Burdur – Lehçesi, Şarkıları ve Deyimleri
Yazar: Natalie Zakarian, 10/08/26 (son değişiklik: 10/08/26) - Çeviren: Arlet İncidüzen
Burdur'daki Ermeni yerleşimi (Konya vilayetinin Burdur sancağı) 1604 ile 1610 arasında, Şah Abbas'ın istilaları sırasında kurulmuştur. Soykırımdan sonra Beyrut'a yerleşen Burdurlu Filibos Arakelyan'a göre, Burdur Ermenileri arasında sözlü gelenekte atalarının İkinci Büyük Kıtlık ve zorunlu göçten sonra özel izinle (kullanılan kelime fermandır) göç ettikleri biliniyordu. [1]
İran’dan gelen bu Ermeniler, yerel olarak Acemler yani Pers topraklarından (Diyar-ı Acem) gelenler olarak biliniyordu ve Acem Hanı mahallesinde ikâmet ediyorlardı lakin resmi Osmanlı kaynaklarında mahalle “Ermeniyyan” olarak anılmaktaydı. İstanbul merkezli Protestan Ermeni gazetesi Avedaper (Haberci), bazı geleneklerinin hâlâ orijinal Fars kültürünü yansıttığını belirtmiştir. [2]
Bu Ermeni yerleşiminin doğu kökenleri lehçelerinde açıkça görülmektedir. Burdur doğumlu ve Protestan papaz Harutyun Hagopyan, Avedaper için yazdığı bir makalede, bu Ermenilerin “Ermenice konuştuğunu ancak dillerinin oldukça çarpıtılmış” olduğunu belirtmektedir. “Çıga” [yok] demek yerine “ga voç” [hayır var] derlerdi. “Mayr” [anne] veya “hayr” [baba] yerine “hazi” ve “abi”; “inç bidi ınem” [ne yapacağım] demek yerine “inç em anelu” [ne yapmalıyım] diyorlar. [3] Lehçe hiç yazılı olarak kaydedilmemiş ve ana dili konuşan kalmamış olsa da bu topluluğun ruhani dilinin parçaları hayatta kalanların çabaları sayesinde hâlâ günümüze ulaşmıştır.
Çeşitli şarkılar, hikâyeler ve deyimlerin sunumu neredeyse tamamen, Nerses Mıgırdiçyan tarafından Erivan ve Beyrut’ta Burdur yerlileriyle yapılan röportajlar aracılığıyla yürütülen ve 1971’de Erivan’da yayımlanan Burdur lehçesinin kapsamlı dokümantasyona ve dilbilimsel analize dayanır.
Nazara karşı bir dua
Bu dua, Mama Yeğyayan tarafından Mihran Tumacan’a 1972’de yayımlanan “Yöresel Şarkı ve Söz” adlı kitabı için aktarılmıştır. [4]
Burdur Lehçesi | Transkripsiyon | Türkçesi | Standart Batı Ermenicesi (SBE) |
Չար աշքին | Çar aşkin | Kötü göz | Չար աչքը |
Չար նիյեթին | Çar niyetin | Kötü niyetin | Չար նպատակը |
Չար սըհեթին | Çar sıhetin | Kötü sağlığın | Չար ժամը (առողջութիւն?) |
Չըխմըշ կիթմիշ օլսուն | Çıkhmış gitmiş olsun | Çıkmış gitmiş olsun | Թող դուրս ելլէ ու հեռանայ |
Bir dans şarkısı: “Yalelli”
Bu dans şarkısı, bir çiftin düğününden kırk gün sonra geleneğe göre, gelinin annesinin evine ilk ziyarette bulunurken seslendirilir. [5] Bu şarkı, Burdur yerlileri tarafından aktarılmıştır: Armenag Garabed Hacıyan (1882 - 1963), Burdur’un Khorenyan okulundan emekli öğretmen ve müdür yardımcısı; Bedros Mıgırdiç Hampartzumyan (1890 - ?) ve Sırpuhi Avedis Kuyumcuyan (1886 - ?). [6] Mihran Tumacan’a göre, bu şarkıyla oynanan dans bir tür halaydır. [7]
Burdur Lehçesi | Transkripsiyon | Türkçesi | SBE |
ԵԱԼԷԼԼԻ Կաննել իս, կանչում էլ չիս, | YALELLİ Gannel is, gançum el çis | YALELLİ Orada duruyorsun ama seslenmiyorsun | ԵԱԼԷԼԼԻ Կանգած ես, բայց չես կանչեր |
Գյինա եկար, եալէլլի, | Kyina yegar, yalelli Kyine geldin yalelli | Yine geldin, yalelli Yine geldin, yalelli | Նորէն եկար, եալէլլի |
Փէնճիրումը ձու խաշիմ, | Pencirumı tzu khaşim, Ni nim gudurum aşm. Desnem yarıs kyelis a Ver kyem çizmenin kaşim | Pencerenin yanında yumurta kaynatıyorum Dışarı bakmak için çatıya çıkıyorum Aşkımın çağırdığını görüyorum Kalkıp kışlık botlarımı giyeyim | Պատուհանին քով ձու կը խաշեմ, |
Տանձըն պըտկըն գյիր գյիրիմ | Dantzın bıtkın kyir kyirim Dun nısde, kyini pirim, Tzerıs ktsım kılokhıt, Tsırvadz khelkıt dun pirim | Armudun sapına bir mektup yazıyorum Otur, otur şarap getireyim Elimi kafana koyayım Dağınık aklını eve döndüreyim | Տանձին կոթին վրայ կը գրեմ, |
Կաննէլ իս պախա-պախա, | Gannel is, bakha-bakha Leşekıt dudu gakh a Sev akhçik, sibdeg dığa, Pırrnel in ürür yakha. | Orada durmuşsun, bakıyorsun Başörtün alçakta asılı Kara kız, beyaz oğlan Birbirlerini yakalarından yakalamışlar | Կայնած ես դէմ ու դէմ |
Խընամը, խօշ էս եկէլ, | Khınamı, khoş es yegel Çors ğolıt boş es yekel Hents denem ğoç es pirel, Oyise tısdan poloc es pirel | Dünür, hoş gelmişsin Dört kolun boş gelmişsin Bir koç getirdiğini sanıyordum Oysa bunun yerine bir sürü haşere getirmişsin | Խնամի, բարի եկած ես |
Նեցէք աշէք էն ղուշին, | Netsek aşek en ğuşin, | Git bak şu kuşa Pençesine diken batmış Kara oğlan, beyaz kız Yanaklarını öpüyorlar | Նայեցէք, նայեցէք այն թռչունին, |
Սեղան դիրի, մարդ չիկա, | Seğan tiri, mart çiga, Akh, im yarıs yep gyika, Madağ ılnem im yarin, Dzoden varti fod gyika. | Sofrayı kurdum gelen yok Aah, sevdiğin ne zaman gelecek? Yarime kurban olayım Göğsünde gül kokusu yayılır | Սեղանը դրի, մարդ չկայ, |
Տանձըն կոդով գյիր գյիրիմ, Ծունկըր դինիմ հօ սիրիմ… | Tantzın gotov kyir kyirim, Tsırvadz khelkıs dun pirim, Desnim yarıs kyelis a, Dzungır tinim ho sirim… | Armutun sapına mektup yazayım Dağınık aklımı yerine getireyim Yarimin yaklaştığını görünce, Dizlerinin önüne kapanıp öpeyim | Տանձի կոթով նամակ կը գրեմ |
Նի ելածըդ էշ պիտի, | Ni yeladzıt eş bidi, Nışanadzıt kyeş bidi, Arar-aşkhar imana, Dunıt el ho kaş bidi | Bindiğin şey eşek olmalı Nişanlın çirkin olmalı Bütün dünya bilmeli Evin de alçak olmalı [8] | Ինչ որ կը հեծնես էշ պէտք է ըլլայ, |
Ջիւր ա գյէլիս վիրի սարէն, | Çür a kyelis viri saren, Gatgatım a mermer karen, Te vor çi kyelis im yarı, Hovanum çi sırdis yaren. | Su, dağın tepesinden geliyor Mermer taşın üzerinden damlaya damlaya Yarim gelmezse Kalbimdeki yara iyileşmeyecek | Ջուրը կու գայ վերի սարէն, |
Երկինքըն ա կամար-կամար, | Yerginkın a gamar-gamar, Yes mernım em yaris mahar, Karasun or dzom ım bahel, Siraganıs serin mahar… | Gökyüzü kemerli Sevgilim için ölüyorum 40 gün oruç tuttum Sevgilimin aşkı uğruna | Երկինքն է կամար-կամար |
Նեցէք տեսէք օվ ա գյէլիս, | Netsek desek ov a kyelis, Teza harsin fotn a kyelis, Pıtatvel en minı minu Ürür kakhtsır baç en dalis | Hele bakın gelen kim Yeni gelinin kokusu geliyor Birbirlerine sarılmışlar Birbirlerine hoş bir buse veriyorlar | Եկէք տեսէք ով կու գայ |
![[Translate to Türkisch:] 300](https://www.houshamadyan.org/fileadmin/_processed_/d/f/csm_OA002-HADJIAN-Armenak-930-OFPRA-Archives---Online-Archives-of-the-French-Office-for-the-Protection-of-Refugees-and-Stateless-Persons_web_c57f3f2684.jpg)
Şarkı: “Goradz Tumpan” [Kayıp İçlik]
Bu şarkı Bedros Mıgırdiç Hampartzumyan (1890-?) tarafından aktarılmıştır. [9]
Burdur Lehçesi | Transkripsiyon | Türkçesi | SBE |
ԿՈՐԱԾ ԹԸՄԲԱՆ Իրիքնոկով կարած թըմբան, Լիսնիյէկով կորած թըմբան, Այ իմ թըմբան, քեզ ով տարաւ Սիպտեկ ճիլերս ցուրտը տարաւ | Goradz Tımpan Irignogov garadz tımpan, Ay im tımpan, kez ov darav Sibdeg cilers tsurdı darav | Kayıp İçlik Gündüz dikilen içlik, | Կորսուած վարտիք Իրիկունով կարուած վարտիք, Լուսնկայով կորսուած վարտիք, Այ իմ վարտիք, քեզ ո՞վ տարաւ Ճերմակ ծունկերս ցուրտը տարաւ: |
Կէս-գըշերին կողը տարաւ, Թէ անըծած հովը տարաւ… Թէզա հարսեր, ինձ ուշ դիրէք, Դըռանը թըմբան չի փըռէք | Ges-kışerin koğı darav, Te anıdzadz hovı darav, Teza harser, intz uş tirek, Tıranı tımpan çi pırek. | Gece yarısı hırsız onları aldı, Ya da belki de lanet rüzgâr aldı! Yeni gelinler, söylediklerime kulak verin İçliklerinizi bahçeye sermeyin | Կէս գիշերին գողը տարաւ, Թէ անիծուած հովը տարաւ… Նոր հարսեր, ինձի մտիկ ըրէք, Դուրսը վարտիք չփռէք. |
Bir Damat Şarkısı: “Tıkavor Hıpırnili Yerkı” [Damadı Giydirme Şarkısı]
Bu şarkı Bedros Mıgırdiç Hampartzumyan (1890-?) tarafından aktarılmıştır. [10]
Burdur Lehçesi | Transkripsiyon | Türkçesi | SBE |
Թըքաւոր հըբըրնիլի երգը Աղամ, շընաֆօր, փաշամ, շընաֆօր, Էս Թըգաւորին շեպիկը շընաֆօր… Աղամ, շընաֆօր, փաշամ, շընաֆօր, Էս Թըգաւորին թըմբանը շընաֆօր. Աղամ, շընաֆօր, փաշամ, շընաֆօր, Էս Թըգաւորին քէփէն շընաֆօր | Tıkavor Hıpırnili Yerkı Ağam, şınafor, paşam, şınafor Es Tıkavorin şebigı şınafor, Ağam, şınafor, paşam, şınafor Es Tıkavorin tımpanı şınafor Ağam, şınafor, paşam, şınafor Es Tıkavorin kepen şınafor | Damadı Giydirme Şarkısı Ağam, kutlu olsun, paşam kutlu olsun Bu damadın gömleği kutlu olsun Ağam, kutlu olsun, paşam kutlu olsun Bu damadın iç çamaşırı kutlu olsun | Փեսային հագցնելու երգ Աղաս, շնորհաւոր, փաշաս, շնորհաւոր, Այս թագաւորին շապիկը շնորհաւոր… Աղաս, շնորհաւոր, փաշաս, շնորհաւոր, Այս թագաւորին թըմպանը շնորհաւոր. Աղաս, շնորհաւոր, փաշաս, շնորհաւոր, Այս թագաւորին քեպէն շնորհաւոր |
Şarkı bu şekilde devam ediyor, sadece çizme (bot), kulba (çorap), fes vb. gibi kıyafetlerin isimleri değiştiriliyor. Diğer Ermeni topluluklarında olduğu gibi Burdur’da da Ermenice kral թաքաւոր [takavor] kelimesinden gelen թըքաւոր(tıkavor) damat manasında kullanılmaktadır.
Atasözleri ve Deyimler
Mıgırdiçyan’ın dilbilimsel çalışmasında [11] yazıya geçirdiği atasözleri, deyimler, dualar ve beddualardan oluşan bir seçki.
Burdur Lehçesi | Transkripsiyon | Türkçesi | SBE |
Ինսանն ու մարդը մին ա | Insann u martı min a | İnsan ile adam birdir | Ինսանն ու մարդը մէկ են |
Իրէսանց քահանայ, նէսկըմանց սըտանա | Iresants kahana, nesgımants sıdana | Yüzüne karşı melek, arkandan şeytan | Երեսէն քահանայ, ներսէն սատանայ |
Հարսը մին կուճում քար ա, իսկիսօրը վերէն ղափաղ | Harsı min gucum kar a, isgisorı veren ğapağ | Gelin küçük bir taş kavanoz, kayınvalide ise kapağıdır | Հարսը պզտիկ պուտուկ մըն է, կեսուրը վրան կափարիչ |
Եա աղն ա պակաս, եա մաղը | Ya ağn a bagas, ya mağı | Ya tuz eksik ya da elek. (Her zaman bir şeyler ters gidiyor veya eksik oluyor.) | Կամ աղը պակաս է, կամ մաղը |
Տակըդ էշ ա պէտք, տունըդ քաշ ա պէտք, կընըկըդ էլ գյէշ ա պէտք | Dagıt eş a bedk, dunıt kaş a bedk, gınıgıt el kyeş a bedk | Altında bir eşek, tepende bir atı ve yanında çirkin bir karı gerek | Տակդ էշ պէտք է, տունդ ցած պէտք է, կինդ ալ տգեղ պէտք է |
Օխտը չափէ՝ մինը կըտըրէ | Okhdı çape, minı kıdıre | Yedi kere ölç, bir kere biç | Եօթը չափէ, մէկ կտրէ |
Օնչօվ իւմէն թանըն թութու չի ասիլ | Onçov ümen tanın tutu çi asil | Kimse ayranım ekşi demez | Ոչ ոք իր թանին թթու կ'ըսէ |
İyi Dilekler
Burdur Lehçesi | Transkripsiyon | Türkçesi | SBE |
Աստօծ հետըդ ընը | Asdodz hedıt ını | Tanrı seninle olsun | Աստուած հետդ ըլլայ |
Հըրէշտակնին քեզ պըհապան կաննին | Hıreşdagnin kez bıhaban gannin | Melekler seni korusun | Հրեշտակները քեզի պահապան կանգնին |
Ֆօղ բըռնես ոսկի դէռնա | Foğ pırnes, vosgi terna | Tuttuğun altın olsun | Հող բռնես ոսկի դառնայ |
Ոտըդ չոր տեղ դինես կանանչ պիթմիշ ըլնը | Vodıt çor değ tines, gananç bitmiş ılnı | Bastığın yerde güller açsın | Ոտքդ չոր տեղ դնես կանաչ ըլլայ |
Beddular
Burdur Lehçesi | Transkripsiyon | Türkçesi | SBE |
Աղանձ դէռնաս | Aghantz ternas | Yanıp kül olasın | Աղանձ դառնաս |
Աստօծ հախէդ գյէ | Asdotz hakhet kye | Tanrı senin hakkından gelecek | Աստուած պատժէ քեզի |
Բօյըդ դէվրիլմիշ ընը | Boyıt devrilmiş ını | Boyun devrilsin | Հասակդ տապալի |
Օրըդ-օջաղըդ թափուի | Orıt-ocakhıt tapvi | Evin barkın yıkılsın | Օրդ ու օճախդ քանդուին |
Hampartzum Yortusu’na Dair
Burdurlu Anna Gharageozian [Karagözyan] (1898 - ö. 1975 veya 1976) tarafından aktarılan bu hikâyede, Osmanlı İmparatorluğu genelinde, özellikle Hampartzum Yortusu (İsa Mesih’in Göğe Yükseliş Günü) sırasında Ermeni genç kızları tarafından gerçekleştirilen eski bir falcılık ritüeli anlatılmaktadır. [12] Burada Anna, özellikle aralarındaki en büyük kızın kiminle nişanlanacağını tahmin etmek için arkadaşlarıyla birlikte gerçekleştirdikleri falcılık ritüelini anlatmaktadır.
Burdur Lehçesi | Transkripsiyon | Türkçesi | SBE |
Ես նըշանուեցի տըսնըեօրկու տըրականիս. էն չախին նշանածնիս տեսնում ինք, վու, փախչում ինք. մեր քաղաքումը ուստա կար․ նըշանածըս էլ, ես էլ ուստա ընք նէլիս. իւրիւր էլ տեսնիլն էն չախը հօ ամօթ էր | Yes nışanvetsi dısnıyorgu dıraganis. En çakhin, nışanadznis desnum ink, vu pakhçum ink. Mer kağakumu usda gar. Nışanadzıs el, yes el usda ınk nelis. Ürür el desniln en çakhı ho amot er | 12 yaşındayken nişanlandım. O zamanlar, nişanlımızı görsek kaçardık. Şehrimizde bir okul vardı. Hem ben hem de nişanlım o okula gidiyorduk. O zamanlar birbirimizi görmek gerçekten utanç verici bir şeydi. | Ես նշանուեցայ տասներկու տարեկանիս. այն ատեն երբ նշանածնիս տեսնէինք, կը փախչէինք. մեր քաղաքին մէջ դպրոց կար. նշանածս ալ, ես ալ դպրոց կ'երթայինք. այն ժամանակ իրար տեսնելը շատ ամօթ էր |
Գարունը որ գյէլիս չէր, Համբարձումին, վիճակ ինք բէնում. Ախչըկէրքով ֆըհաքւում ինք մին ծառի տակ նըստըմ տափին, հօ վիճակ բէնում. էն որ էռջինէկ ըխէն ա, նըստըցընում ինք ծառին տակը, գուլուխը ծածկում, պէյիթ ինք ասում | Karunı vor kyelis çer, Hampartzumin vicag ink penum. Akhçıgerkov fıhakvum ink min dzari dag nısdım dapin, ho vicag penum. En vor erçineg ıkhen a, nısdıtsınum ink dzarin dagı, kulukhı dzadzgum, beyit ink asum | Bahar geldiğinde, Hampartzum yortusunda zamanında, niyet çekerdik. Biz kızlar bir araya gelir, bir ağacın altına oturur ve niyet çekerdik. Aramızdan ilk doğan kızı ağacın altına oturtur, başını örter ve bir mani okurduk: | Երբ գարունը կու գար, Համբարձման տօնին, վիճակ կը ձգէինք. աղջիկներով կը հաւաքուէինք ծառի մը տակ եւ բախտ կը քաշէինք։ Ծառին ճիշդ տակը կը նստէր մեր մէջէն ամէնէն փոքրը, գլուխը կը ծածկէինք եւ քաշուած բախտը ոտանաւորի ձեւով կը կարդար. |
Նեցէք տեսէք օվ ա գյէլիս, Իրեք ձիաւոր ա գյէլիս. Մինը Յիսուս, մինը Քըրիստոս, Մայրամ աստուածածինն ա գյէլիս | Netsek desek ov a kyelis, İrek tziavor a kyelis, Minı Hisus, minı Kırisdos, Mayram astvadzadzinın a kyelis | Bakın kimler geliyor Üç atlı geliyor Biri İsa, diğeri Mesih, Ve Tanrı’nın Annesi Meryem geliyor | Նայեցէք տեսէք ով կու գայ Երեք ձիաւոր կու գայ Մէկը Յիսուս, միւսը Քրիստոս Մարիամ Աստուածածինը կու գայ |
Եա էլ էս պէյիթն ինք ասըմ | Ya el es beyitn ink asım | Örtülü kız ise şu dizeleri söylerdi: | Եւ այս ոտանաւորը կ՚արտասանէինք |
"Ախ" ըսեմ բարին ա գյէլիս, Սեւ սըրտէս արին ա գյէլիս, Ես քեզ էմ ման գյէլի, համա Ձէնըդ ինչ սարէն ա գյէլիս… | “Akh” ısem parin a kyelis, Sev sırdes arin a kyelis, Yes kez em man kyeli, hama Dzenıt inç saren a kyelis… | Ah diyeyim ve İyilik geliyor Kara kalbimden kan akıyor Seni arıyordum ama Senin sesin hangi dağdan geliyor? | “Ախ” կ'ըսեմ բարին կու գայ, Սեւ սիրտէս արիւն կու գայ, Ես քեզ կը փնտռեմ, բայց ձայնդ որ սարէն կու գայ... |
- [1] Nerses Aleksani Mkrtchyan, Բուրդուրի բարբառը (Burduri parparı [Burdur Lehçesi]), Der. A. A. Abrahamyan, Yerevan, Sovyet Ermenistan Bilimler Akademisi Yayınları, 1971, s. 8 arar.sci.am/dlibra/publication/391656/edition/362281;
- [2] Avedaper, Cilt 26, 24 Nisan 1883, Istanbul, Amerikan Kurulu Yayın Departmanı, Aramyan Matbaası, 1883, s. 67 archives.saltresearch.org/handle/123456789/227756.
- [3] Avedaper, Cilt 51, 22 Eylül 1898, Istanbul, Amerikan Kurulu Yayın Departmanı, 1898, s. 302.
- [4] Mihran Tumajan, Հայրենի երգ ու բան [Hayreni yerg u ban], Cilt 1, Yerevan, Sovyet Ermenistan Bilimler Akademisi Yayınları, 1972, p. 192.
- [5] Tumajan, Hayreni yerg u ban, Cilt 1, s. 189, 243-244.
- [6] Mkrtchyan, Burduri parparı, s. 221. Mama Yeğyayan tarafından sunulan benzer bir şarkı, Mihran Toumajan tarafından da 1972’de yayınlanan “Yerel Şarkı ve Söz” adlı kitabında yazıya dökülmüştür. Tumajan, Hayreni yerg u pan, Cilt 1, s. 189-190.
- [7] Tumajan, Hayreni yerg u pan, Cilt 1, s. 243.
- [8] Bu kıta kötü niyetle söylenmiş gibi görünse de son derece dindar ve disiplinli bir halk olan Burdurlular için alçakgönüllülük bir erdem olarak görülüyordu. Aşağıda görüleceği üzere, eşeğe binmek, çirkin bir eş ve alçak bir ev, belki de gurur, materyalizm, açgözlülük ve diğer aşırılıkların zıttını temsil ettiği için, ulaşılması arzu edilen bir şey olarak kabul ediliyordu. [9] Mkrtchyan, Burduri barbarrı, p. 222.
- [10] A.g.e., s. 222.
- [11] A.g.e., s. 223-226.
- [12] Tumajan, Hayreni yerg u pan, Cilt 1, s. 243.