Antep Osmanlı İmparatorluğu’nda Ermeni nüfusun en yoğun olduğu bölgelerden biri olarak sayılır. İmparatorluk genelinde nam salmış zanaat ve zanaatkârlarıyla bilinir. Öne çıkan zanaatlar arasında bakırcılık, gümüşçülük, dökümcülük, dokumacılık ve iğne oyası bulunmaktadır.
Bölge Ermenileri aynı zamanda eğitim-kültür alanında da öne çıkmaktaydı. Burada onlarca Ermeni okulu, eğitimsever-hayırsever dernek, kültür cemiyeti, dinleti dernekleri, tiyatro kumpanyası, orkestra faaliyet göstermiştir.
Antep Ermenilerinin kültürel gelişmişliğinin yansımalarından biri de matbaacılık faaliyetleridir. Diğer Ermeni bölgelerine nazaran Antep Ermenilerinin bu alandaki faaliyeti nitelik ve nicelik bakımından daha mütevazı da olsa bu daha küçük girişim Ermenice matbuat ve süreli yayın tarihinde kendine has bir yere sahiptir.
Antep’te beş Ermeni matbaası faaliyet göstermiş ve 25 civarında kitap basılmıştır. Ayrıca 31 el yazısı, ofset ve matbu olarak 31 veya daha fazla sayıda dergi ve gazete de yayınlanmıştır.
Antep’teki Ermeni matbuat tarihi açısından Kevork A. Sarafyan’ın iki ciltlik Antep tarihi eseri “Badmutyun Antebi Hayots” [1] ve Krikor Boğaryan’ın iki ciltlik “Aytabagank” eseri [2] ile 1960’larda yayınlanmaya başlayan “Hay Anteb” (1971’den sonra “Nor Ayntab”) dergisi külliyatı, Ermeni matbu kitap ve süreli yayın katalogları, Vahan M. Kürkciyan’ın “Azkayin Huşer” başlıklı hatıratı [3] ve diğer çalışmalar başlıca kaynakçayı oluşturmaktadır. Bu konuda araştırmacı Arşak Alboyacıyan’ın ricası üzerine bölgedeki matbaalar ve faaliyetleri konusunda peder Karekin Boğaryan tarafından hazırlanmış 21 Ekim 1914 tarihli rapor da özellikle önemlidir. [4]
1) “Yetemagan-Atenagan Cemiyeti”:Antep’te matbaa kurma planı olan bir cemiyet
Antep’te bir matbaa kurma girişimi ilk olarak 1874 yılında kurulmuş Yetemadan-Atenagan Cemiyeti’yle ilişkilendirilir. Cemiyet Vahan M. Kürkicyan (Pugaran), Nazaret-Berc Nersesyan (Hilmi) ve Rafayel-Hayg Tertzagyan tarafından, yöredeki yatılı okul bünyesinde kurulmuştur.
Vahan M. Kürkciyan’ın önerisiyle cemiyetin planlanan girişimleri arasında bir matbaa tesis edilmesi [5] de yer almış amma velakin bilinmeyen sebeplerle cemiyet bu niyetini gerçekleştirememiştir.
2) Merkezi Türkiye Koleji (Getronagan Turkiyo Kolec) matbaası
Merkezi Türkiye Koleji Antep’in meşhur eğitim kurumlarından biri olarak sayılmaktadır. Antep şehri coğrafi olarak Osmanlı İmparatorluğu’nun merkezinde sayılabileceği için “merkezi” şeklinde adlandırılmıştır.
Kolej 11 Ekim 1876 tarihinde Amerikalı misyonerler tarafından kurulmuştur. Antep yakınlarındaki bir tepeye tesis edilen okul binası oldukça geniş ve gösterişlidir. Kolej müfredatında Hıristiyanlık öğretisi, Yeni Ahit, eğitim, tarih, sosyoloji, Ermenice, İngilizce, Fransızca ve Osmanlıca, tıp, psikoloji, pedagoji, fizik, muhasebe, müzik vb dersler bulunmaktadır.
Kolej yerleşkesi içinde kimya laboratuvarı, kütüphane, müze, yatakhane ve misyoner öğretmenlerin kaldığı lojman binaları bulunmaktaydı. Burada öğrenim gören öğrencilerin, büyük çoğunluğu Ermeniydi ve bu öğrenciler Antep, Kilikya ve diğer bölgelerden gelmekteydi. Öğrenciler arasında az sayıda da olsa Süryani, Rum, Yahudi, Kürt ve Türk çocuklar bulunmaktaydı.
Merkezi Türkiye Koleji 1880-1915, yılları arasında çoğunluğunu Ermenilerin oluşturduğu 409 mezun vermiştir. [6] Bu mezunlar arasında. Ermeni toplumunda öne çıkan. Aydın ve ruhaniler. Bulunmaktadır. (Başka verilere göre mezun sayısı 393 tür.) [7]
Kolej bünyesinde edebiyat, spor, eğitim ve mezun dernekleri faaliyet göstermiştir.
Kolejde çok sayıda Ermenice, Ermeni harfli Türkçe (Osmanlıca) kitap ve dergi basıldığı bir matbaa da olmuştur.
Merkezi Türkiye Koleji'nin matbaası Antep'te faaliyet gösteren ilk matbaadır ve yayınladığı Ermenice harfli kitapların miktar ve kalitesi açısından da en önemlisidir.
Kolejin matbaasının hangi tarihte kurulduğu net olarak bilinmemektedir. Kolejin üçüncü müdürü Doktor Merill’a göre okulun kuruluş aşamasında yani 1876-1878 yılları [8] arasında Amerika'dan Antep'e getirilmiştir. Bir başka kaynağa göre ise matbaa 1880’li yıllarda koleje gelmiştir. [9]
İlk başlarda matbaada çok az sayıda baskı yapılmıştır ve baskı makinesi pedalla çalışmaktadır. Sultan Hamid'in hükümdarlığı yıllarında iyice kullanımdan düşmüş ve sadece kolejin resmi evrakları ile sınav kâğıtlarını basmak için kullanılmıştır. 1890 yılında çıkan kolej yangınından sonra ise matbaa makinesi ve harfler tamamen kullanılmaz hale gelmiş ve hurdaya çıkmıştır. [10]
Küçük matbaa makinesinde sadece okulun iç işleri için kısa ve önemsiz şeyler basılmıştır. Günün birinde, muhtemelen 1890 yılında resmi görevliler koleje girip matbaa makinesine mürekkep sağlayan parçayı söküp yanlarında götürmüş [11] ve böylece matbaayı tamamen kullanılmaz hale getirmişlerdir.
Çağdaş bir tanıklığa göre “matbaa makinesi yıllarca bir odada çürümeye bırakılmıştır (resmi yasak nedeniyle)” [12] ve “saraydan gelecek izinle kullanılmayı beklerken tozla kaplanmış matbaa makinesinin ve harf kutularının” bulunduğu kolejin zemin katındaki bu odayı ilk defa Vahan M. Kürkciyan açmıştır. Kürkciyan sadece kısa bir şiir basabilmiş olsa da ardından Profesör Aleksandır Bezciyan’ın oğlu Movses çok sayıda kaliteli eser yayınlamayı başarmıştır. [13]
Kırılmış matbaa makinesinin tamir edilmesi ve yeni harflerin temin edilmesi ancak Meşrutiyet’in ilanından sonra mümkün olabilmiştir. Dolayısıyla matbaanın yeniden faaliyete geçtiği yılı 1910 olarak kabul etmek gerekmektedir [14].
Bu dönemde, kolejde görev yapan yardımcı öğretmenlerden Levon Rubyan ile öğrencilerden Krikor Boğosyan ve Sarkis Laleyan, tozlar içinde kalmış eski harfleri ayıklayıp düzenleme işine girişmişlerdir. Daha sonra Boğosyan ve Laleyan matbaanın sorumluları olarak atanmışlardır [15].
Matbaanın sorumlu müdürlüğünü, kolejin öğretmenlerinden Profesör Nışan Balyozyan üstlenmiş ve basılan her eserde onun adı yer almıştır. Matbaanın kurucusu olarak okul yönetimi gösterilmiş, matbaa çalışanlarını ise okulun öğrencileri oluşturmuştur. Başka bir deyişle, matbaanın düzenli bir işçi kadrosu bulunmamış, çalışmalar öğrenciler tarafından yürütülmüştür. Bu öğrenciler arasında, Profesör Aleksan Bezciyan’ın oğlu Hovsep Bezciyan ile okulun öğrencilerinden Sarkis Laleyan öne çıkmıştır. Laleyan, matbaada dizgici olarak görev almış ve bu zanaatı öğrenmesi amacıyla Beyrut’a gönderilmiştir. Antep’e döndükten sonra yaklaşık üç yıl boyunca matbaanın dizgiciliğini yürütmüştür. Matbaa başlangıçta ayakla çalışan pedallı bir baskı makinesine sahipken [16], daha sonra daha büyük ikinci bir makine edinilmiştir [17].
Matbaanın baskıcısı yine Sarkis Laleyan olmuş, yazıhane sorumluluğunu ise M. Antunyan üstlenmiştir [18].
Daha önce de belirtildiği üzere, matbaanın çalışanları kolej öğrencilerinden oluşmuştur ve öğrenciler bu sayede eğitim masraflarını kısmen karşılayabilmişlerdir. Bir tanığın aktardığına göre, “Kolejin mezunlar derneği, kolejin yeni kurulan matbaasında ve yazıhanesinde çalışarak okul harçlığını çıkaran öğrencilere yıllık destek sağlamaya başlamıştır. Örneğin 1913–1914 eğitim-öğretim yılında kolej matbaasında 730.000 sayfa, 659 kitap ve 25.397 defter basılmış, 28 öğrenci istihdam edilmiştir” [19].
Araştırmacı Arşak Alboyacıyan’a göre, kolejin matbaasında basılan ilk Ermenice kitap 1908 yılında yayımlanmıştır. Ne var ki, aşağıda görüleceği üzere bu bilgi doğru değildir. Alboyacıyan ayrıca, matbaanın yalnızca Ermeniler tarafından kurulmadığını, aynı zamanda Ermeniler tarafından yönetildiğini de belirtmektedir [20].
Birinci Dünya Savaşı yıllarında bu matbaada basılmış herhangi bir Ermenice kitaba dair bilgiye rastlanmamaktadır. Matbaa, ateşkesin ilanından sonra faaliyetlerine devam etmiş ve 1919–1920 yılları arasında birkaç Ermenice kitap ve kitapçık yayımlamıştır. Ayrıca, 1919 yılında iki günde bir Ermenice ve Osmanlıca olarak yayımlanan Rahvira gazetesi de bu matbaada basılmıştır.
Matbaa, söz konusu kitap ve kitapçıkların yanı sıra Ermenice, Ermeni harfli Türkçe, Osmanlıca ve İngilizce olarak kolejin yıllık raporlarını, denetim listelerini içeren defterleri, çeşitli etiket, davetiye, bilet ve diğer küçük çaplı matbaa işlerini de basmıştır [21].
Ermenilerin Antep ve Kilikya bölgesinden ayrılmalarının ardından, kolej matbaasının teçhizatı Halep’e taşınmış ve 1922–1945 yılları arasında “Kolej Matbaası” adı altında çok sayıda Ermenice kitap, dergi ve benzeri yayın basılmıştır. Bununla birlikte, matbaanın bu dönemdeki faaliyetleri bu makalenin kapsamı dışında kalmaktadır [22].
Prof. Nişan S. Balyozyan
Antep’te dünyaya gelmiş, Ermeni Protestan ilkokulunu tamamladıktan sonra eğitimine Merkezi Türkiye Koleji’nde devam etmiştir. Buradan mezuniyetinin ardından Sivas Amerikan Lisesi’nde öğretmenlik yapmıştır. 1898 yılında Antep’e yerleşmiş ve 1915 yılına kadar Merkezi Türkiye Koleji’nde öğretmen olarak görevini sürdürmüştür. Aynı yıl sürgüne gönderilmiş, Halep’e yerleşmiş ve burada bir Türk okulunda matematik öğretmenliği yapmıştır. Soykırım yıllarında dört çocuğundan birini kaybetmiştir. Mart 1921 tarihinde nihai olarak New York’a göç etmiş ve 8 Aralık 1923 tarihinde burada vefat etmiştir. “Tzayn mı Antzyalen (Hayata Dair Düşünceler)” başlığı altında toplanan makalelerinin derlemesi, ölümünden sonra yayımlanmıştır (1927, New York, 239 sayfa). [23]
Sarkis Laleyan
Aslen Antep’lidir. 1915 yılında sürgün edilerek Der Zor’a ulaşmıştır. Buradan Şeddadiye’ye geçmiş ve 1916 yılında burada gerçekleştirilen katliamdan mucize eseri sağ kurtulmuştur. Daha sonra Der Zor’dan ayrılarak Halep ve ardından yeniden Antep’e ulaşabilmek için aç ve susuz bir hâlde, dere tepe aşarak kaçmayı başarmıştır [24]. Büyük Şeddadiye katliamından bir gece önce, arkadaşı Dikran Cebeciyan’la birlikte, tesadüfen yanında bulunan Merkezi Türkiye Koleji’ne ait bir pusula sayesinde kaçmayı başarmış ve böylece ölümden kurtulmuştur [25].
Halep’e sığınmış ve 1925–1935 yılları arasında, Antep’ten Halep’e taşınmış olan Kolej matbaasında baskıcı olarak çalışmıştır [26].
Antep direnişinin önde gelen isimlerinden Adur Levonyan hakkında bir kitap da yayımlamıştır. “Huşamadayn Nvirvadz Adur H. Levonyani: İnknagensakrtuyun yev Trvakner ir Geanken u Kordzen” (Beyrut, 1967, 336 sayfa).
Merkezi Türkiye Koleji Matbaasında Basılmış Ermenice Kitaplar ve Diğer Yayınlar
1) Vahan Kürkciyan’ın yayınladığı şiir
Matbaa makinesi ve harf kutularının, saraydan gelecek izni bekler hâlde, kolejin zemin katındaki bir odada tozlanmış durumda bulunduğundan ve söz konusu odayı Vahan Kürkciyan açmış olduğundan daha önce bahsetmiştik. Kürkciyan burada kendi çabalarıyla kısa bir şiir basmayı başarmıştır. Bu şiiri üç veya dört nüsha hâlinde çoğaltabilmiştir. Ancak bu baskı, Meğavor Hagop’a ait ilk Ermenice baskı örneklerinde olduğu gibi, estetik açıdan gelişmiş bir nitelik taşımamaktadır [27]. Söz konusu şiir, 1886 tarihinden kısa bir süre önce basılmıştır.
2) Movses Bezciyan’ın Yayınları
Vahan Kürkciyan’ın söz konusu ilk denemesinden sonra, Profesör Aleksan Bezciyan’ın oğlu Movses Bezciyan daha nitelikli baskılar gerçekleştirmiştir. Bu yayınların tamamı Merkezi Türkiye Koleji ile ilgilidir ve gizli olarak basılmıştır [28].
Söz konusu baskılar da 1886 tarihinden kısa bir süre önce gerçekleştirilmiştir.
3) “İlahiler ile Makamları”
Aslı Ermenice, harfli Türkçe ve kısmen Ermenicedir. MTK (Matbaa Turkiya Kolej) matbaasında basılmıştır, 1898, 119 sayfa, 13,8x16,8 cm).
Bu yayın ağırlıklı olarak Ermeni harfli Türkçe ve kısmen Ermenice hazırlanmış ilahi derlemelerinden oluşmaktadır. İlahi metinlerinin arasına ayrıca Avrupa müzik notasyonu da yerleştirilmiştir.
4) “Maraş Kız Okulları için İngilizce-Ermenice harfli Türkçe sözlük”
Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası. [29]
Bir başka kaynağa göre ise yerel matbaa Havadis tarafından 1911 yılında basılmıştır. [30]
5) “İnsan Kalbi”
Osmanlıca ve Ermenice harfli Türkçe basılmıştır. Kitap Almanca'dan tercüme edilmiştir. Antep, Merkez Türkiye koleji matbaası. [31]
Bir başka kaynağa göre ise yerel matbaa Havadis tarafından 1911 yılında basılmıştır. [32]
6) “Mebadi i Fenn i Musiki” (Musikinin temelleri)
Yazarı belirtilmemiştir. Ermenice harfli Türkçe ve İngilizce olarak basılmıştır. İmtiyaz sahibi Profesör. N. S. Balyozyan, Matbaa: MT Koleji, 1911, 16 sayfa, 10,3x15,2 cm, bedeli 2 kuruş.
Bir müzik kitabı niteliği taşıyan bu yayında, Türkçe kelimelerin yanı sıra onların İngilizce karşılıklarına da yer verilmiştir.
7) “Kilisalar ve Tebşiri Beşaret”
Yazan: C. K. Martin. Ermenice harfli Türkçe, Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası. [33]
Bir başka kaynak matbaayı bir seferinde Havadis, başka bir yerde ise Kolej matbaası olarak vermiş, yayın yılını ise 1911 olarak belirtmiştir. [34]
8) “İlmi Hisab” (Matematik)
Yazan: Prof. Lutfi Babigyan. Ermenice harfli Türkçe, Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası. [35] Bir başka kaynağa göre ise yerel matbaa Havadis tarafından 1911 yılında basılmıştır. [36]
Muhtemelen yine aynı yazarın “Yeni İlm i Hisab” kitabının (Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası, 1915) ilk baskısıdır.
Prof. Lutfi H. Babigyan
1883 tarihinde Antep’te dünyaya gelmiştir. 1905 yılında Merkezi Türkiye Koleji’nden mezun olup Amerika Birleşik Devletleri’ne gitmiştir. Burada üç yıl boyunca Yale’deki Sheffield Scientific School’a devam etmiş ve maden mühendisi diploması almıştır. İki yıl Amerika Birleşik Devletleri’nin batı bölgelerinde çalışmıştır. Ardından Antep’e dönüp Merkezi Türkiye Kolejinde cebir, geometri ve jeoloji dersleri vermiştir. Aynı zamanda Antep civarındaki metal madenleri üzerine çalışmıştır. Madeniyat başlıklı Osmanlıca bir kitap yayımlamıştır. 1915 yılında Der Zor’a sürülmüş ve burada öldürülmüştür. [37]
9) “Dört İncillerin Mutabakatı”
Yazan: L. Livingston, çeviren: peder Mibar Mınçeryan. Ermenice harfli Türkçe. Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası. [38]
Bir başka kaynak matbaayı bir seferinde Havadis, başka bir yerde ise Kolej matbaası olarak vermiştir. [39]
Peder Mibar H. Mınçeryan
Aslen Yarpuzludur. 1865 yılında doğmuştur. Kayseri’deki Protestan Ermenilerin ruhani lideridir. [40]
10) “İlmi Talim”
Yazan: Prof. Sarkis Levonyan. Ermenice harfli Türkçe, Merkezi Türkiye Koleji yayını, Sayı 1, imtiyaz sahibi N. S. Balyozyan. Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası, 1912, 37 sayfa, 9,3x14,2 cm, bedeli 1 kuruş. (Pic. 9)
Prof. Sarkis Levonyan
1851 tarihinde Antep’te dünyaya gelmiştir. İlköğrenimini babasının “Asdvadzadur Kalfa” okulunda tamamlamıştır. 1870 yılında Maraş’taki ilahiyat okuluna kabul edilmiş, 1873’te buradan mezun olmuştur. Daha sonra Amerika Birleşik Devletleri’ne giderek doğa bilimleri ve eğitim bilimleri alanlarında öğrenim görmüştür. Memleketi Antep’e geri dönüp Merkezi Türkiye Kolejinde matematik, botanik ve biyoloji dersleri vermiştir. Ayrıca Ermeni Protestan toplumu içerisinde idari görevlerde bulunmuştur. Ermeni Protestan Birliği’nin toplantısına katılmak üzere Adana’ya gittiği sırada, 5 Nisan 1909 tarihinde Osmaniye’de, Kilikya Katliamları neticesinde öldürülmüştür. [41]
11) “Kolecin Tesisi ve Tarihi”
Yazan: Prof. H. A. Bezciyan (Prof. Hagop Aleksan Bezciyan). Ermenice harfli Türkçe, Merkezi Türkiye Koleji yayını, Sayı 2, imtiyaz sahibi Prof. N. S. Balyozyan. Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası, 1913, numaralandırılmamış 4 sayfa, 9,3x14,2 cm, bedeli 1 kuruş.
11 Ekim 1912 tarihinde, Merkezi Türkiye Koleji'nin kuruluş yıl dönümü vesilesiyle Profesör H. A. Bezciyan’ın yaptığı konuşmanın metnidir. Bu konuşmada, kolejin kuruluşu ve başlangıç dönemindeki tarihçesine değinilmiştir. Konuşmanın sonunda ise öğrencilerin ve mezunların genel durumuyla ilgili bilgiler paylaşılmıştır.
Prof. Hagop-Aleksan Bezciyan
19 Nisan 1837 tarihinde Antep’te doğmuş ve ilköğrenimini burada tamamlamıştır. Eğitimini ilerletmek amacıyla 1852 tarihinde İstanbul Bebek’teki yüksekokula (Bebek Semineri) gönderilmiş ve burada dört buçuk yıl eğitim görmüştür. 1856-1866 yılları arasında Antep’teki yüksekokulda (Mr. Schneider’ın Kilikya İlahiyat Okulu) görev yapmış, bu okulun bilim zümresi başkanlığını yürütmüştür. Daha sonra Mr. Schneider’la birlikte Maraş’a geçmiştir. Ardından Amerika Birleşik Devletleri’ne giderek Yale Üniversitesinde eğitim görmüştür. 1874’te Antep’e geri dönmüş ve uzun yıllar Merkezi Türkiye Koleji’nde profesör olarak görev yapmıştır. 9 Şubat 1913 tarihinde vefat etmiştir. [42] Makalelerinin bir araya getirildiği derleme, “Prof. H. A. Bezciyan ve Bazı Eserleri” (Halep, Kolej matbaası, 1932, 465 sayfa) adıyla yayımlanmıştır.
12) “Şarkın Kristiyan Kilisaları” (Doğu’nun Hıristiyan Kiliseleri)
Yazan: Peder Corci Cemmas. Ermenice harfli Türkçe, Merkezi Türkiye Koleji yayını, Sayı 3, 4, imtiyaz sahibi Prof. N. S. Balyozyan. Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası, 1913, 58 sayfa, 9,3x14,2 cm, bedeli 2 kuruş.
Yazar, bu kitabı Kilikya Protestan Cemiyeti’ne sunmak amacıyla kaleme almıştır.
Eser, Doğu Hristiyan kiliselerine adanmıştır. Yazar, çalışmasında öncelikle bu kiliselerin doğuş hikâyelerini anlatmış, ardından her birini tek tek tanıtmıştır. [43]
Peder Corci Cemmas
Urfa Protestan Kilisesinin Süryani din adamı, Kilikya olayları (1909 Adana Katliamı) sırasında Osmaniye’de Profesör Sarkis Levonyan ve arkadaşlarıyla birlikte 1909 senesinde katledilmiştir.
13) “Duhuliye İmtihan Sualları” (Kabul Sınavı Soruları)
Aslı Ermenice harfli Türkçe. Osmanlıca, Ermenice ve İngilizce dillerindedir. Merkezi Türkiye Koleji yayını. Sayı 5, imtiyaz sahibi. Prof. N. S. Balyozyan, Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası, 1913 [1914] 25, numaralandırılmamış 3 sayfa, 9,3x14,2 cm, bedeli 1 kuruş. Kolejin öğretmen kadrosu tarafından 10 Ekim 1913 tarihinde gerçekleştirilen sınav sorularıdır.
Kitabın sonunda sayfa numarası taşımayan dördüncü sayfa üzerindeki ilanda Mart 1914 tarihi bulunmaktadır. Bu durumda, kitabın 1913 yılında basılmaya başladığı ancak 1914’te tamamlandığı düşünülebilir.
Söz konusu sorular, kolejde eğitim verilen derslere aittir ve her bir dersin sınavı ayrı olarak basılmıştır. Bu dersler arasında Osmanlıca, Ermenice, İngilizce, Kutsal Kitap, matematik, coğrafya, cebir, fiziki coğrafya, fizik, tarih, Ermeni tarihi ve Osmanlı tarihi bulunmaktadır.
Kitap, soru cevap şeklinde hazırlanmıştır.
14) “Yakub Der Krikoryan Zikrine
Yazan: Prof. C(esi) S. Matosyan. Ermenice harfli Türkçe. Merkezi Türkiye Koleji yayını. Sayı 5, imtiyaz sahibi. Prof. N. S. Balyozyan, Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası, 1914, numaralandırılmamış 9 sayfa, 9,3x14,2 cm, bedeli 1 kuruş.
11 Ekim 1911 tarihinde Merkezi Türkiye Koleji’nin kurucuları günü vesilesiyle Profesör Cesi S. Matosyan’ın yaptığı konuşmanın metnidir. Konuşma 31 Ağustos 1912 tarihinde öldürülen Yakup Der Krikoryan hakkındadır.
Prof. Cesi Matosyan
1873 tarihinde Antep’te dünyaya gelmiştir. Antep’teki Merkezi Türkiye Kolejinden mezun olmuştur. 1900 yılında Amerika Birleşik Devletleri’ne gitmiş, burada dört yıl boyunca Bridgewater, Massachusetts’teki devlet okuluna devam etmiştir. Bir yıl da Yale Üniversitesi’nde eğitim görmüştür. 1905 yılında Antep’e geri dönmüş; Merkezi Türkiye Koleji’nde psikoloji, pedagoji, İngiliz dili ve doğa bilimleri dersleri vermiştir. 31 Ağustos 1915 tarihinde ailesiyle birlikte Antep’ten sürülmüş ve 1916 tarihinde Der Zor’da (Deyrizor) katledilmiştir.
15) “Kolecin İlk Reisi Doktor Tillman C. Trowbridge Zikrine”
Yazan: Prof. H. A. Bezciyan. Ermenice harfli Türkçe. Merkezi Türkiye Koleji yayını. Sayı 5, imtiyaz sahibi. Prof. N. S. Balyozyan, Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası, 1914, 2’si numaralandırılmamış 24 sayfa, 9,3x14,2 cm, bedeli 1 kuruş.
Prof. H. A. Bezciyan tarafından Dr. Trowbridge anısına kaleme alınmış ve Kilikya birleşik meclisinde okunmuş yazı, 25 yıl sonra 11 Ekim 1913 tarihinde Merkezi Türkiye Koleji’nin kurucular günü vesilesiyle Prof. H. A. Bezciyan’ın oğlu Prof. Zenop A. Bezciyan tarafından yeniden okunmuştur.
16) “Şırçanavardk Vartanyan Gırtarani Ayntab” (Antep Vartanyan Okulu Mezunları)
Vartanyan Mezunları Derneği’nin yayınıdır. Sayı 1, Antep. Merkezi Türkiye Koleji matbaası, 1914, 16 sayfa ve bir ek; 9,2x14 cm.
Vartanyan Okulu
Vartanants Cemiyeti tarafından 1 Şubat 1882’de kurulmuş ve başlangıçta 25 öğrencisi olmuştur. İki sene sonra bu sayı yüze ulaşmıştır. [45] Okulun kurulmasında Kalusd Ağa Ğazaryan’ın maddi desteği çok önemli bir yer tutmuştur. [46] Zengin bir kütüphaneye sahip olan Vartanyan Okulu, 1915 yılına kadar faaliyetlerini sürdürmüştür. Hem Antep'te hem de Antep dışındaki yerlerde Ermeni toplumunun eğitim ve kilise hayatında önemli rol oynayan birçok kişi bu okulun mezunları arasından çıkmıştır. Katolikos Papken Güleseryan, Başpiskopos Şahe Kasparyan ve Üst Rahip Paren Melkonyan bu isimlerden bazılarıdır.
17) “Yeni İlm i Hisab” (Yeni Matematik)
Yazan: Lutfi H. Babigyan, Merkezi Türkiye Koleji matematik profesörü. Ermenice ve Türkçe, ikinci kısım, ikinci baskı. Antep, Merkezi Türkiye Koleji Matbaası, 1915. 7’si numaralandırılmamış toplam 184 sayfa, 9,3x14,2 cm.
Kitabın ilk baskısı mimiograf ile yapılmıştır.
Kitabın içeriğinde geometrik şekiller ile 15 ve 16. sayfaların ortasında numaralandırılmış “Pitagoras’ın Cetveli” başlıklı bir sayfa bulunmaktadır.
İlkokul ve yüksekokullar için uygun bir matematik ders kitabıdır. Yedi bölüme ayrılmıştır. Her bir bölüm kendi içinde dört işlem, kesirler ve kökler gibi başlıklara ayrılmıştır.
18) “Gronakınnagan Gark mı Hartsumneru Dırvadz Badaskhanner” (Bazı Dini Sorularına Verilmiş Cevaplar)
Yazan: K. A. S. (Prof. Krikor A. Sarafyan). Kitabın üzerinde yazar ismi bulunmamasına rağmen aynı matbaada çalışan Sarkis Laleyan’a göre yazarı Profesör Krikor Sarafyan’dır. [47] Antep, Kolej matbaası, 1919, 16 sayfa, ebat: 12,6x15,1 cm.
Kitabın “Hz. İsa, manevi öğretisinin derinliğini neye borçludur?”, “Şayet kendisi tanrısal bir varlıksa neden putperestlere ‘köpek’ demiştir?”, “Nefsi müdafaa konusunda Hristiyanlığın duruşu nedir? Neyi önemsemeliyiz?” ve benzeri 16 alt-başlığa sahiptir.
9 Kasım 1919 tarihlerinde Antep'teki Taşnak Derneği'nde verilen bir panelde sunulmuş metnin tam adı: “Kimi Gençlerin Zihinlerinde Dini Konularda Belirmiş Karanlık Düşünceleri Aydınlatmak Maksadıyla”dır.
Krikor A. Sarafyan
20 Haziran 1880 tarihinde Antep'te dünyaya gelmiştir. 2 sene Nersesyan Okulu'nda eğitim görmüştür. 10 yıl dokumacılık yaptıktan sonra 1901 tarihinde eski okuluna geri dönmüş, daha sonra Atenagan Okulu’na devam etmiş ve 1903 senesinde buradan mezun olmuştur. 1909'da ise Merkezi Türkiye Koleji'ni bitirmiştir. 1913 yılında Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Yale Üniversitesi'nin ilahiyat okulundan mezun olmuş, 1914'te Ermeni Apostolik Kilisesi'nin merkezi Eçmiadzin'e giderek burada Ermeni Kilisesi'nin geleneklerini ve tarihini öğrenmiştir. Ardından Antep'e geri dönüp Kilikya İlahiyat Okulu'nda öğretmenlik yapmıştır. Ermeni Soykırımı yıllarında tehcire gönderilip Hama ve Selimiye bölgelerine ulaşmıştır. Ateşkesin ilan edilmesinden sonra doğum yerine geri dönmüş ve kısa bir süre sonra Fresno'ya göç etmiştir. Ermeni basınında görev almış, Ermenice ve İngilizce çok sayıda kitap yazmıştır. 1966 yılında vefat etmiştir. [48]
19) Hokevor Yerker (Dini Şarkılar)
Ermenice ve Türkçe olarak hazırlanmıştır, Antep, Merkezi Türkiye Koleji, 1919.
İçerisinde 81 adet Ermenice ve 70 adet Ermenice harfli Türkçe ilahi yer alan bir derlemedir. [49]
20) Mes’ud Ömr
“Mesut bir ömür yaşamak için müminin bilmesi ve riayet etmesi lazım gelen hakikatlar.” yazarı ve çevirmeni belirtmemiştir. Ermenice harfli Türkçedir. Antep, Merkezi Türkiye Koleji matbaası, 1.919, 107 ve 1 numaralandırılmış sayfa 9.5x14.8 cm, bedeli 5 kuruş. Kitap 1918’de İngilizceden tercüme edilmiştir. [50]
3) Vahan M. Kürkciyan’ın 2 defa Başarısız olan Antep’te Matbaa Kurma Girişimi
Tarihçi, eğitimci ve aydın Vahan M. Kürkciyan (1863-1961), anılarında ayrıntısıyla anlattığına göre Antep’te 2 defa matbaa kurmaya çalışmış ve başarısız olmuştur.
Kendi sözleriyle, “Antep'te bir matbaa kurmak onun için gençlik yıllarından itibaren bir hayat gayesiydi.” [51] Gerçekten de gençliğinin başından itibaren bu amaca ulaşmak için çaba göstermiş lakin başarılı olamamıştır.
Antep'teki Vartanyan Okulu'nun müdürlüğünü yürüten Kürkciyan, 1886 sonbaharında matbaa kurma izni almak amacıyla müdürlük görevinden istifa etmiş ve İstanbul'a gitmiştir. Ne var ki, bunu gerçekleştirmeden önce eyaletin merkez şehri Halep'e gitmiş, buradaki resmi görevlilerle matbaa kurma fikri üzerine ön hazırlık yapmıştır.
Kürkciyan, İstanbul'a Antep'in saygıdeğer Türk şairi Hasırcızade Ahmet Efendi'nin tavsiye mektubuyla gitmiş ve bu mektubu Antep'in ileri gelen Ermenilerinden Nazaretyan'ın aracılığıyla edinmiştir. Mektup, Antep kökenli Eğitim Bakanı Münif Paşa'ya yazılmıştır. Kürkciyan, hemşerisi olduğu için Münif Paşa'ya Antep'e özgü pestil, tarhana, cevizli sucuk gibi hediyeler götürmüştür.
Paşa, memleketinin ilerlemesinde büyük bir adım olarak gördüğü matbaa kurma fikrini çok takdir etmiştir ve bu nedenle desteğini sunmak için aşağıdaki telgrafı çekmiştir.
“Halep Vilayetine
Antep sakinlerinden Bay Vahan Kürkciyan, bu şehirde Ermenice ve Türkçe baskı yapacak bir matbaa tesis etmek için dilekçe vermiştir. Bu konuda bir itirazınız olup olmadığını tarafımıza bildiriniz. Münif”
Kürkciyan telgrafı Halep'e bizzat göndermiştir. Antep Meclisi idaresinin cevabının Halep'ten İstanbul'a gelmesi aylar almıştır. Cevap “şehirde daha önce bir matbaa olmadığı ve şimdi de bir matbaaya ihtiyaç duyulmadığı” şeklindedir. Bu resmi cevapla birlikte Kürkciyan'ın ilk matbaa kurma girişimi de hüsrana uğramıştır.
Bu başarısızlıktan sonra Kürkciyan İngiltere'ye gitmiş, burada 4-5 ay kaldıktan sonra Antep'e geri dönmüş ve Kilikya yöresinin iç bölgelerine gitmiştir. 1890 yılında bir kez daha matbaa kurma amacıyla Halep'e gitmiştir ve kendi sözleriyle aktardığına göre, bir “Arap şehrinde Ermeni matbaası kurulmasının idareye çok ters gelmeyeceğini ve bir süre sonra da matbaanın Antep'e taşınmasının kolaylaşacağını” düşünmüştür. Lakin öyle olmamış ve Van'dan Halep'e atanmış Vali Hasan Hakkı Paşa, Kürkciyan'ın dilekçesini okuduktan sonra şu cevabı vermiştir:
“Evladım, burası Ermenistan değil; Ermenice basacak bir matbaa kurmak istiyorsan Ermenistan'a git.”
Böylece Kürkciyan'ın Antep'te bir matbaa kurmak için giriştiği ikinci ve son çabası da başarısız olmuştur.
Vahan M. Kürkciyan-Pugaran
19 Kasım 1863 tarihinde Halep’te dünyaya gelmiştir. Çocukluğunda ailesiyle birlikte Antep’e taşınmış, burada öğretmen Harutyun Boşgezenyan’ın öğrencisi olmuştur. 1873-1877 yılları arasında yatılı Kilikya Okulu’nda okumuş ve ardından Nersesyan Okulu’nda öğretmenlik görevi üstlenmiştir. 1880-1884 yılları arasında Antep Merkezi Türkiye Koleji’nde okumuştur. Vartanyan Okulu’nun kurucuları arasındadır ve bu okulun müdürlüğünü üstlenmiştir. 1897-1904 tarihleri arasında ise Kıbrıs’taki Ermeni Yetimhanesi’nin müdürlüğünü yapmıştır. Nihayetinde Amerika Birleşik Devletleri’ne yerleşmiş, Boston’daki Harvard Üniversitesi’ndeki gece derslerine katılmış ve 1910 yılında buradan avukatlık diploması almıştır. Uzun yıllar Ermeni Genel Hayırseverler Birliği ve diğer Ermeni kurumlarında aktif olmuştur. Ermeni basınında faaliyet göstermiştir. Ermenice ve İngilizce dillerinde edebî ve tarihi içeriklerle 14 kitap yayımlamıştır. 20 Ekim 1961 tarihinde New York’ta vefat etmiştir. [54]
4) Avedis (Alişan) Khandzedyan ve ortalarının Arevdıragan [Ticaret] Matbaası
Avedis (Alişan) Khandzedyan (Khanzedyan), birkaç arkadaşıyla birlikte 1909 yılında "Avedis (Alişan) Khandzedyan ve Ortakları" adıyla ticari bir işletme kurmuştur. Khandzedyan’ın yanı sıra kurucular arasında, çoğunluğu Vartanyan Okulu mezunlarından olan Toros Bülbülyan, Khoren Varjabedyan, Hagop Kabbenciyan ve Nazaret Kıvıryan bulunmaktadır. Antep’in en hareketli caddelerinden Su Burcu üzerinde açılan bu ticaret ve manifatura dükkânı, halk arasında "Taşnaklar'ın mağazası" olarak bilinmektedir; dolayısıyla müşterilerinin büyük kısmı da Taşnak Partisi üyeleridir. Bir yıl sonra ortakların birkaçı işletmeden ayrılır ve şirket, Khandzedyan ile Varjabedyan’a kalır. 8 Mart 1911 tarihinde bir baskı makinesi alarak Ticaret Matbaası'nı kurarlar ve başlarda küçük bir el presi kullanılır.
Şirket üyeleri matbaacılık konusunda deneyimli olmadıkları için, daha önce Merkezi Türkiye Koleji matbaasında çalışmış bir tanıdıklarından yardım isterler; bu kişi bir süre dizgicilik görevini üstlenir. 1913 yılında ise şirketin eski ortaklarından Nazar Kıvıryan Halep’e gider ve matbaacılık alanında biraz ilerleme kaydeder. Halep’e dönerken yanında eskisinden biraz daha büyük ve ayak pedalıyla çalışan bir baskı makinesi getirir.
Yeni kurulan matbaanın ilk çırağı Krikor N. Baronyan olur. [56]
Daha önce bahsettiğimiz gibi, matbaada 2 baskı makinesi vardır; biri 22x32, diğeri ise 35x45 santimetredir. Baskıları özel büyük boy baskı makinesi, Antep'in en büyük matbaasıdır ve ticari işlerde en çok tercih edilenidir. [57]
Matbaa başlarda çok başarılı olmuş; ancak Balkan Savaşı sebebiyle yaşanan ekonomik kriz neticesinde 5.000-6.000 Osmanlı lirası tutarındaki muhtelif alacağını tahsil edememiştir. Matbaa müdürü de Amerika Birleşik Devletleri'ne göç etmiş, şirket lağvedilmiş ve matbaa kapanmıştır. [58]
Ticaret Matbaası; antet, davetiye, diploma, bilet, kartpostal, Osmanlı Bankası'nın Antep şubesine ve başka ticari işletmelere ait evraklar, reklam ve yaldızlı düğün davetiyeleri gibi baskılar yapmıştır. [59]
Varjabedyan, 1919 yılında tehcirden döndüğünde baskı makinesini almayı başarmış ve Antep Direnişi çatışmalarının başına kadar (1 Nisan 1920) matbaacılık işiyle uğraşmaya devam etmiştir. [60]
Yukarıda bahsedilen Ermenice harfli Türkçe kitapların dışında, 1914 tarihinde matbaada Ermenice harfli Türkçe “Hakikat” dergisinin 2 sayısı ile Bayramzade Hacı Abdullah Efendi'nin Osmanlıca "Kolera" ve "Ağzı Düdüklü Mikroplar” başlıklı Türkçe 2 tıp kitabı basılmıştır. [61]
Avedis (Alişan) Khandzedyan (Khanzedyan)
1880 yılında Gürün’de dünyaya gelmiştir. 1896 yılında yetim kalmış; annesiyle birlikte Antep’e göç etmiştir. 1903 yılında Antep’teki Vartanyan Okulu’ndan mezun olmuştur.[62] Antep Vartanyan Okulu Mezunlar Derneği’nin üyesidir. [63] Taşnaklara katılmıştır. Antep’te ilk tutuklamaların yaşandığı 6 Temmuz 1915’te kendisi de tutuklanmış, hapishaneden hapishaneye; Bilecik, Urfa ve ardından Halep’e sürülmüş ve burada tutukluyken 1916 yılında vefat etmiştir. [64]
Khoren Varjabedyan (Hrayr, Babayan)
1880 yılında Antep’te doğmuştur. Babası Urfalı, annesi ise Anteplidir. Birkaç yıl Antep’teki Nersesyan Okulu’na devam ettikten sonra 1893’te Atenagan Okulu’na geçmiştir. 1898’de Vartanyan Okulu’ndan mezun olmuş ve eğitimine Merkezi Türkiye Koleji’nde devam etmiştir. Vartanyan ve Nersesyan okullarında öğretmenlik yapmıştır. [65] Ermeni Devrimci Federasyonu Taşnak Partisi üyesidir ve Halep’en Antep’e silah ve mermi taşımıştır. [66] 6 Temmuz 1915 tarihinde tutuklanmış ve Halep’te hapse atılmıştır. Önce idam cezasına mahkûm edilmiş, ancak hüküm daha sonra 101 yıl hapis cezasına çevrilmiştir. Mart 1917’de hapisten salıverilmiş ve Homs’a geçmeyi başarmıştır. [67] Antep Direnişi çatışmalarına aktif olarak katılmıştır. 5 Ağustos 1920’de Antep’te, yedi ay veremle mücadele ettikten sonra vefat etmiştir. [68]
Nazar Kıvıryan
Halep’en Antep’e silah ve mermi taşımıştır. [69]
Hagop Kabbenciyan
1880 yılında Antep’te dünyaya gelmiştir. 1903 yılında Antep’teki Vartanyan Okulu’ndan mezun olmuştur. 2 yıl öğretmenlik yapmış, ardından 1910’da ailesiyle birlikte Hama’ya tehcir edilene kadar bir ticarethanede katiplik yapmıştır. 1918’de Antep’e geri dönmüştür. Merkezi Ermeni askeri meclisi üyesi olduğu için Antep Direnişi’nde aktif rol almıştır. Ermeniler Kilikya yöresini nihai olarak terk ederken o da Antep’ten ayrılmış ve Şam’a yerleşmiştir. Şam’daki Ermeni toplumsal hayatında önemli bir rol edinmiştir. 9 Aralık 1973 tarihinde vefat etmiştir. Edebi yetenekleri olan bir şahıstır. [70]
1) “Şırçaperagan Gontag Uğğvadz Giligyan Cemaranin” [Kilikya Ruhban Okulu Fermanı]
Yazan: Katolikos II: Sahak Khabayan, Antep, Ticaret Matbaası, 14 Kasım 1911, büyük boy 1 sayfa.
Katolikos II. Sahak’ın kuruluşu vesilesiyle Antep'teki Kilikya Ruhban Okulu'na dair 11 Ağustos 1913 tarihli ve 237 numaralı fermanıdır. Ferman, “Giligyan Cemaran Ayntab-Giligya, Araçin Değegakir 1912-1914" kitabı içinde yeniden basılmıştır, İstanbul, H. Madteosyan Matbaası, 1914, s. 3-6. [71]
2) Hamarod Haydakir Giligyan Cemarani [Kilikya Okulu Mühredat Özeti]
I. baskı, Antep, Ticaret Matbaası, Avedis Khandzedyan ve Ortakları, 1912.
Bu müfredat, civardaki tüm piskoposluk merkezlerine, masraflarının karşılanması kabul edilmesi şartıyla, bu merkezlerden kabul edilecek bedelsiz öğrenci sayıları belirtilerek gönderilmiştir. [72]
1914 tarihinde ikinci baskısı yapılmıştır.
3) Himnagan Ganonakir Vartanyan Intatzavardits Miyutyan (Himnyal 9/22 Hnv.1913) [Vartanyan Okulu Mezunlar Derneğinin (9/22 Ocak 1913) Kuruluş: Kuruluş Tüzüğü]
Bir geçen derneğin yayınıdır, Antep, 1913, 4 sayfa, 9.8x15.8 cm.
Tek tek başlıklar halinde derlenmiş Vartanyan Mezunlar Derneği’nin tüzüğüdür.
Vartanyan Mezunlar Derneği - Vartanyan Okulu Mezunlar Derneği
Okulun Antep'teki mezunları tarafından 9/22 Ocak 1913 tarihinde kurulmuştur. [73]
Derneğin başlıca iki amacı; okulun mezunlarının zihinsel ve manevi gelişimlerine katkıda bulunmak ve yayıncılık faaliyeti yapmaktır.
Dernek gelirlerinin %10'u muhtelif masraflara ve yayıncılık faaliyetlerine ayrılacaktı. [74]
4) Haydararutyun yev Hraver Ayntabi kıdnıvoğ Cemarani Varçutyan [Antep’teki Ruhban Okulu İdaresi’nden Duyuru ve Çağrı]
Giligya Ruhban Okulu İdaresi yayını, Antep, Ticaret Matbaası, 21 Eylül 1913, 1 sayfa, 17,8x20,6 cm.
Giligya Ruhban Okulu İdaresi’nin, ruhban okulunun açılışının 13/26 Ekim 1913 tarihinde Ankara Piskoposu Papken Güleseryan tarafından gerçekleştirileceğine dair duyurusu.
Duyuruda, aynı zamanda topluma ruhban okuluna maddi ve manevi destek sağlanması çağrısı yapılmaktadır.
5) Hamarod Haydakir Giligyan Cemarani Ayntab [Antep’teki Kilikya Ruhban Okulunun Müfredat Özeti]
Kilikya Ruhban Okulu yayını, Sayı 2, Antep, Ticaret Matbaası (Avedis Khandzedyan ve Ortakları), 1914i [75]
5) Kevork S. Balyan Matbaası
1911 tarihinde kurulmuştur. [76]
Peder Karekin Boğaryan, 21 Ekim 1914 tarihli Arşak Alboyacıyan’a gönderdiği bir mektupta bu matbaanın faaliyetleri hakkında olumlu bildirimlerde bulunmuştur. Şöyle ki:
Kevork S. Balyan isimli genç, şehirde faaliyet gösteren Khandzedyan Matbaası’nı görüp, kendisi de elindeki imkânlar doğrultusunda bir baskı makinesi yapmayı düşünmüş ve yaklaşık bir sene boyunca bu konuyu saatçi Rüştü Hoca ve bir başka Türk arkadaşına sürekli dile getirmiştir. Balyan, matbaacılık işini bilmemektedir, dizgicilikten anlamaz. O, matbaa makinesini yaptıran ve kullanan usta olmuştur. Peder Karekin Boğaryan’ın onun hakkındaki sözlerine kulak verelim: “Baskı makinesi en fazla bir sene aksaya aksaya çalıştı. Matbaa büyük oranda ahşap olduğundan, yazın sıcaktan gevşiyor ve kışın sertleşiyordu. Ve dolayısıyla doğru düzgün iş çıkaramıyorlardı. Nihayetinde battılar.” [77]
1913 tarihine kadar matbaada, “Osmanlı Ajans” veya “Telgraf Havadisler” [78] adı altında Osmanlıca telgraf haberleri basılmıştır.
6) Havadis Matbaası
Saatçi Rüştü Efendi ismiyle bilinen, yörenin yerlilerinden Rüştü Hoca'ya ait olmuştur. Kişisel bir girişimdir. Rüştü Efendi, 1912 tarihinde bir Avrupa baskı makinesini şehre getirip Havadis Matbaası'nı kurmuştur. Bu matbaa, Antep'in dördüncü matbaasıdır. Hocanın asıl zanaatı saat tamiri ve ticaretidir; ancak aynı zamanda dizgicilikle uğraşmış ve elinin altındaki birkaç çırakla birlikte matbaacılık işini da yürütmüştür. [79]
Peder Karekin Boğaryan'ın 21 Ekim 1914 tarihli mektubuna göre, bu matbaada Osmanlı günlük haberleri "Osmanlı Ajans" veya "Telgraf Havadisler" başlıkları altında basılmakta; ayrıca yerel idare ve İttihat Partisi'nin Antep Şubesi'nin ilanları da basılmıştır.
Matbaada sadece Arapça harfler olmuştur; lakin bazı Ermeni kaynaklarında, bu matbaada Ermenice harfli baskılar yapıldığı belirtilmektedir. Bu nedenle, şehrin Ermeni matbaaları arasında sayılmaktadır.
7) Kilikya Ruhban Okulu’nun Matbaa Kurma Girişimi
Kilikya Ruhban Okulu’nun kuruluşundan sonra, 13/26 Ekim 1913 tarihinde bağış kampanyası düzenlenmiş ve Mısır'da ikamet eden iki Antepli Vartanyan Okulu mezunu tüccar Harutyun Cebeciyan ve kardeşi Armenak ile doktor Nazaret Keçeciyan [81] okula bir matbaa makinesi hediye etmeyi vaat etmişlerdir. Tarihçi Krikor Boğaryan, onların hediye etmeyi planladıkları matbaa makinesinin 1897 yılında Kıbrıs'ta Vahan Kürkciyan tarafından kurulmuş olan yetimhane-okulunun matbaası olduğunu düşünmektedir. Bu matbaa, 1904 yılında Vahan Kürkciyan aracılığıyla Kahire'deki "Lusaper” gazetesine satılmış ve Kahire’ye götürülmüştür. Bu iki bağışçı, Antep’teki Vartanyan Okulu’nda Kürkciyan’ın öğrencileri olmuş ve onun Kahire’ye yerleşmesi üzerine Kürkciyan’a orada destek ve hami olmuşlardır [82].
Kilikya Okulu Yönetim Kurulu, bir konuşmada okulun ihtiyaçları konusunda şöyle bir ifade kullanmıştı: “Öncelikler ve ihtiyaçlar... Öğretmenlerin çalışmaları, öğrencilerin yayınladığı Kilikya gazetesinin basımı ve okula ait çeşitli yayınlar için kullanılmak üzere ruhban okuluna ait bir matbaa sahibi olmak planlanmaktadır. Bu nedenle 400-500 liraya ihtiyaç duyulmaktadır ve halkımızın desteği talep edilmektedir.”
Büyük olasılıkla 1915 yılı yaşanmasaydı, Kilikya Matbaasının kurulması mümkündü.
Kilikya Ruhban Okulu (Kilikya Yatılı Yüksek Okulu)
13/26 Ekim 1912 tarihinde kurulmuş ve bu yıl içinde 55 öğrencisi olmuştur. Lakin resmi açılışı 13/26 Ekim 1913 tarihinde, Ermeni harflerinin bulunuşunun ve matbaacılığının yıldönümü törenleri sırasında kutlanmıştır. Yatılı vasfa da sahip olan okulun bir futbol takımı da vardır. Okulun müdürlüğünü üstlenen Armenak Çamiçyan’ın kısa bir ömrü olmuş, 1915’te vefat etmiştir. [84]
8) Püzant Topalyan Matbaası
Şair Püzant Topalyan, 1920-1921 Antep öz-savunması çatışmaları sona erdikten sonra Ermenice harfleri de olan bir baskı makinesi satın almış ve bir matbaa kurmuştur. Bu matbaada mütevazı dizgicilik maharetlerini kullanarak ticari evraklar, okul, dernek belgeleri, ilanlar ve biletler basmıştır. [85]
Görünüşe göre bu matbaada kitap veya kitapçık basılmamış, sadece küçük çaplı işler yapılmıştır.
Püzant Topalyan
1902 yılında Antep’te dünyaya gelmiş ve öğrenimini buradaki Nersesyan okulunda almıştır. Babası devlet memuru olduğu için 1915’te Tehcire tabi tutulmamıştır. Antep Ermenilerinin şehri terk etmesinden sonra bir süre Halep’te yaşamış. Burada ağabeyi Hampartzum’la birlikte 1924-1930 yılları arasında Araks Matbaasını işletmiş ve otuzdan fazla Ermenice kitap basmıştır. [86] 1930’da Paris’e geçmiş ve aynı isimli matbaasını burada işletmeye devam etmiştir. Edebiyatın yanı sıra resimle ilgilenmiş ve çok sayıda kişisel sergi düzenlemiştir. 1970 yılında Paris’te vefat etmiştir. [87]
1921 yılında Antep Ermenileri şehri terk ettikten sonra Halep’e götürülen 3 matbaadan biri, harfleri çok kaliteli olmayan küçük bir makinedir. Bu cihaz Halep’te Çerçiyan Matbaa-kitapçısında kullanılmıştır. Antep’in hangi matbaasının teçhizatına ait olduğu tarafımızca netleştirilememiştir. [89]
- [1] Kevork A. Sarafyan (düzenleyen ve derleyen), Badmutyun Antebi Hayots, Amerika Antepliler Derneği yayını, ABD, Los Angeles, Kaliforniya, 1953, I. Cilt: 32, 1088 sayfa, II. Cilt: 32, 806 sayfa.
- [2] Krikor Boğaryan, Ayntabagank, I. Cilt: «Ayntabtsinerun durkı dıbarkrutyan, hay mamulin, hay kraganutyan yev hay mışaguytin [Anteplilerin Ermeni matbaacılığı, Ermeni basını, Ermeni edebiyatı ve Ermeni kültürüne katkısı]», Beyrut, Atlas matbaası, 1974, 260 sayfa, II. Cilt: «Mahartzan: Mahakrutyunner, tampanaganner yen gensakragan noter [Mezar Kitabeleri: Kabir yazıları, kitabeler ve biyografik notlar]», Beyrut, Atlas matbaası, 1974 (kapak üzerinde 1975), 751 sayfa, 1 numaralandırılmamış sayfa.
- [3] Notlarla birlikte New York'ta yayınlanan «Hayasdani Goçnag» isimli haftalık gazetede basılmıştır, 28. Yıl, Sayı 4, 28 Ocak 1928-58. Yıl, 20 Eylül 1958, Sayı 38.
- [4] Oğlu Krikor Boğaryan'ın bahsi geçen eserinin I. Cildi içinde yayınlanmıştır, s. 17-21.
- [5] V. M. Kürkciyan, «Azkayin huşer: Bızdig votisagan mı yev ange hedo», bkz. «Hayasdani Goçnag», New York, 28. Yıl, Sayı 48, 1 Aralık 1928, s. 1517. Ayrıca a.g.y., 37. Yıl, Sayı 22, 29 Mayıs 1937, s. 528. Krikor Boğaryan, «Atenagan Varjaran», bkz. Kevrok A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 740.
- [6] Kevrok A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 846.
- [7] Kr[ikor] H. Kalusdyan [Giligetis], «Maraş gam Kernamig yeb heros Zeytun», Maraşlılar Derneği Merkez Komitesi yayıncı, ABD, New York, Goçnag matbaası, 1934, s. 503.
- [8] S[arkis] Laleyan, “Dıbaran G. T. Koleci”, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 22.
- [9] Peder Karekin Boğaryan’ın 21 Ekim 1914 tarihli Arşak Alboyacıyan’a hitaben kaleme aldığı mektuptan ve Krikor Boğaryan’ın kayıtlarından, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 17-18.
- [10] S[arkis] Laleyan, “Dıbaran G. T. Koleci”, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 22. Arşak Alboyacıyan’ın bahsi geçen mektubu ve Krikor Boğaryan’ın kayıtları, Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 17-18.
- [11] Kevrok A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 821.
- [12] V. M. Kürkciyan, «Azkayin huşer: Kolecen turs», bkz. «Hayasdani Goçnag», New York, 28. Yıl, Sayı 34, 25 Ağustos 1928, s. 1072.
- [13] V. M. Kürkciyan, «Azkayin huşer: Bızdig votisagan mı...», s. 1517.
- [14] S[arkis] Laleyan, “Dıbaran G. T. Koleci”, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 22. Peder Karekin Boğaryan'ın bahsi geçen mektubu ve Krikor Boğaryan’ın kayıtları, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 17-18.
- [15] S[arkis] Laleyan, “Dıbaran G. T. Koleci”, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 24.
- [16] Peder Karekin Boğaryan'ın bahsi geçen mektubu ve Krikor Boğaryan’ın kayıtları, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 17-18.
- [17] Kevrok A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 845.
- [18] Kr[ikor] H. Kalusdyan [Giligetis], «Maraş gam Kernamig...», s. 509.
- [19] A.g.e., s. 504.
- [20] Arşak Alboyacıyan, “Hayerı yev Dbakrutyunı”, bkz. “Hayrenik” dergisi, Boston, 10. Yıl, I. Cilt, s. 19.
- [21] Peder Karekin Boğaryan'ın bahsi geçen mektubu ve Krikor Boğaryan’ın kayıtları, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 19.
- [22] Kolej matbaasının Halep’teki faaliyetleri için bkz. Hayg Barigyan ve Hovnan Varjabedyan, “Badmutyun Suriyo Hay Dbaranneru”, EHGB neşriyat kolu, Halep, 1973, s. 26-29. Burada matbaada basılmış 22 kitabın listesi de verilmiştir.
- [23] «Tzayn mı Antzyalen (Geyanki Khoher)», New York, 1927, s. 7-10. Ayrıca bkz. Kr[ikor] H. Kalusdyan [Giligetis], «Maraş gam Kernamig...», s. 508.
- [24] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, II. Cilt, s. 714.
- [25] Dikran Cebeciyan, «Abrıvadz Orer Hayaısbanutenen (Der Zor, 1915)», Halep, Violet Cebeciyan kütüphanesi yayını, 2001, s. 19-21.
- [26] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 28.
- [27] V. M. Kürkciyan, «Azkayin huşer: Bızdig votisagan mı...», s. 1517.
- [28] A.g.e.
- [29] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20.
- [30] Hasmik A. Isdepanyan, «Hayadar Turkeren Kıkeri yev Hayadar Turkeren Barperagan Mamuli Madenakidutyun (1727-1968), İstanbul, 2005, s 317.
- [31] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20, Sayı 8.
- [32] Hasmik A. Isdepanyan, «Hayadar Turkeren Kırkeri...», s. 317.
- [33] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20.
- [34] H. A. Isdepanyan, «Hayadar Turkeren Kırkeri Madenakidutyun (1727-1968)», Ermenistan Bilim Akademisi yayını, Erivan, 1984, s. 163 ve Hasmik A. Isdepanyan, «Hayadar Turkeren Kırkeri...», s. 321.
- [35] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20.
- [36] Hasmik A. Isdepanyan, «Hayadar Turkeren Kırkeri...», s. 321.
- [37] Teotig (derleyen ve düzenleyen), “Huşartzan Abril Dasnımegi", İstanbul, O. Arzuman matbaası, 1919, s. 71; ayrıca bkz. Garabed M. Misiryan’ın başlıksız makalesi, "Goçnag", New York, 18. Yıl, Sayı 44, 3 Kasım 1918, s. 1729.
- [38] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20. Hasmik A. Isdepanyan, «Hayadar Turkeren Kırkeri...», s. 320.
- [39] Hasmik A. Isdepanyan, «Hayadar Turkeren Kırkeri...», s. 320.
- [40] Teotig, “Huşartzan Abril Dasnımegi", s. 86.
- [41] Kr[ikor] H. Kalusdyan [Giligetis], «Maraş gam Kernamig...», s. 507, ayrıca Kevrok A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 859.
- [42] Kevrok A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 858-859. «Alekyan Bezciyan'ın Otobiyografisi», bkz. «Hayun Haretsuytsı: Haygagan Veradzınunt», 4. Yıl, İstanbul, 1914, s. 187-189.
- [43] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20. Hasmik A. Isdepanyan, «Hayadar Turkeren Kırkeri...», s. 333.
- [44] ] Teotig, “Huşartzan Abril Dasnımegi", s. 71; ayrıca Kevrok A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 549, 831, 837, 860; ayrıca Kr[ikor] H. Kalusdyan [Giligetis], «Maraş gam Kernamig...», s. 509.
- [45] V. M. Kürkciyan, «Azkayin huşer: Vartaryan Gırtaranı İnçbes Himnıvetsav», bkz. «Hayasdani Goçnag», New York, 28. Yıl, Sayı 41, 13 Ekim 1928, s. 1297.
- [46] Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», II. Cilt, s. 457; V. M. Kürkciyan'ın makalesi.
- [47] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 24.
- [48] Setrak G. Matosyan, «Ayntabi Krisdosasirats Ingerutyun 1896-1935», Halep, A. Der Sahagyan matbaası, 1935, s. 29-31, ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, II. Cilt, s. 206-210; ayrıca Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 646-647.
- [49] Peder Yeğya S. Kasuni, «Lusaşaviğ», Beyrut, 1947, s. 425; ayrıca bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 24; ayrıca Hasmik A. Isdepanyan, «Hayadar Turkeren Kırkeri...», s. 342.
- [50] Hasmik A. Isdepanyan, «Hayadar Turkeren Kırkeri...», s. 342; ayrıca O. Gülümyan, A. Atamyan, S. Tatevosyan, A. Savalyan, M. Soğomonyan, A. Sahagyan, «Hay Kirkı 1901-1920 Tıvagannerin», Erivan, «Kirk» Yayınları, 2007, s. 590.
- [51] V. M. Kürkciyan, «Azkayin huşer: Fransayi Campov», bkz. «Hayasdani Goçnag», New York, 32. Yıl, Sayı 2, 9 Ocak 1932, s. 44.
- [52] A.g.y., «Azkayin huşer: Vartanyan Gırtatani Nersın u Şurçı», bkz. «Hayasdani Goçnag», New York, 28. Yıl, Sayı 46, 17 Kasım 1928, s. 1457; ayrıca a.g.y., «Azkayin huşer: Bızdig votisagan mı...», s. 1517; ayrıca Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 630, otobiyografi.
- [53] V. M. Kürkciyan«Azkayin huşer: Bızdig votisagan mı...», s. 1517-1518.
- [54] Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 630-634, otobiyografi; ayrıca Ardaşes H. Kardaşyan, «Nüter Yekibdosi Hayots Badmutyan hamar», II. Cilt, Vanadik-San Lazzaro, 1986, s. 648-649; ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, II. Cilt, s. 683-690.
- [55] Peder Karekin Boğaryan’ın bahsi geçen mektubu, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 21; ayrıca bkz. Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», II. Cilt, s. 292, ayrıca Arşak Alboyacıyan, «Hayerı yev Dıbakrutyunı», «Hayrenik» dergisi, 10. Yıl, Sayı 9 (117), Temmuz 1932, s. 88.
- [56] Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», II. Cilt, s. 292.
- [57] Peder Karekin Boğaryan’ın bahsi geçen mektubu, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 21.
- [58] Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», II. Cilt, s. 292.
- [59] Peder Karekin Boğaryan’ın bahsi geçen mektubu, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20-21.
- [60] Kevork H. Barsumyan, «Badmutyun Ayntabi H. H. Taşnagtsutyan 1898-1922», Zavaryan Cemiyeti yayını, Halep, «Dikris» matbaası, 1957, s. 290-291.
- [61] Peder Karekin Boğaryan’ın bahsi geçen mektubu, bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20-21.
- [62] «Şırçanavardk Vartanyan Gırtarani Ayntab», Antep, 1914, s. 7; ayrıca bkz. Kevork H. Barsumyan, «Badmutyun Ayntabi H. H. Taşnagtsutyan...» s. 290, 305; ayrıca Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 990.
- [63] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 103, 134.
- [64] Kevork H. Barsumyan, «Badmutyun Ayntabi H. H. Taşnagtsutyan...» s. 305; ayrıca bkz. Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 990.
- [65] Kevork H. Barsumyan, «Badmutyun Ayntabi H. H. Taşnagtsutyan...» s. 289-293; ayrıca bkz. «Şırçanavardk Vartanyan Gırtarani Ayntab», s. 6; ayrıca A. Gesar, «Ayntabi Koyamardı», Boston, Mass., «Hayrenik» matbaası, 1945, s. 152-153.
- [66] Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 1007-1008.
- [67] Kevork H. Barsumyan, «Badmutyun Ayntabi H. H. Taşnagtsutyan...» s. 290-291; ayrıca bkz. H., «Khoren Varjabedyan», «Cagadamard» gazetesi, İstanbul, yeni dönem, 10. Yıl, Sayı 592 (2412), 29 Ekim 1920, s. 2; ayrıca Aram Andonyan, «Parseğ Şahbaz», «Veradzınunt» yıllığı, I. Yıl, Paris, 1920, s. 169-170.
- [68] K. Boğaryan, «Antzi Gorusdı…», bkz. «Hay Antep», Beyrut, 8. Yıl, Sayı 3 (27), 1967, s. 19.
- [69] Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 1007-1008.
- [70] A.g.e., II. Cilt, s. 641; ayrıca «Şırçanavardk Vartanyan Gırtarani Ayntab», s. 7; Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, II. Cilt, s. 413-416.
- [71] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20, Sayı 2.
- [72] Krikor Boğaryan, “Giligyan Cemaran, (1912-1915)”, bkz. Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 782; ayrıca Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20, Sayı 1.
- [73] «Şırçanavardk Vartanyan Gırtarani Ayntab», s. 13-14.
- [74] «Himnagan Ganonakir Vartanyan Intatsavardits Miyutyan», Antep, Ticaret Matbaası, 1914, s. 2, 4.
- [75] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 20.
- [76] Arşak Alboyacıyan, «Hayerı yev Dıbakrutyunı», «Hayrenik» dergisi, 10. Yıl, Sayı 9 (117), Temmuz 1932, s. 88.
- [77] Mektup için bkz. Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 19.
- [78] Mektup için bkz. a.g.e. s. 21.
- [79] Mektup için bkz. a.g.e. s. 19.
- [80] Mektup için bkz. a.g.e. s. 21.
- [81] Kaynaklarda kimi yerde matbaa makinesinin Harutyun Cebeciyan ile doktor Nazaret Keçeciyan tarafından hediye edileceğini yazmaktadır (Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, II. Cilt, s. 547) ve kimi yerde de Harutyun ve Armenak Keçeciyan kardeşler tarafından söz verildiğinden bahsedilmektedir (Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 796).
- [82] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 41; ayrıca II. Cilt, s. 547.
- [83] Kilikya Ruhban Okulu-Antep, «İlk Rapor 1912-1914», İstanbul, H. Madteosyan Matbaası, 1914, s. 85.
- [84] Kevork A. Sarafyan, «Badmutyun Antebi Hayots», I. Cilt, s. 775-797; Krikor Boğaryan’ın makalesi.
- [85] Kr. Boğaryan, «Avedis Der Sahagyan (1900-1973)», bkz. «Nor Ayntab», Beyrut, 14. Yı Sayı 1-2 (53-54), 1973, s. 99-100.
- [86] Hayg Barigyan-Hovnan Varjabedyan, “Badmutyun Suriyo Hay Dıbaranneru”, s. 38.
- [87] Krikor Boğaryan, “Ayntabagank”, I. Cilt, s. 163-166.
- [88] A.g.e., s. 25.
- [89] A.g.e., s. 28.