Ալպոմը, որուն մէջ ամփոփուած են այս լուսանկարները։ Լուսանկար՝ Նանի Թորոսեան-Թնճուկեանի։

Նանի Թնճուկեան հաւաքածոյ - Պըրլինկէյմ, Քալիֆորնիա

Քաղաքներ եւ մարդիկ

Հեղինակ՝  Մարուշ Երամեան, 15/06/21 (վերջին փոփոխութիւն՝ 15/06/21)

Մարդիկ ինչո՞ւ կը լուսանկարեն. մանաւանդ գրագէտ մը ինչո՞ւ կը լուսանկարէ, երբ գիրով կրնայ պահը անմահացնել:

Կ'ըսուի թէ մարդ արարածը աւելի շատ վատ պահերը յիշելու հակում ունի, իսկ լաւերը՝ ոչ այնքան, եւ այդ իսկ պատճառով կ'ուզէ հաճելի եւ քաղցր պահերը լուսանկարելով պահ տալ, կարծես չի վստահիր իր յիշողութեան կամ պատկերները պահելու իր նայուածքին կարողութեան:

Նկարները ցոյց կու տան նաեւ թէ ի՛նչն է կարեւորը մեզի համար, մեր կեանքին ընթացքին. անոնք մաս կը կազմեն մեր ձգած ժառանգութեան եւ բարդ լեզուով մը մեզի կրնան պատմել ինչ որ յաճախ բառերը չեն կրնար փոխանցել:

Հայոց պատմութեան ընթացքին, հայերը ո՛ւր ալ որ ապրեր են, յաճախ տեղաշարժեր ունեցեր են, անհատապէս, ընտանիքով, թէ խմբովին, ինչպէս եղած է պարագան Նոր 
Ջուղայի մէջ հայերու բնակեցման: 

Այս տեղաշարժերուն ամենէն ծանրը անշուշտ 1915 թուականի գաղթն ու հայերու ցրուումը եղած է:

Թէեւ վրան գրուած է «Հալէպ պատմական դուռ մը», սակայն ասիկա Խան Օճի մուտքի կամարն է. այս խանը Հալէպի պարիսպներէն դուրս եղող ամենէն հին խանն է, որ վերանորոգուած է մամլուք սուլթան Գոնսուա Էլ Ղուրիի օրով: Անունը կու գայ թրքերէն «երեք» (Իւչ) բառէն, որովհետեւ կ'ըսուի թէ երեք խաներ կը պարփակէր, կամ նոյն վայրին մէջ գտնուող երեք խաներէն մէկն էր եւ միակ կանգուն մնացածը: Խանէն մնացած է միայն մուտքը։
Դիտելով այս հաւաքածոյին կարգ մը նկարները, զարմանքով կը հաստատենք, թէ արեւելեան քաղաքներ մինչեւ այսօր պահած են իրենց դիմագիծն ու կենսաձեւը, մանաւանդ հին թաղերու մէջ, ժողովուրդին աղքատ դասակարգին համար: Այս նեղ թաղը կրնայ արեւելեան որեւէ քաղաքի մէջ ըլլալ, Հալէպէն մինչեւ Պոլիս կամ Գահիրէ եւ Թունուզ: Մինչեւ այսօր ալ կարելի է տեսնել այս սալայատակին քարերը, իրար կարծես համբուրող փայտեայ մաշրապիաները (քարաշէն պատէն դուրս, փայտեայ փակ փոքր պատշգամներ) ձախին երեւցող փայտեայ դարպասը խանութին եւ աւելածուն իր աւանդական զգեստով եւ աւելով:
Հակառակ անոր, որ նկարին վերեւ «Անթաքիյէ» (Անտիոք) արձանագրուած է, սակայն այս մզկիթը կը գտնուի Հալէպի հին շրջանին մէջ, մօտիկը փակ շուկային եւ կը կոչուի Մէհմէնտար, կամ Դատաւորի մզկիթ եւ կամ Մէհմէնտար Դատաւորին մզկիթը: Մամլուք ոճին պատկանող այս մզկիթին կառուցումը աւարտած է 1303 թուականին: 1822-ի երկրաշաժին կը քանդուի, ապա 1946-ին կը վերակառուցուի: Մէհմէնտար բառը պարսկերէն բարդ բառ մըն է մէհմէն + տար = հիւր + պատասխանատու:
Նկարը ցոյց կու տայ հանգստացող ուղտեր, որոնք հաւանաբար մաս կը կազմեն կարաւանի մը: Անոնց ետին կ'երեւին մարդիկ, որոնց տարբեր տարազները հետաքրքրութիւն կ'արթնցնեն:
Դար մը առաջ էշերը ամէն բան էին՝ իրենց տէրերուն օգնականները, ճամբորդելու միջոցը, շրջուն վաճառորդներուն «խանութը» եւ այլն: Երեւցող փողոցը շատ կը յիշեցնէ Հալէպի կեդրոնէն՝ Պապ էլ Ֆարաճէն Ճիտէյտէ մտնող բաժինը, խորքին երեւցող իր կամարով, որուն վրայ տուներուն կառոյցը շարունակուած է: Սակայն ասիկա միայն ենթադրութիւն է դժբախտաբար ...
Հալէպի Րումի մզկիթը, իսկ ետեւի սրածայր մինարէովը՝ Ատալիէ մզկիթը, երկուքն ալ Հալէպի բերդին մօտիկ, հին քաղաքին մէջ:

Նման տեղաշարժերու ընթացքին մարդիկ իրենց նուազագոյնն իսկ իրենց հետ տանելու կարողութիւնն ու կարելիութիւնը չեն ունենար, եւ յաճախ ափսոսանքով կը յիշեն իրենց լքուած կալուածները, հողերը, իրերը:

Սակայն տարօրինակ, գրեթէ անհասկնալի ձեւով այդ իրերը կը ճամբորդեն իրենց տէրերէն անկախ, ի վերջոյ հանգրուանելու համար եթէ ոչ իրենց տէրերուն, ապա անոնց մօտիկ, կամ այդ իրերուն հանդէպ յատուկ գուրգուրանք ունեցող մարդոց մօտ:

Նման իրեր ստացողը կամ ձեռք ձգողը անպայմա՛ն պատմութիւն մըն ալ «ձեռք կը ձգէ», այսինքն կը լսէ տուողէն կամ ծախողէն: Նման պատմութիւնները մարդիկ հակամէտ են իրենց միտքին եւ յիշողութեան վստահելու, առանց մտածելու, որ միտքը շատ յաճախ խաղեր կը խաղայ մեր գլխուն եւ մոռացութեան կու տայ բաներ, որոնք մեզի համար այնքան կարեւոր են, բայց ոչ միտքին, որ դէպք մը կը պահէ իր մէջ, որքան յաճախ այդ դէպքը յիշենք, որովհետեւ մենք երբեմն կը յիշենք ո՛չ թէ դէպքը, այլ այդ դէպքին յուշը մեր միտքին մէջ։ Այսինքն որքան դէպք մը կամ անձ մը յիշենք, այնքան աւելի կը տպաւորուի անիկա մեր միտքին մէջ, մինչ շատ կարեւոր դէպք մը, եթէ յաճախ չյիշենք, կրնանք մոռնալ, հակառակ մեզի համար ունեցած իր կարեւորութեան:

Անշուշտ կրնանք արձանագրել տեղ մը, մատիտով թուղթի վրայ, կամ թուայնացումի միջոցներէն մէկուն մէջ: Սակայն այնքան հեռացած ենք գիրէն, որ նոյնիսկ համակարգիչին կամ բջիջայինին մէջ գրել-արձանագրելը կը խուսափի մեր միտքէն:

Նման ճամբորդութիւն մը ապրած է այս էջով ներկայացուած ալպոմին մէջ ամփոփուած լուսանկարներու հաւաքածոն, որուն լուսանկարները մեր աչքերուն առաջ են. մենք այստեղ կը դիտենք վաւերական եւ շատ հին լուսանկարներու լուսանկարները, կարծէք կրկին ապրելով անոնց արկածախնդրութիւնը՝ տեղէ տեղ եւ ձեռքէ ձեռք փոխադրուիլը, մինչեւ հասնին իրենց վերջնական հանգրուանին:

Ուրեմն հիմա աչքերուս առջեւ է  - տասնամեակ մը առաջ թերեւս ըսէի՝ ձեռքերուս մէջ է- հիմա սակայն շատ աւելի դիւրին է, թուայնացումի դիւրութիւններուն պատճառով, աչքերուն առջեւ ունենալը - աչքերուս առջեւ է շատ հին եւ դժբախտաբար անխնամ մնացած հաւաքածոյ մը վաղուց քաշուած կամ առնուած լուսանկարներու:

Այս արտայայտութիւնն ալ կը տարբերի մեզի համար, նայած թէ ուրկէ՛ եկած ենք. Օրինակ պոլսահայոց համար «պատկեր մը առնենք»ը եկած է մինչեւ Գահիրէ եւ Աղեքսանդրիա, մինչ Սուրիոյ եւ Լիբանանի հայերը պիտի ըսէին՝ «նկարուինք» կամ տասնամեակներ առաջ՝ «նկար մը քաշուինք»:

Լուսանկարողները, ըլլան անոնք մասնագէտ լուսանկարիչներ, թէ սովորական մարդիկ, ընդհանրապէս խնամքով կ'ընտրեն լուսանկարին պահը, դիրքը, յստակութիւնը, փորձելով գեղեցկացնել պատկերը:

Այս հաւաքածոյին մէջ սակայն նման ճիգ չկայ. կայ աճապարանք մը, պահը կամ վայրը չփախցնելու եւ անմիջապէս արձանագրելու մտահոգութիւն մը:

Երկու դիմանկարներ կ'երեւին այս հաւաքածոյին մէջ՝ Տոքթ. Խ. Պօղոսեանի եւ Ֆիլիփ Արփիարեանի: Ինչո՞ւ միայն այս երկուքը կան. նկարողին մտերիմնե՞րն են, թէ՞ պատահաբար առնուած են:

Իւրաքանչիւր անհատ նոյն տեսարանը կամ դէպքը իր ուրոյն ձեւով կը լուսանկարէ, անպայմանօրէն ի՛ր դրոշմը դնելով լուսանկարին վրայ:

Ո՞վ է հեղինակը այս ալպոմին լուսանկարներուն եւ ո՞ւր է լուսանկարիչին դրոշմը պատկերներուն վրայ:

Այնթէպցի տէրվիշ-նուագածու մը:
Անթաքիյէ/Անտիոք:
Անթաքիյէ/Անտիոքէն տեսարաններ:
Անթաքիյէ/Անտիոքէն տեսարաններ:
Անթաքիյէ/Անտիոքէն տեսարաններ:
Հալէպէն տեսարան մը, ուր կ'երեւի Հալէպի գետը՝ Քուէյքը, որ Թուրքիոյ մէջ ամբարտակի մը կառուցումով ամբողջովին դադրեցաւ հոսելէ:
Պոլիս, Վոսփոր։

Կ'ըսուի թէ ալպոմը պատկանած է պոլսահայ երկու եղբայրներու՝ Ստեփան եւ տոքթ. Հենրի Արսլանեաններուն, որոնց քրոջ`Ռեժինա Արսլանեան-Թորոսեանի մօտ մնացած է, որ աւելի ուշ, այդ քրոջ անզաւակ ըլլալուն պատճառով անցեր է իր ներոջ աղջկան՝ Շաքէ Թորոսեան-Թորոսեանին եւ անկէ Շաքէին աղջկան՝ Ազնիւ Թորոսեան-Թորոսեանին, որմէ ալ անցեր է Նանի Թորոսեան-Թնճուկեանին, որուն քով ալ հանգրուաներ է այս յոգնատանջ ալպոմը:

Այս ամբողջ պատմութեան մէջ Վաղինակ Բիւրատի անունը մէկ անգամ կը յիշուի, լուսանկարներէն մէկուն տակ յստակօրէն ի՛ր ձեռագրով գրուած՝ «Ես ինքս» (ձեռագրի այս հաստատումը կու գայ Վ. Բիւրատի թոռնիկէն՝ Հայկ Բիւրատէն, որ այսօր ԱՄՆ կը բնակի: Սակայն ասիկա Վ. Բիւրատի մէկ կատակը ըլլալու է, որովհետեւ այդ նշուած նկարին մէջ երեւցածը միայն ... գրաստ մըն է:

Կ'ըսուի նաեւ, որ Արսլանեան երկու եղբայրները բարեկեցիկ եւ շատ ճամբորդող մարդիկ եղած են, կարծես ատով հաստատուէր նկարներուն պատկանելիութիւնը:

Բայց երբ նկատի առնենք, որ Վաղինակ Բիւրատ ի՛նք եւս, իր կենսագրութենէն դատելով, ոչ միայն բաւական ճամբորդած է, այլ նաեւ եղած է մէկը այն անձերէն, որոնք փրկուած են «Թայթանիք» նաւուն արկածէն, կը հասկնանք որ ինք եւս շատ ճամբորդած մէկը եղած է:

Շուկայի տեսարան մը, շատ հաւանաբար Իտլիպի մէջ, նկատի առնելով որ գետնին դրուած մեծ ափսէին մէջ եղածը՝ շա'ապիյէթ, ժամանակին Իտլիպի մէջ միայն կը պատրաստուէր, մէջը՝ անարատ սեր: Անուշավաճառին անմիջապէս կողքին կ'երեւի թէյավաճառը իր ափսէով եւ թէյնիկով:
Իտլիպ. հրապարա՞կ. երկու կիներ կ'անցնին եւ անոնց ետին կեցած մարդուն նայուածքը մեր ուշադրութիւնը կը գրաւէ...
Անցորդները մայթին վրայ են, իսկ այս երկուքը՝ եւրոպական տաբատ բաճկոնով մարդն ու պարեգօտով փոքր տղան փողոցին մէջտեղ կեցած են. ի՞նչ կը սպասեն:
Կրնանք սխալ ըլլալ մեր ենթադրութեան մէջ, սակայն քանի մը փոքր մանրամասնութիւնները այս նկարին, կը յիշեցնեն Հալէպի երկար եւ նշանաւոր պողոտաներէն մէկը՝ Խանտակը (խրամատ), ուրկէ թրամվային գիծը կ'անցնէր, ինչպէս որ կ'երեւի նկարին մէջ։ Անոր ձախին կ'երեւի նաեւ ներկատան մը ցուցանակը, արաբերէնով եւ ֆրանսերէնով: Եթէ ճիշդ է մեր ենթադրութիւնը, ներկատունէն քիչ անդին երեւցող բացուածքը կը տանի դէպի Ճիտէյտէ թաղը:
Հաւն ու ինքնաշարժը նոյն փողոցին մէջ:
Իտլիպ (գիւղաքաղաք) ինչպէս արձանագրուած է նկարին տակ, ձեռագրով: Հրապարակ, որուն ձախին կ'երեւայ մզկիթը, իսկ մէջտեղը՝ ջուրին աղբիւրը, ուրկէ մարդիկ կ'օգտուէին մզկիթ մտնելէ առաջ իրենց աւանդական լուացումին համար, նաեւ այլ նպատակներով: Այս աղբիւրները ընդհանրապէս սէպիլ կը կոչուէին. բառը կու գայ սէլսէպիլ-էն, որ ճէննէթին (արաբերէն՝ դրախտ) մէջ գտնուող զուլալ աղբիւրներէն մէկուն անունն է:
Թաֆթանազ, գիւղ մը Սուրիոյ հիւսիս-արեւմուտքին, որուն անունը ո՛չ արաբական է, ո՛չ թրքական, այլ կը կարծուի խէթական ըլլալ: Այս գիւղին անունը յիշուած է Եգիպտոսի Քարնաք տաճարին պատերէն մէկուն, որպէս Թութմոս Գ.ի կողմէ նուաճուած տարածք, 18-րդ թագաւորութեան շրջանին, Քրիստոսէ առաջ 15-րդ դարուն:

Այս մասին կը կարդանք Վաղինակ Բիւրատի հրատարակուած յուշերուն մէջ, որուն յառաջաբանը գրած է Շահէն Խաչատրեան, որ, ըստ իր պատմածին, եղած է մտերիմ ընկերը Վաղինակ Բիւրատի զաւկին:

Գիրքը կարելի է կարդալ հետեւեալ յղումով՝ https://arar.sci.am/dlibra/publication/279330/edition/256230

Հակառակ այս բոլորին, կը դժուարանանք վերջնականապէս ճշդելու ալպոմին պատկանելիութիւնը, որ սակայն այնքան էական չէ, որքան անոնց գոյութիւնը եւ հոն պահ տրուած տեղեկութիւնները:

Ճիշդ է որ ալպոմին կարգ մը նկարները արձանագրութիւններ ունին, սակայն անոնք միայն լուսանկարուած վայրին անունը կը յիշեն, բայց ոչինչ կ'ըսեն լուսանկարիչին, լուսանկարելու հանգամանքին կամ թուականին մասին:

Եթէ ընդունինք, որ ալպոմը պատկանած է Վաղինակ Բիւրատին, ուրեմն ինչպէ՞ս հանգրուանած է Արսլանեան եղբայրներուն մօտ, ա՛յս է գլխաւոր առեղծուածը: Այս երեքը կապ ունեցա՞ծ են իրարու հետ, կամ արդեօ՞ք իրենց կեանքի որոշ մէկ շրջանին Հալէպ գտնուած են միաժամանակ եւ առիթ ունեցած նկարուելու եւ նկարներ քաշուելու:

Կայ տակաւին պարագան կատուներու նկարին, որուն տակ գրուած է՝ «Հալէպի կատուներս». այս երեքէն՝ Արսլանեան եղբայրներէն եւ Վաղինակ Բիւրատէն ո՞ր մէկը Հալէպ ապրած է, որովհետեւ կատուներ պահելու համար պէտք է տեղ մը ապրիլ:

Պատկանելիութենէն անդին սակայն, երբ կը դիտենք թիւով 46 նկարները, նախ անոնք անմիջապէս իրենք զիրենք կը խմբեն չորս բաժիններու մէջ.

  • Դիմանկարներ.
  • Տեսարաններ.
  • Գիւղեր, աւաններ եւ քաղաքներ.
  • Կատուներ՝ «Հալէպի կատուներս»:

Այս չորս խմբաւորումներուն մէջ, բացի առաջինէն, կան բազմաթիւ անխորագիր նկարներ:

Որո՛ւն ալ որ պատկանած ըլլայ այս ալպոմը, անոր նկարները, մանաւանդ անձերուն նկարները առիթ են մեզի անգամ մը եւս յիշելու այն մարդիկը, որոնք կարեւոր կամ որոշ դեր մը ունեցած են արեւմտահայոց կեանքին մէջ եւ ապա մոռացութեան մատնուած: Զիրենք մոռացութենէն հանելու կերպ մըն է պահպանումը այս ալպոմին:

Վաղինակ Բիւրատ

Վաղինակ Բիւրատ անդրանիկ զաւակն է արեւմտահայ գրագէտ վիպագիր Սմբատ Բիւրատի, Մեծ Եղեռնի զոհերէն մէկը: Կրտսերը կը կոչուէր Հայկ Բիւրատ:

Վաղինակ Բիւրատ ծնած է Զէյթուն, 1886-ին: Նախակրթութիւնը ստանալէ ետք տեղւոյն դպրոցէն ներս, կը շարունակէ Աղեքսանդրիոյ եւ Գահիրէի դպրոցներուն մէջ, ուր ընտանիքը կ'ապրէր այդ օրերուն:

1903 թուականին Վենետիկի Մխիթարեան վարժարան կ'ընդունուի, ուր կը սորվի ոչ միայն փայլուն արեւմտահայերէն, այլ նաեւ լատիներէն, իտալերէն, ֆրանսերէն, ինչպէս նաեւ խմբագրութիւն եւ վիմագրութիւն:

Պոլսոյ, թէ Սփիւռքի կարգ մը գաղութներուն մէջ, Վաղինակ Բիւրատ հրատարակչական գործին մէջ ինքզինք հաստատած կարեւոր անուններէն մէկն է, որ իրապէ՛ս մեծ աշխատանք տարած է ոչ միայն իր հօր՝ Սմբատ Բիւրատի գրեթէ բոլոր գիրքերը, այլ նաեւ տարբեր վայրերու մէջ գտնուող գրագէտներու գործերը հրատարակելու, որովհետեւ ապրած եւ աշխատած է Հռոմ, Փարիզ եւ Մարսէյ:

1907-ին կը վերադառնայ Պոլիս եւ կը հիմնէ “Modern Lithography” հրատարակչատունը: Կատարած է թարգմանութիւններ, հրատարակած զանոնք եւ տարածած Պոլսէն դուրս, տարբեր երկիրներ: Այս շրջանին է, որ Ամերիկայի ճամբուն վրայ փրկուած է Թայթանիքի նաւաբեկութենէն:

Կրցած է խոյս տալ Ջարդի ընթացքին եւ 1925-1946 ապրած է Սուրիա, Լիբանան եւ Եգիպտոս:

1946-ին Հայաստան կը ներգաղթէ եւ հոն ալ կը մահանայ 1972-ին, ափսոսանքով լեցուն, որ չէր կրցած հօր վերջին, Այասէն հասած փափաքը  իրագործել՝ «Մեռած եմ արդէն. մոռցէք մարմինս եւ փրկեցէք գրութիւններս»:

Այսօր, Եգիպտոսի ՀԲԸՄիութեան Երուանդ Գ. Աղաթօն գրադարանին մէջ կարելի է գտնել Վաղինակ Բիւրատի հրատարակութիւններէն մեծաթիւ հատորներ:

Բժիշկ Խաչիկ Պօղոսեան

Բժիշկ Խաչիկ Պօղոսեան, նոյնքան նշանաւոր դէմք մը եղած է։ Ծնած է 1875-ին Կէրմիրի մէջ (Կեսարիոյ շրջան), ուր եւ ստացած է իր նախակրթութիւնը, ապա Պոլիս գալով կը մտնէ օսմանեան բժշկական վարժարանը, որուն ընթացքը կիսաւարտ կը թողու եւ կը հաստատուի Լոզան. հոն կ'աւարտէ տեղւոյն բժշկական համալսարանը եւ կը մասնագիտանայ հոգեբուժութեան մէջ: 

Կը վերադառնայ Պոլիս եւ 1906 թուականին կը կարգուի Ազգային Հիւանդանոցին հոգեբուժական բաժնի պետ: 

Ծառայած է Օսմանեան բանակին:

1923-էն Հալէպ հաստատուած է, ուր տարած է հասարակական աշխոյժ գործունէութիւն եւ հոն ապրած մինչեւ իր մահը՝ 1955:

Անդամ եղած է Զուիցերիոյ եւ Փարիզի հոգեբուժական ընկերութիւններուն:

1913 թուականին ընտրուած է Պոլսոյ հայկական Ազգային Ժողովի երեսփոխան Էնկիւրիւ/Անգարայէն եւ մինչեւ վերջ պահած է այս պաշտօնը:

Եղած է անդամ Ռամկավար Ազատական Կուսակցութեան, ինչպէս եւ Հալէպի «Եփրատ» օրաթերթին (սկիզբը՝ եռօրեայ) արտօնատէրը:

Եղած է գլխաւոր հինադիրներէն մէկը Հալէպի Վերժին Կիւլպէնկեան մայրանոցին:

Ձախ կողմի հողաթումբերէն դատելով, շոգեկառքի այս գիծերը հաւանաբար նոր դրուած են եւ խորքին երեւցող մարդիկը կարծես աշխատանքը կը շարունակեն:
Թրամուէյին մօտենալուն սպասելով:
Յորդած գետակ մը:
Պոլիս. Վոսփորէն տեսարան մը:
Տակաւին փակ շուկայ մը. կանուխ առաւօ՞տ է թէ ուշ երեկոյ. հաւանաբար երկրորդը, որովհետեւ իշապանը բեռէն թեթեւցած իշուն վրայ նստած է:
Թրամվայը եւ հանթուր արապան (ձիակառք) կողք կողքի:
Բնութեան տեսարաններ:
Բնութեան տեսարաններ:

Ֆիլիփ Արփիարեան

Ֆիլիփ Արփիարեան Արփիար Արփիարեանի եղբօր որդին է: Ծագումով ակնցի:

Ծնած է Պոլիս, ուր առած է իր կրթութիւնը եւ երկրաչափութեան վկայականը:

Բնածին տաղանդ ունեցած է երգիծանկարչութեան:

Բնակութիւն հաստատած է Եգիպտոս:

Եղած է Հալէպի նշանաւոր, մինչեւ այսօր կանգուն եւ գործող հիւանդանոցին՝ Ալ Քալիմէի (արաբերէն՝ Բառը) երկրաչափը:

* * *

Գալով քաղաքներու եւ գիւղերու նկարներուն, անոնք որոշ գաղափար մը կու տան կարգ մը գիւղերու՝ ինչպէս Թէֆթէնէզի, չէրքէզ գիւղի մը, աւաններու՝ Իտլիպի եւ քաղաքներու՝ Այնթէպի, Հալէպի եւ Պոլսոյ այդ ժամանակաշրջանի վիճակին մասին:

Չէրքէզ գիւղ մը, ինչպէս գրուած է նկարին տակ:
Շուկայի սալայատակ փողոց մը, ուր կ'երեւին խոռոչ-կրպակները:
Պողոտայ մը:
Թռչուններ վանդակի մը մէջ: