aşağıdaki ilgili girişe bakınız) pek uzak olmayan bir konumda bulunuyordu. 19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde Hegin veya Hayká Manastırı bakımsız bir duruma düşmüş olmasına rağmen hâlâ verimli arazilere sahipti. [82]
Hizan’daki Kutsal Diriliş Manastırı (Hizani Surp Harutyun Vank)
Voskian’a göre, Surp Harutyun Hizan’ın “manastır-kiliselerinden” (Ermenice’de vank-yegeğetsi) biri olarak kabul ediliyordu. [83] Manastır, aşağı Karasu’daki (günümüzde Hizan) etkileyici ortaçağ kalesinin dışında, resmedilmeye değer bir tepe üzerinde yer alıyordu. Burası, 19. yüzyılın ortalarından itibaren Hizan’ın ana kenti haline gelen Ermeni nüfuslu bir yerleşimdi. [84] Tepe yamacının dibinden bir dere akıyor ve manastıra giden yolun bir parçası olarak kemer köprüyle geçiliyordu. Manastırın doğusunda bir mezarlık, batısında ise kilisenin kadınlar bölümüne giden bir yol bulunuyordu. Kadınlar bölümünün kapısı güneye bakıyordu. Yapı hem güzel hem de sade bir görünüme sahipti; 56 mil uzunluğunda ve 42 mil genişliğindeydi. Kilisede üç sunak, bir vaftiz odası ve yedi pencere vardı. İnşa yılı bilinmemektedir çünkü 1870’lerde, yılı içeren mermer levhanın bir kısmı yerel bir Kürt şeyhi tarafından tahrip edilmiş, kilisenin duvarlarını kaplayan yontulmuş taşları da kendi konutu için kullanılmıştır. [85]
Khndzorut’taki Surp Kevork Manastırı (Khndzoruti Surp Kevork Vank)
Diğer adları: Khndzorut Surp Kevork Vank, Surp Kevorká vank, Khndzorutá Surp Kevork, Khndzoruti vank, Khndzorutá vank.
Manastır, Ermeni nüfuslu Khndzorut köyünün (günümüzde Tatlısu) doğusunda, yüksek bir zeminde yer alıyordu. [86] Voskiyan’a göre, belirsiz bir dönemde manastır Akhtamar Katolikosluğu’nun yetki alanına dahildi. [87]
Seği’teki Dershku Kutsal Bakire Manastırı (Dershku Surp Astvadzadzni vank)
Diğer adları: Derzhku Surp Astvadzadzni vank, Dershku Surp Astvatsatsná vank, Dershki Surp Astvadzadzin vank, Derzhku Surp Astvadzadzin vank, Dershku Surp Astvadzadzin vank, Surp Khaçi vank.
Manastır, Ermeni nüfuslu Seğ köyünün (günümüzde Türkleştirilmiş adı bilinmiyor) doğusunda, Voskiyan’ın ifadesiyle “köyden bir çeyrek saatlik yürüme mesafesinde” yer alıyordu. [88] Manastırın ve köyün kesin konumu belirlenememektedir; muhtemelen Abarank’ın batısı, kuzeybatısı veya güneybatısı civarında bir yerdeydi. Hakopyan ve arkadaşları, bu manastırın köyün batısında yer alan ve Seğavank (Segh Manastırı) veya Surp Khaç (Kutsal Haç) adıyla da bilinen aynı isimli manastır ile karıştırılmaması gerektiğini önermektedir. [89] Dershku Kutsal Bakire Manastırı bir dağ zirvesi üzerinde bulunuyordu ve bu nedenle her tarafından görülebiliyordu. Manastırın taban alanı 60 metrekareydi; üç sunağı ve büyük bir penceresi vardı. Kapısının alanı 50 metrekareydi. Manastırın kondak olarak adlandırılan mühürü kaybolmuştur. [90] 1880’lere gelindiğinde, Kürt saldırıları sonucu manastırın tüm yapıları terk edilmiş ve harabeye dönmüştür. Sadece ana kilise (Ermenice’de gatoğige) bir süre yarı sağlam şekilde kalabilmiştir. [91]
Paladzor’daki Barakadzor Kutsal Bakire Manastırı (Barakadzori Surp Asdvadzadzini vank)
Diğer adları: Baridzori Surp Asdvadzadzni vank, Baredzori Surp Asdvadzadzni vank, Balidzori Surp Asdvadzadzni vank, Yot Khoranats vank, Yotn Khoranats vank, Yotn Khorani vank, Yotn Khoraná vank, Yotn Khoranvank, Yotnkhoran Surp Asdvadzadzni vank, Khoranac vank, Yotn Khoran Surp Asdvadzadzin, Baridzoró Surp Asdvadzadzni vank, Barakadzoró vank, Barakadzori Surp Astvadzadzin, Bardzradzori vank, Yotn Khoraná vank, Baredzori Yotnkhoran vank, Yotn Khoran kam Baridzoró vank.
Manastır, Ermeni nüfuslu Paladzor köyünün (günümüzde Çiçekli) güneyinde, Baridzor veya Baredzor olarak bilinen ormanlık bir vadide yer almaktaydı. Manastırın inşasının 11. yüzyılın başlarında tamamlandığı düşünülmektedir. Ceviz ağacından yapılmış kilise kapısına oyulmuş Ermeni harfleri ՆՂ, yapının tamamlanma yılının 1041 olduğunu göstermektedir. [92] 15. ve 16. yüzyıllarda manastır, tarihi Ermenistan’ın gelişen el yazması üretim merkezlerinden biri olmuştur. 19. yüzyılda manastır, bir orman alanı ve geniş tarım arazilerine sahipti [93] ve verimli bir tarım işletmesi geliştirmişti. [94] Bu dönemde manastır, kilisenin ve narteksin içindeki sunak sayısına atfen, daha sık olarak Yedi Sunak Manastırı (Ermenice’de Yotn Khoran vank) olarak anılmaya başlanmıştır.
Manastırın arazisi, Kutsal Bakire Kilisesi’ni (Surp Asdvadzadzin) de kapsamaktaydı. Kilise, üç apsisli kare planlı bir haç biçiminde inşa edilmiş olup 9,5×8,2 metre ölçülerindeydi; kubbesi ve merkezi apsisi bulunuyordu. İç kısmı belirgin tuğlalar ve ikili sütunlarla süslenmişti; batı duvarına yerleştirilmiş derin iki yan niş, iki sunağa ev sahipliği yapıyordu. [95] Manastır arazisinde, Surp Kevork (Aziz George), Surp Sarkis (Aziz Sergius) ve Surp Markar (Aziz Mercurius) adlarına adanmış üç şapel ile birkaç yardımcı yapı da yer almaktaydı. 1870’lerde Kürtler tarafından ve 1895’te Hamidiye Katliamları sırasında yağmalanmış olmasına rağmen, manastır 19. yüzyılın sonuna kadar, katliamlar sırasında koşulların izin verdiği ölçüde işlevini sürdürmüş ve ayakta kalmıştır. [96]
Hamidiye Katliamları sonrasında, 1901 yılında, ibadetlerin yürütülmesi dünyevi bir başrahip olan Apraham Markaryan’a bırakılmıştır. [97] 1915’teki soykırıma kadar geçen yıllarda ise Rahip Ğevond Başrahip Hovannessyan manastırın başrahipliğini üstlenmiştir. [98]
Şirin’deki Surp Kevork Manastırı (Şirinits Surp Kevork vank)
Diğer adları: Şirnits Surp Kevorka vank, Şirnits Surp Gevorki vank, Şerenic Surp Kevork, Şirinic Surp Kevorka vank, Şirini Surp Kevork vank, Şirinic Surp Kevork vank, Şirnic Surp Skavaraki vank, Skavaraki vank, Skavaraká Şirenc Surp Kevork, Skavaraki Surp Kevork, Şirinic vank, Şirnici Surp Kevork, Lrnisi vank.
Adından da anlaşılacağı üzere, manastır Ermeni nüfuslu Şirin köyü (günümüzde Kayalı) yakınında yer almaktaydı. Manastır, Şirin’deki Kutsal Ripidion Manastırı (Şirnic Surp Skavarak vank) adıyla da biliniyordu. Ancak Lumá’ya göre, manastırın batısında Ermeni köyü Lernis (günümüzde Dağören) bulunuyordu ve bu köy manastıra başka bir isim vermişti: Lernis’teki Manastır veya Ermenice adıyla Lernisi vank. [99] Bu iddianın doğruluğunu teyit etmek zordur, çünkü Şirin ve Lernis köyleri birbirinden yaklaşık 17 kilometre uzaklıkta bulunuyordu.
Surp Kevork manastırı, dağ yamacına konumlanmış görkemli bir yapı olarak ortaçağ Ermeni mimarisinin başyapıtlarından biriydi. Yüksek ve güzel şekilli bir kubbesi, bir sunağı ve karanlık, bakımsız manastır hücrelerine bitişik iki penceresi vardı. Manastır, verimli tarım arazilerine sahipti. 1895’te Hamidiye Katliamları sırasında, manastır Kürtler tarafından yağmalanmış ve tahrip edilmiştir. [100]
1895 yılında manastırın başrahibi Rahip Hovannes idi. [101] Soykırımdan önceki yıllarda, bir rahip başrahip görevini yürütüyordu. [102] 1913-1914 yıllarında, Konstantinopolis Patrikhanesi tarafından yapılan ve bu manastırın da geçtiği nüfus sayımında, keşişlerin sayısı hakkında herhangi bir bilgi yer almamaktadır. [103]
Sori’deki Surp Asdvadzadzin Manastırı (Sorii Surp Astvadzadzni vank)
Diğer adları: Sorvó Surp Astvadzadzná vank, Sorvá Surp Astvadzadzin vank, Hzaru Surp Astvadzadzni vank, Hzaru Surp Astvadzadzin, Sorii Surp Astvadzadzin vank, Sorvá vank, Soró vank, Hzaru vank, Sorik Surp Astvadzadzni vank, Hzaru kam Soró Surp Astvadzadzni vank.
Manastır, Hizan’ın diğer vank-yegeğetsilerinden biriydi ve Lumá’daki editöryal tarafından “görkemli yapı” olarak tanımlanmıştır. [104] Manastır, çiçeklerle kaplı bir tepecik üzerinde yer alıyordu; bir kaynağa göre güneydoğusunda, başka bir kaynağa göre ise doğusunda, Ermeni nüfuslu Sori köyünün (günümüzde Gedik) yakınındaydı. Manastır, canlı bir el yazması atölyesi (scriptorium) barındırıyordu; çünkü burada 15., 16. ve 17. yüzyıllarda kopyalanmış dört İncil saklanmaktaydı. Manastırın kondakı, manastırın kuruluşunu Havari Tadeos’a atfetmektedir. Yakınlarda bir kaynak-kuyu bulunuyordu ve şifalı özelliklere sahip olduğu söyleniyordu. [105] Geleneğe göre, kaynağın fışkırmasına Tadeos sebep olmuştur. Ancak yapının mimari özellikleri, manastırın kuruluş tarihi olarak erken 11. yüzyılı işaret etmektedir. [106]
Manastırın küçük bir kubbeli kilisesi vardı. [107] Kutsal Bakire’ye adanmış olan kilise, haç biçimli kare plan üzerine inşa edilmişti; ölçüleri 8,8×6,7 metreydi ve kubbesi ile sekizgen bir tamburu bulunuyordu. İkili sütunlar küçük kolonlarla süslenmişti; at nalı biçimli apsis, iki yan odayla bağlantılıydı. Batı kolunun iki yanını nişler çevreliyordu. [108]
19. yüzyılın sonlarından itibaren manastır, Kürt yağmacıların ve vandalların hedefi haline gelmiştir. 1895’te Hamidiye Katliamları sırasında yağmalanmış ve tahrip edilmiştir. 1900 yılına gelindiğinde, Lumá’ya göre manastırdan geriye yalnızca yapının çerçevesi kalmıştı. Başrahip, rahip veya manastırın işleyişini sürdürecek bir bekçi bile kalmamıştı. Gabriel adında topal bir Ermeni köylü, ailesiyle birlikte manastıra yerleşerek manastır arazilerini işlemeye başlamıştır. Ancak ürünün büyük bir kısmı, yasa dışı bir vergi olan kafir’i ödemek için Kürt beylere gitmekteydi. [109] 1902’de manastırın harap ve çökmek üzere olduğu bildirilmiştir. [110] 1903’te manastır, yine Kürtler tarafından yağmalanmıştır. [111]
Şenadzor’daki Surp Khaç Manastırı (Shinidzoru Surp Khachavank)
Diğer adları: Shinidzori Surp Khatch, Shinidzoru Surp Khach, Shinidzoró Surp Khach vank, Shiniydzoru Surp Khach vank, Shinidzoru Surp Khach, Surp Khachavank, Shinidzoru Surp Khacha vank, Shindzoru Surp Khachá vank, Hizno Surp Khach vank, Hizanu Surp Khach vank, Hizani Surp Khach vank, Surp Khachi vank, Shinidzori vank.
Ormanlık bir tepenin üzerinde konumlanmış olan manastır, Ermeni nüfuslu Surp Haç köyünün (günümüzde Bereket) doğusunda yer alıyordu. Şinidzoru Surp Khaçavank, Hizan’ın en önemli manastırı ve Hizan piskoposluğunun merkeziydi. [112] Genellikle, manastırda ikamet eden bir başrahip Hizan’ın ruhani lideri olarak görev yapardı. [113] Surp Khaçavank, Ermeni entelektüel kültürünün bir merkezi olarak kabul edilmekteydi ve geç Orta Çağ’da verimli bir el yazması üretim merkeziydi. Geleneğe göre, manastır, Ermeni Apostolik Kilisesi’nin kurucusu Aziz Gregory the Illuminator ve Ermenistan’da Hristiyanlığı devlet dini ilan eden Kral III. Tiridates zamanında, MS 4. yüzyılda inşa edilmiştir. [114] Ancak manastır kilisesinin sıra dışı mimarisi, Ermeni alanında benzerine rastlanmayan planı, Bizans etkisini ve yapım tarihinin yaklaşık olarak 1000 civarı olduğunu düşündürmektedir. [115]
19. yüzyılın sonlarında manastır ve mülkleri giderek Kürt beylerinin saldırı ve yağmalarının hedefi haline gelmiştir. Bundan önce, 1823 yılında, Kürt katilleri Akhtamar Katolikosu Harutyun I’i manastır duvarları içinde öldürmüşlerdir. 1895’te, Hamidiye Katliamları sırasında, Kürt çeteleri manastıra saldırmış ve tüm mülklerini gasp etmiştir.
Manastır, üç apsisli bir kiliseye sahipti; Kutsal Haç Kilisesi olarak adlandırılan bu yapı, haç biçimli kare plan üzerine inşa edilmiş ve ölçüleri 12,5×14,3 metreydi. Kilisede, Ermenice’de vernadun denilen iki galerisi ve beş güzel pencereye sahip yüksek bir tuğla kubbe bulunuyordu. [116] Kilisede ikili sütunlar vardı; bunlardan ikisi batı duvarına gömülmüş, apsislerin üzerinde yan odalar ve haçın kuzey ve güney kollarında batıya açık odalar bulunmaktaydı. [117] Manastır kompleksi surlarla çevriliydi. Çitlerin hemen dışında yardımcı binalar yer alıyordu; bunların bir kısmı yetimhane olarak kullanılıyordu. Manastır, geniş arazilere ve gelir kaynaklarına sahipti. [118]
1884’ten 1895’e kadar manastırın başrahibi Sahak Başrahip Garabedyan’dı. [119] Soykırımdan önceki yıllarda başrahip, aynı zamanda Hizan Piskoposluğu vekilliği görevini de yürüten Rahip Bedros Grigoryan’dı. Rahip Bedros 1915’te öldürülmüştür. [120]
Beş Sunak Manastırı (Kesin konumu saptanamayan bir mastır Hing Khoran vank)
Diğer adı: Hizanu Hing Khoran vank.
Şerenc’e göre, manastır, Hizan’ın güneydoğu kısmında, Hegin’deki Hegin veya Hayká Manastırı’na (günümüzde Yolbaşı) doğuda yaklaşık 5 kilometre uzaklıkta yüksek bir düzlük üzerinde bulunuyordu. [121] Ancak Hegin köyü Hizan’ın batı kesiminde, Kavarner’de yer almaktaydı. Hizan’ın güneydoğu kısmı ise Sparkert bölgesine, farklı bir alt ilçeye denk geliyordu.
Manastır, beş yontulmuş taş kaplı sunağa sahipti. Merkezdeki ana sunak dışında, kilisenin her iki yanında dört küçük sunak bulunuyordu ve bunlar beyaz taştan oyulmuştu. [122] Yerel halk tarafından aktarılan bir geleneğe göre, bu sunakların altında kimliği bilinmeyen şehitler gömülmüştü. [123]
Hizan kazasının kiliseleri
Ales
Surp Tade Kilisesi (Aziz Tadeos).
Ampis
Surp Stepanos Kilisesi (Aziz Stepanos).
Anabat
Surp Kevork Kilisesi. Arevelyan Mamul’a göre, 1879 yılı itibarıyla sadece bir görevli din adamı vardı.
Andents
Surp Ananya Kilisesi. 1879 tarihli Arevelyan Mamul’a göre, Aziz Minas Kilisesi.
Abarank [Varas, Varaz, muhtemelen Vank]
Surp Asdvadzadzin.
Arat
Aziz Boğos ve Aziz Bedros Kilisesi (Surp Boğos-Bedros).
Arndjik
Aziz Giragos Kilisesi (Surp Giragos), köyün batısında yer alıyordu ve 1900 yılında hâlâ ayaktaydı. Köyün doğusunda ise ismi belirtilmemiş başka bir kilise bulunmaktaydı. [124]
Avendank
Aziz Boğos ve Aziz Bedros Kilisesi (Surp Boğos -Bedros). Hagobyan ve arkadaşları Aziz Kevork Kilisesi’ni (Surp Kevork) önermektedir.
Azger
İsmi belirtilmemiş harap bir kilise. 1879 tarihli Arevelyan Mamul’a göre Aziz Sarkis Kilisesi (Surp Sarkis) de bulunmaktaydı.
Bast
1879 tarihli Arevelyan Mamul’a göre Aziz Stepanos Kilisesi (Surp Stepanos) bulunmaktaydı. 1879 yılında iki görevli din adamı vardı. 1900 yılında Lumá, köy merkezinde Atovmiants azizlerine adanmış bir kilisenin bulunduğunu ve bunun Aziz Atovmiants Kilisesi (Surp Atovmianc) olarak adlandırıldığını bildirmiştir.
Bazmenits
1900 yılında Lumá, köyün batı ve güney kesimlerinde yer alan iki kiliseyi tespit etmiştir: Aziz Tade Kilisesi (Surp Tade veya Surp Teodoros) ve Aziz Sarkis Kilisesi (Surp Sarkis veya Surp Sargsá). [125]
Berdak
Aziz Antuan Kilisesi (Surp Anton). Arevelyan Mamul’un 1879 tarihli sayısına göre, köyde herhangi bir kilise bulunmamaktaydı.
Pergri
Aziz Meryem Ana Kilisesi (Surp Asdvadzadzin). Kilise taş ve harç kullanılarak inşa edilmiştir. 1913 yılında bir din görevlisi hizmet vermekteydi.
Betamin
Kutsal Diriliş Kilisesi (Surp Harutyun). 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Kürt şeyhi Celaleddin’in emriyle yıkılmıştır.
Bıvan
Aziz Kevork Kilisesi (Surp Kevork).
Chazhvan
Kutsal Üçleme Kilisesi (Surp Yerortutyun), diğer adıyla Kutsal Amenasurp Yerortutyun. Kilise geçmişte bir manastırdı. Lumá, 1900 yılında burayı “muazzam bir kilise” olarak tanımlamıştır. [126] Sherents’e göre, kilisede yılda yalnızca bir kez, Paskalya’dan sonraki yedinci pazar günü kutlanan Pentekost (Ermenice: Hokekalusti giragin) için ayin düzenlenmekteydi. [127] 1913 yılında bir din görevlisi hizmet vermekteydi.
Dalas
İsimsiz bir kilise. Lumá, 1900 yılında köyde herhangi bir kilise bulunmadığını bildirmiş, ancak köyün kuzeyinde konumundan ve dış mimari biçiminden bir kilise yapısına ait olduğu anlaşılan bir harabe bulunduğunu not etmiştir. [128]
Daronts
Asdvadzadin Kilisesi (Surp Asdvadzadin). 1879 tarihli Arevelyan Mamul’a göre, köyde ayrıca Aziz Kevork Kilisesi (Surp Kevork) bulunmaktaydı.
Tasht
Lumá, 1900 yılında bu köyün güneyinde Aziz Sarkis Kilisesi’nin (Surp Sarkis) bulunduğunu bildirmiştir. [129] Hagopyan ve arkadaşları ise ikinci kiliseyi, Surp Hagop olarak belirtmişlerdir.
Di
Asdvadzadin Kilisesi (Surp Asdvadzadin). 1879 yılında bir din görevlisi görev yapmaktaydı.
Dzmen
Asdvadzadin Kilisesi (Surp Asdvadzadin).
Garnots
Surp Giragos Kilisesi (Surp Giragos).
Geghis
Köyün doğusunda Surp Sarkis Kilisesi (Surp Sarkis) bulunmaktaydı. Kilise taş ve harç kullanılarak inşa edilmiştir. [130] Hagopyan ve arkadaşları, ikinci bir kilise olarak Surp Kristapor Kilisesi’nin varlığını da belirtmektedir.
Gtanc
Surp Sarkis Kilisesi
Guzenc
Surp Sarkis Kilisesi
Harbonts
İsimsiz bir kilise.
Hargin
Lumá, 1900 yılında köyün kuzeyinde, muhtemelen bölgedeki en eski kilisenin bulunduğunu öne sürmüştür. [131] Hagopyan ve arkadaşları ise bunun Surp Sarkis Kilisesi olabileceğini belirtmektedir.
Harsmoğ
Asdvadzadin Kilisesi (Surp Asdvadzadin).
Havakhos
Harap bir kilise. Hagopyan ve arkadaşları, kilisenin antik olduğunu ve hâlâ ayakta durduğunu öne sürmektedir.
Hoğand
Surp Kevork Kilisesi.
Hokordzu
İsimsiz bir kilise.
Hye Herit
Surp Sahak Kilisesi. 1879 tarihli Arevelyan Mamul’a göre köyde ayrıca Asdvadzadin Kilisesi bulunmaktaydı. 1879 yılında bir din görevlisi görev yapmaktaydı.
Hyurcuk
Surp Sarkis Kilisesi. 1879 tarihli Arevelian Mamul’a göre köyde ayrıca Surp Kevork Kilisesi bulunmaktaydı.
Yukarı Hyuruk
Surp Sarkis Kilisesi. Soykırım tanıkları Dikran Krikoryan ve Migirdiç Muradyan’a göre, taş ve harç kullanılarak inşa edilen kilise köyün kuzeydoğusunda bulunmakta olup eski bir yapıdır. Kilisede el yazması ve basılı kitapların yanı sıra altın ve gümüş haçlar da bulunmaktaydı. [132] Lumá, 1900 yılında kilisenin adının Asdvadzadin Kilisesi olabileceğini öne sürmüştür. [133] 1913 yılında görev yapan din görevlisi, Rahip Yegyazar’dı.
Aşağı Hyuruk
Asdvadzadin Kilisesi (Surp Asdvadzadzin veya Srbo Asdvadzadzna). Kilise, köyün batısında bir yükseltide yer almakta olup taş ve harç kullanılarak inşa edilmiştir. [134]
Hyusp
Surp Sarkis Kilisesi (veya Surp Sargsa). Kilise, 1840’ların sonlarında Sparkert emiri tarafından yıkılmıştır. Emir, yıkılan kilisenin taşlarını, kilisenin bulunduğu yerde kurduğu göçebe kampı için kullanmıştır. 1900 yılına gelindiğinde, yıkılmış kilisenin kalıntıları hâlâ görülebiliyordu. [135]
Kakvanis
Surp Simon Kilisesi (Surp Simon). 1879 tarihli Arevelyan Mamul’a göre, köyde herhangi bir kilise bulunmamaktaydı.
Yukarı Karasu
Surp Sarkis Kilisesi (Surp Sarkis). 1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde ayrıca Surp Kevork Kilisesi (Surp Kevork) bulunmaktaydı. 1879 yılında bir din görevlisi görev yapmaktaydı.
Aşağı Karasu
Asdvadzadzin Kilisesi (Surp Asdvadzadzin). 1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde ayrıca Surp Sarkis Kilisesi (Surp Sarkis) bulunmaktaydı.
Kasr
1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde herhangi bir kilise bulunmamaktaydı.
Katinok
Surp Kevork Kilisesi (Surp Kevork).
Khakev
Asdvadzadzin Kilisesi (Surp Astvadzadzin). 1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde ayrıca Surp Stepannos Kilisesi (Surp Stepannos) bulunmaktaydı.
Kharkhoc
Surp Sahak Kilisesi (Surp Sahak). 1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde ayrıca Surp Yerortutyun Kilisesi (Surp Yerortutyun) bulunmaktaydı. 1879 yılında iki din görevlisi görev yapmaktaydı. Surp Sahak Kilisesi, taş kullanılarak inşa edilmiş, tonozlu ve üç sunaklı bir yapıydı. Kilisede Surp Sahak, Surp Kevork ve Surp Kristapor’un kutsal emanetleri saklanmaktaydı. Soykırım tanığı Avedis Der Nersesyan’a göre, kilisede çok sayıda antik el yazması İncil, altın kadehler, haçlar, keşiş cüppeleri ve kilise takımları bulunmaktaydı. Köyün eteklerinde Surp Toukhmanuk Şapeli yer almaktaydı. [136] Görev yapan iki din görevlisi: Rahip Hovanness ve Rahip Hovsep’ti.
Khavous
Harap bir kilise. 1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde Asdvadzadzin Kilisesi (Surp Asdvadzadzin) bulunmaktaydı.
Khazoukonc
1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde herhangi bir kilise bulunmamaktaydı. Hagopyan ve arkadaşları ise Surp Harutyun Kilisesi’nin (Kutsal Diriliş) varlığını belirtmektedir.
Hizan
Surp Harutyun Kilisesi (Kutsal Diriliş). 1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde bir harabe kilise.
Khndzorut
Surp Giragos Kilisesi.
Khoup yev Khopan
Surp Asdvadzadzin kilisesi.
Khout
Surp Asdvadzadzin Kilisesi. Lumá, 1900 yılında köyün batısında Surp Teodoros Kilisesi’nin (Surp Teodoros) kalıntılarını tespit etmiştir. [137]
Kones
Surp Hagop Kilisesi.
Kotents Verin (yukari Kotents)
Surp Stefanos Kilisesi (Surp Stepannos). Lumá, 1900 yılında köyde ceviz ve elma ağaçları arasında yer alan çok güzel Surp Hagop Kilisesi’ni (Surp Hakobá) bildirir. [138] 1913 yılında iki din görevlisi görev yapmaktaydı.
Kotents Nerkin (asagi Kotents)
Surp Sarkis Kilisesi (Surp Sarkis). Lumá, 1900 yılında köyün batısında güzel Surp Stefanos Kilisesi’ni (Surp Stepannos) kaydetmistir. [139]
Kran
Surp Arakyal Kilisesi (Surp Arakyal). Lumá, 1900 yılında köyün kuzeyinde ismi bilinmeyen bir kilise bulunduğunu bildirir. [140]
Li
Surp Sahak Kilisesi (Surp Sahak). 1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde ayrıca Surp Sarkis Kilisesi (Surp Sarkis) bulunmaktayd.
Louar
Surp Sarkis Kilisesi (Surp Sarkis). Lumá, 1900 yılında köyün doğusundaki bir tepeciğin eteğinde Surp Kevork Kilisesi’ni rapor eder. [141] 1913 yılında bir din görevlisi görev yapmaktaydı.
Mahmtenk
Asdvadzadzin Kilisesi (Surp Astvadzadzin). 1879 yılında iki din görevlisi görev yapmaktaydı.
Mandoyenc
1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde herhangi bir kilise bulunmamaktaydı.
Mat
Surp Sahak Kilisesi (Surp Sahak). Lumá, 1900 yılında köyün güneyinde, taş ve harç kullanılarak inşa edilmiş isimsiz bir kilise bulunduğunu tespit etmiştir. [142]
Midja
Surp Minas Kilisesi (Surp Minas). Hagopyan ve arkadaşları, Surp Kristapor Kilisesi’ni (Surp Kristapor) tespit etmişlerdir.
Midjtagh
İsimsiz bir kilise, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın başında Kürtler tarafından şeyh Celaleddin’in emriyle yıkılmıştır.
Mut
Surp Kevork Kilisesi.
Mzren
Surp Vartan Kilisesi.
Nam
Surp Hovannes Kilisesi.
Nerban
Surp Harutyun Kilisesi (Kutsal Diriliş). Kilise, köyün doğusunda, bir köy yolunun yakınında yer almaktaydı. [143] 1913 yılında bir din görevlisi görev yapmaktaydı.
Norşen
1913-1914 Konstantinopolis Patrikhanesi sayımına göre, köyde Aziz Kevork’a adanmış bir münzevi hücresi bulunmaktaydı. 1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre ise köyde herhangi bir kilise bulunmamaktaydı.
Nzar
Hakobyan ve arkadaşları, köyde bir harabe hâlindeki isimsiz kilisenin varlığını önermişlerdir.
Ov
Surp Tovmas Kilisesi (Surp Tovmas).
Yukarı Pakhur
Surp Sarkis Kilisesi.
Aşağı Pakhour
Surp Kevork Kilisesi.
Parkanc
Surp Kevork Kilisesi.
Pars
1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde herhangi bir kilise bulunmamaktaydı
Pater
İsimsiz bir kilise, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın başında Kürtler tarafından yıkılmıştır.
Proshenc
Surp Anton Kilisesi (Surp Anton). 1879 yılında iki, 1913 yılında ise bir din görevlisi görev yapmaktaydı.
Seğ
Hakobyan ve arkadaşları, Surp Sarkis Kilisesi’ni (Surp Sarkis) tespit etmişlerdir.
Sevkar
İsimsiz bir kilise; köylülerin aktardığına göre, 1893’ten itibaren ne güneş ışığı görmüş ne de tütsü kokusuyla dolmuştur. [144]
Şen
Surp Mesrop Kilisesi (Surp Mesrop), soykırım tanığı Kevork Amirkhan’a göre. [145] 1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde ayrıca Surp Giragos Kilisesi bulunmaktaydı. 1879 yılında bir din görevlisi görev yapmaktaydı.
Şenaghbyur
Surp Sahak Kilisesi (Surp Sahak). Hagopyan ve arkadaşları, köyde ayrıca Surp Giragos Kilisesi bulunduğunu öne sürmektedir. Diğer kaynaklara göre, 1913 yılında bir din görevlisi görev yapmaktaydı.
Şiriz
Surp Kevork Kilisesi (Surp Kevork). 1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde ayrıca Asdvadzadzin Kilisesi (Surp Astvadzadzin) bulunmaktaydı.
Sori
Asdvadzadzin Kilisesi (Surp Astvadzadzin) ve Surp Kristapor Kilisesi (Surp Kristapor). Hakopyanve arkadaşları, ikinci kilisenin kayıtlarda bir manastır olarak geçtiğini belirtmektedir. Sori’ye yakınlığı nedeniyle kilise, Sori’deki Asdvadzadzin Manastırı’nın (Sorii Surp Astvadzadzni vank) bir parçası olarak kabul edilmiştir. Kilise 10.-11. yüzyıllara tarihlenir; çift nefli yapıya sahip olup ölçüleri 9,1×12,8 metredir. [146] Lumá, 1900 yılında Sori’nin batısında, taş ve harç kullanılarak inşa edilmiş ve Kutsal Başmelekler’in adını taşıyan bir kilise bulunduğunu bildirmiştir. Hikâyeye göre, 1800’lerin başında, bir köylü bina inşası için yeri seçerken kiliseyi kazara ortaya çıkarmıştır. [147]
Susants
1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde herhangi bir kilise bulunmamaktaydı. Ancak Lumá, 1900 yılında köyün doğusunda taş ve harç kullanılarak inşa edilmiş Surp Kevork Kilisesi (Surp Kevork) bulunduğunu bildirmiştir. [148]
Surp Haç
Surp Arakyal Kilisesi.
Tacu
Surp Atovmiants Kilisesi diğer adıyla Surp Atom Zoravar ve Surp Kevork Kilisesi. 1913 yılında bir din görevlisi görev yapmaktaydı.
Tağ
Köy, Geğis köyünün bir mahallesi olarak kabul edildiğinden, Lumá 1900 yılında bu köyde herhangi bir kilise bulunmadığını bildirmiştir. [149]
Tosu
Surp Sahak Bartev Kilisesi. Kilise, köyün doğusunda yer almakta olup taş ve harç kullanılarak inşa edilmiştir. [150]
Tvağus
Surp Kevork Kilisesi. Bu küçük kilise köyün batısında yer almaktaydı. [151]
Yeğanc
1879 tarihli Aravelyan Mamul’a göre, köyde herhangi bir kilise bulunmamaktaydı.
Yeğegs
Köyde iki isimsiz kilise bulunmaktaydı. 1913 yılında iki din görevlisi görev yapmaktaydı.
Hizan kazasındaki hac/ziyaret yerleri
Abarank Surp Khaç Manastırı
Manastır, Ermeni Hristiyan haclarının en çok tercih edilen yerlerinden biri olarak kabul edilirdi. Crow, soyle belirtir; “bina için hac ziyaretleri düzenlenirdi ve Ermeni takviminde bu amaç için ayrılmış bir günde, her yıl Eylül ayında özel dini ayinler kilise duvarları içinde gerçekleştirilirdi” [152]
Şirin
Şirin’deki Surp Kevork Manastırı (Shirinic Surp Kevork vank), önemli bir hac merkeziydi. [153]
Paladzor
Paladzor’daki Barakadzor Asdvadzadzin Manastırı (Barakadzori Surp Astvadzadzni vank), Ermeni Hristiyan haclarının en önemli kutsal yerlerinden biri olarak kabul edilirdi. Yakın köylerden Ermeni köylüler, genellikle Perşembe gününe denk gelen Hampartsum Bayramı (Göğe Yükseliş) için manastıra hac ziyareti yaparlardı. [154]
Chazhvan
Hizan’daki Ermeni nüfusu için önemli bir hac yeriydi. Çazhvan’daki Surp Yerordutyun Manastırı’na (Surp Yerortutyun vank) yapılan hac günü, Paskalya’dan sonraki yedinci Pazar günü kutlanan Pentikost idi. [155] Köyün güneyinde bir tepecikte, köylülerin geçmişte kilise olduğuna inandığı başka bir hac yeri daha bulunmaktaydı. [156]
Beş Sunaklı Manastır (Hing Khoran vank)
Yerel geleneğe göre, bu beş sunağın altına kimlikleri bilinmeyen Ermeni şehitleri gömülmüştü ve anılarına çok sayıda koyun kurban edilirdi. Hizan’ın dört bir yanından gelen hacılar manastıra toplanırdı. Yerel Kürtler de, genellikle Ermeni adaklarından pay almak ve sık sık etrafta bulunanları çalmak amacıyla kalabalıklar hâlinde gelirlerdi. [157]
Khut
Surp Teodoros Kilisesi’nin (Surp Teodoros) kalıntılarının yakınında, yerel halkın “kilise kaynağı” anlamında yegeğetsvo ağpür adını verdiği soğuk su kaynağı bulunmaktaydı. Bu kaynak, çevredeki köylerin Ermeni sakinleri arasında ünlü bir hac yeri olarak bilinirdi. [158]
- [1] Masis Sayı 3596, 27 Ocak 1884.
- [2] Voskian, Hamazasp. Vaspourakan-Vani vankere (Vaspuragan-Van Manastırları), cilt 3. (Viyana: Mkhitarian Press, 1947), s. 812.
- [3] Endardzak Oratsuyts Surp Prkchian hivandanoysi Hayots, 1908 [Kutsal Kurtarıcı Ermeni Hastanesi Kapsamlı Takvimi, 1908] (İstanbul: H. Mateosian Yayıncılık, 1908), s. 346.
- [4] Kristonya Hayastan Hanragitaran [Hristiyan Ermenistan Ansiklopedisi]. (Erivan: Ermeni Ansiklopedisi Yayıncılık, 2002), s. 36.
- [5] “The Forgotten Patriarchate: A Brief Historical Note on the Armenian Catholicosate of Akhtamar”. The British Orthodox Church, 2019, britishorthodox.org/glastonburyreview/issue-123-the-forgotten-patriarchate/
- [7] Kristonya Hayastan Hanragiaran [Hristiyan Ermenistan Ansiklopedisi], s. 36.
- [8] “Unutulmuş Patriklik: Akhtamar Ermeni Katolikosluğu Üzerine Kısa Bir Tarihçe.” British Orthodox Church, 2019, britishorthodox.org/glastonburyreview/issue-123-the-forgotten-patriarchate/
- [9] Akhtamara’nın merhum Katolikosu Khachatur tarafından yazılmış ön ölüm mektubu ve anket, 19 Aralık 1895 [The Ante-mortem letter and survey by the late Catholicos Khachatur of Akhtamar, 19 December 1895], Ararat, Sayı 29, 5 Mayıs 1896, s. 246.
- [10] Ararat, Sayı 2, Şubat 1896, ss. 89-90.
- [11] Lepsius, Johannes. Armenien und Europa. Hristiyan büyük güçlerine karşı bir suçlama ve Hristiyan Almanya’ya bir çağrı. (Berlin-Westend: Verlag der Akademischen Buchhandlung W. Faber & Co., 1896), Ashot Hayruni ve Mariam Martirosyan tarafından çev., (Yerevan: Yerevan State University Press, 2022), ss. 264-266.
- [12] Droshak, Sayı 16, 27 Haziran 1896.
- [13] “Ermenice Dört İncil, 1434/35”, The Metropolitan Museum of Art web sitesi, www.metmuseum.org/art/collection/search/478665
- [14] Srvandztiants, Garegin. Toros Aghpar. Hayastani Champord (Toros Aghpar: Ermenistan’da Bir Gezgin). (İstanbul: G. Baghdadlian Yayıncılık, 1885), cilt 2, s. 262.
- [15] Hakobyan, Tadevos, Stepan Melik-Bakhshyan ve Hovannes Barseghyan. Hayastani ev harakits shrjanneri teghanounneri bararan [Ermenistan ve Çevresinin Yer Adları Sözlüğü], 5 cilt. (Erivan: Yerevan Devlet Üniversitesi Yayınları, 1986), cilt 2, s. 731.
- [16] Badalyan, Gegham. “Arevmtian Hayastani patmajoghovrdagrakan nkaragire Mets Yegherni nakhorein (mas VII-rd)” [Ermeni Soykırımı Arifesinde Batı Ermenistan’ın Tarihî-Demografik Betimlemesi, VII. Bölüm: Bitlis vilayetinin güneydoğu kazaları], Vem, Sayı 4 (56), 2016, s. 7.
- [17] Aynı, VII. Bölüm, s. 8.
- [18] Natanian, Poghos. Artosr Hayastani, kam, Teghekagir Balua, Karberdu, Charsanchagi, Chapagh Djuri, ev Erznkayu (haueluats est khndranac azgasirac Hizan gavar) [Ermenistan’ın Gözyaşları veya Balu, Kharberd, Charsanchak, Chapagh Djour ve Yerznka’nın İncelenmesi, Hizan İlçesinin Vatansever Halkının Talep Ettiği Eklerle], (İstanbul: yayınevi bilinmiyor, 1878), s. 186.
- [19] Natanian, Artosr Hayastani …, s. 194.
- [20] Eprikian, Sukias. Patkerazard bnashkharik bararan [Resimli Coğrafya Sözlüğü]. (Venedik: St. Lazarus Press, 1907), cilt 2, s. 173.
- [21] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 222.
- [22] Kristonya Hayastan Hanragitaran, s. 36.
- [23] Mayewski, Vladimir T. Voenno-statisticheskoe opisanie Vanskogo i Bitlisskogo vilayetov [Van ve Bitlis Vilayetlerinin Askerî ve İstatistiksel Tanımı]. (Tiflis: Kafkasya Askerî Bölge Karargâhı Yayınları, 1904), Stratejik Çalışma, s. 101.
- [24] Ormanian, Malachia. The Church of Armenia: Her History, Doctrine, Rule, Discipline, Liturgy, Literature, and Existing Condition, G. Marcar Gregory tarafından çev. (Londra; Oxford: A.R. Mowbray & Co., 1954), s. 132.
- [25] Aynı, s. 208.
- [26] Eprikian, Patkerazard bnashkharik bararan, cilt 2, s. 174.
- [27] Vichakacuic-teghekagir Hizan gavari [Hizan ilçesi için istatistik bülteni] Sayılar 555 (26 Temmuz 1913) ve 558 (30 Eylül 1913), giriş sayfası.
- [28] Endardzak Oracuic Surp Prkchian hivandanoci, 1908, s. 256.
- [29] Teodik, Koghkota Trqahye Hogevorakanoutyan …, s. 77.
- [30] Aynı, s. 61.
- [31] Tcharian, Papken. The Great Loss of the Armenian Clergy during the Armenian Genocide, Tamar Topjian Der-Ohannessian tarafından çev. (Antilias, Lübnan: Ermeni Kilisesi, Kilikya Katolikosluğu, 2009), ss. 172, 187.
- [32] Hewsen, Robert H. Armenia: A Historical Atlas. (Chicago: University of Chicago Press, 2001), s. 224.
- [33] Divan Hayots Patmutian. Harstaharutiunner Tachkastanum [Ermeni Tarihi Arşivleri: Türk Ermenistan’ında Baskılar], cilt 13, Ek 171 (Tiflis: Gyout Aghayanc Yayıncılık, 1915), ss. 547-550.
- [34] Natanian, Artosr Hayastani …, ss. 186-190, 192-202.
- [35] Arevelian Mamul, Haziran 1879, ss. 67-68.
- [36] MasisSayı 3036, 6 Kasım 1881.
- [37] Mshak, Sayı 121, 3 (15) Temmuz 1881.
- [38] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 222.
- [39] Sherenc, Kevork. Srbavayrer. Teghagrutiun Vaspuragani-Vana nahangi glkhavor yekegheceac, vanoreic yev ousumnaranac [Kutsal Mekanlar: Vaspuragan-Van Vilayeti’nin Önemli Kiliselerinin, Manastırlarının ve Eğitim Kurumlarının Topografik İncelemesi] (Tiflis: Vereichev & Kamenmakher Yayıncılık, 1902), ss. 136-137, 137-141, 151-153.
- [40] Eprikian, Patkerazard bnashkharik bararan, cilt 2, ss. 171-172.
- [41] Endardzak Oracuic Surp Prkchian hivandanoci, 1908, s. 346.
- [42] Vichakacuic-teghekagir Hizan gavari Sayı 558, 30 Eylül 1913.
- [43] Kévorkian, Raymond. The Armenian Genocide: A Complete History. (Londra, New York: I.B. Tauris, 2011), s. 277.
- [44] Teodik, Koghkota Trqahye Hogevorakanoutyan …, ss. 58, 62-63.
- [45] Voskian, Vaspourakan-Vani vankere, cilt 3, ss. 814-880.
- [46] Sherenc, Srbavayrer …, s. 137.
- [47] Voskian, Vaspourakan-Vani vankere, cilt 3, ss. 866-870.
- [48] Crow, Francis. “Report on a Journey through the Caza of Hizan in September 1897”, tarihçi Jelle Verheij web sitesinde alıntılandığı şekilde, www.jelleverheij.net/monuments/Abarank.html
- [49] Voskian, Vaspourakan-Vani vankere, cilt 3, s. 53.
- [50] Collectif 2015, Sayı 030: “Abaranki Surp Khaç Manastırı”; Voskian, Vaspourakan-Vani vankere, cilt 3, s. 838.
- [51] MasisSayı 3036, 6 Kasım 1881.
- [52] Collectif 2015, Sayı 030: “Abaranki Surp Khaç Manastırı”.
- [53] Ashkhatank, Sayı 12, Aralık 1911, s. 975.
- [54] Crow, Report on a Journey through the Caza of Hizan …, tarihçi Jelle Verheij web sitesinde alıntılandığı şekilde, www.jelleverheij.net/monuments/Abarank.html
- [55] Lumá, Bölüm 1, 1900, ss. 225-226.
- [56] Collectif 2015, Sayı 027: “Pasd Surp Astvadzadzin Kilisesi”.
- [57] Teodik, Koghkota Trqahye Hogevorakanoutyan …, ss. 62-63.
- [58] Collectif 2015, Sayı 027: “Pasd Surp Astvadzadzin Kilisesi”.
- [59] Lumá, Bölüm 1, 1900, ss. 227-228.
- [60] Sherenc, Srbavayrer …, s. 153.
- [61] Natanian, Artosr Hayastani …, ss. 197-198.
- [62] Akhtamara hanguceal Khachatur katoghikosi verjin tughtn yev teghekagire …, s. 246.
- [63] Teodik, Koghkota Trqahye Hogevorakanoutyan …, ss. 58, 62.
- [64] Kévorkian, Raymond ve Paul Paboudjian. Les Arméniens dans l’Empire Ottoman à la veille du genocide [Soykırım Arifesinde Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeniler]. (Paris: ARHIS, 1992), s. 476.
- [65] Aynı, s. 476.
- [66] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 1, s. 215.
- [67] Sherenc, Srbavayrer …, ss. 151-152.
- [68] Kévorkian & Paboudjian, Les Arméniens dans l’Empire Ottoman …, s. 476.
- [69] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 222.
- [70] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 1, s. 776.
- [71] Saint Gregory Ermeni Katolik Kilisesi, Glendale, CA. www.stgregoryarmenian.org/st-gamaliel/https://www.stgregoryarmenian.org/st-gamaliel/.
- [72] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 1, s. 776.
- [73] Teodik, Koghkota Trqahye Hogevorakanoutyan …, ss. 62-63.
- [74] Arevelian Mamul, Haziran 1879, s. 68; Natanian, Artosr Hayastani …, s. 196.
- [75] Arevelk, Sayı 214, 19 Eylül (1 Ekim) 1884.
- [76] Teodik, Koghkota Trqahye Hogevorakanoutyan …, ss. 77-78; Tcharian, The Great Loss of the Armenian Clergy …, s. 185.
- [77] Sherenc, Srbavayrer …, s. 153.
- [78] Teodik, Koghkota Trqahye Hogevorakanoutyan …, ss. 58, 62.
- [79] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 1, s. 831.
- [80] Akhtamara hanguceal Khachatur katoghikosi verjin tughtn yev teghekagire …, s. 246.
- [81] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 1, s. 831.
- [82] Voskian, Vaspourakan-Vani vankere, cilt 3, s. 872.
- [83] Aynı, s. 875.
- [84] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 2, s. 731.
- [85] Natanian, Artosr Hayastani …, ss. 194-195.
- [86] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 222.
- [87] Voskian, Vaspourakan-Vani vankere, cilt 3, s. 864.
- [88] Aynı, ss. 853-854.
- [89] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 2, s. 92; cilt 4, s. 565. Ayrıca bkz. Divan Hayots Patmutian …, cilt 13, Ek 171 (Tiflis: Gyout Aghayanc Yayıncılık, 1915), ss. 547-550.
- [90] Voskian, Vaspourakan-Vani vankere, cilt 3, s. 854.
- [91] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 222.
- [92] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 1, s. 617.
- [93] Kristonya Hayastan Hanragitaran, s. 174.
- [94] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 1, s. 617.
- [95] Collectif 2015, Sayı 024: “Paritzor Surp Astvadzadzin Manastırı”.
- [96] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 1, s. 617.
- [97] Collectif 2015, Sayı 024: “Paritzor Surp Astvadzadzin Manastırı”.
- [98] Teodik, Koghkota Trqahye Hogevorakanoutyan …, ss. 77-78; Tcharian, The Great Loss of the Armenian Clergy …, s. 185.
- [99] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 227.
- [100] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 4, s. 134.
- [101] Akhtamara hanguceal Khachatur katoghikosi verjin tughtn yev teghekagire …, s. 246; Natanian, Artosr Hayastani …, s. 198.
- [102] Teodik, Koghkota Trqahye Hogevorakanoutyan …, ss. 58, 62.
- [103] Kévorkian & Paboudjian, Les Arméniens dans l’Empire Ottoman …, s. 476.
- [104] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 223.
- [105] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 4, s. 665.
- [106] Collectif 2015, Sayı 026: “Hzar veya Sori Surp Astvadzadzin Manastırı”.
- [107] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 4, s. 665.
- [108] Collectif 2015, Sayı 026: “Hzar veya Sori Surp Astvadzadzin Manastırı”.
- [109] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 223.
- [110] Sherenc, Srbavayrer …, s. 153.
- [111] Kévorkian & Paboudjian, Les Arméniens dans l’Empire Ottoman …, s. 476.
- [112] Aynı, s. 476.
- [113] Vichakacuic-teghekagir Hizan gavari Sayılar 555 ve 558, giriş sayfası. Ayrıca bkz. Teodik, Koghkota Trqahye Hogevorakanoutyan …, ss. 62-63.
- [114] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 4, s. 124.
- [115] Collectif 2015, Sayı 025: “Hizan veya Shinitzor Surp Khaç Manastırı”.
- [116] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 4, s. 124.
- [117] Collectif 2015, Sayı 025: “Hizan veya Shinitzor Surp Khaç Manastırı”.
- [118] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 4, s. 124.
- [119] Arevelk, Sayı 214, 19 Eylül (1 Ekim) 1884. Ayrıca bkz. Akhtamara hanguceal Khachatur katoghikosi verjin tughtn yev teghekagire …, s. 246.
- [120] Tcharian, The Great Loss of the Armenian Clergy …, s. 157.
- [121] Sherenc, Srbavayrer …, s. 139.
- [122] Aynı, s. 139.
- [123] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 3, s. 414.
- [124] Lumá, Bölüm 1, 1900, ss. 224-225.
- [125] Aynı, ss. 227-228.
- [126] Aynı, s. 228.
- [127] Sherenc, Srbavayrer …, ss. 151-152.
- [128] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 227.
- [129] Aynı, s. 226.
- [130] Aynı, s. 227.
- [131] Aynı, s. 227.
- [132] Virabyan, Amatuni, der., Hayots ceghaspanutyune Osmanyan Turqiayum. Verapratsneri vkayutiounner [Osmanlı Türkiye’sinde Ermeni Soykırımı: Hayatta Kalanların Tanıklıkları], Cilt 2: Bitlis Vilayeti. (Erivan: Zangak-97, 2012), s. 97.
- [133] Lumá, Bölüm 1, 1900, ss. 228-229.
- [134] Aynı, s. 225.
- [135] Aynı, s. 225.
- [136] Virabyan, Hayots ceghaspanutyune Osmanyan Turqiayum …, s. 90.
- [137] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 225.
- [138] Aynı, s. 228.
- [139] Aynı, s. 228.
- [140] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 226.
- [141] Aynı, s. 228.
- [142] Aynı, s. 226.
- [143] Aynı, s. 229.
- [144] Aynı, s. 228.
- [145] Virabyan, Hayots ceghaspanutyune Osmanyan Turqiayum …, s. 339.
- [146] Collectif 2015, Sayı 026: “Hzar veya Sori Surp Astvadzadzin Manastırı”.
- [147] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 223.
- [148] Aynı, s. 224.
- [149] Aynı, s. 227.
- [150] Aynı, s. 227.
- [151] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 226.
- [152] Crow, Francis. “Report on a Journey through the Caza of Hizan in September 1897”, tarihçi Jelle Verheij web sitesinde alıntılandığı şekilde, www.jelleverheij.net/monuments/Abarank.html
- [153] Hakopyanve ark., Hayastani ev harakits shrjanneri …, cilt 4, s. 134.
- [154] Kristonya Hayastan Hanragiaran, s. 174.
- [155] Voskian, Vaspourakan-Vani vankere, cilt 3, s. 814.
- [156] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 228.
- [157] Sherenc, Srbavayrer …, ss. 139.
- [158] Lumá, Bölüm 1, 1900, s. 225.